Publius Vergilius Maro was the preeminent poet of the Latin language and one of the greatest literary figures of the ancient world. He served as the unofficial poet laureate of the Augustan Age, composing works that celebrated Roman identity, agricultural life, and the legendary origins of Rome. His epic poem the Aeneid became the foundational text of Roman literary culture almost immediately upon its posthumous publication.

When and where did Vergil live?

Vergil was born on October 15, 70 BCE, in Andes, a village near Mantua in Cisalpine Gaul, in what is now northern Italy. He was educated in Cremona, Mediolanum (Milan), and Rome, and later settled in Naples and its surroundings, where he spent much of his productive career. He died on September 21, 19 BCE, in Brundisium (modern Brindisi) while returning from a research trip to Greece, having lived 50 years.

What genre or literary tradition did Vergil work in?

Vergil worked across three major genres of classical Latin poetry: pastoral, didactic, and epic. His Eclogues belong to the pastoral tradition descending from the Greek poet Theocritus, while his Georgics follow the didactic model established by Hesiod's Works and Days. The Aeneid places Vergil squarely in the Homeric epic tradition, consciously imitating and transforming both the Iliad and the Odyssey for a Roman audience.

What did Vergil write?

Vergil composed three major works: the Eclogues (also called the Bucolics), a collection of ten pastoral poems completed around 39 BCE; the Georgics, a four-book didactic poem on agriculture and rural life completed around 29 BCE; and the Aeneid, a twelve-book Latin epic recounting the Trojan hero Aeneas's journey to Italy and the mythological founding of Rome. The Aeneid was still being revised at Vergil's death in 19 BCE and was published posthumously by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the direction of the emperor Augustus.

Who and what influenced Vergil?

Vergil drew deeply on the Greek literary tradition, particularly Homer (the Iliad and Odyssey), Hesiod (Works and Days), and Theocritus (the Idylls), whom he adapted and transformed for Latin audiences. Among Latin predecessors, Lucretius and his Epicurean didactic epic De Rerum Natura profoundly shaped Vergil's diction and philosophical sensibility, especially in the Georgics. The political and cultural program of Augustus, as well as the patronage of the statesman Maecenas, also shaped the thematic priorities of both the Georgics and the Aeneid.

What shaped Vergil's life and career?

The violent disruptions of the late Roman Republic profoundly affected Vergil's life; the land confiscations of 41–40 BCE following the Battle of Philippi reportedly dispossessed his family's farm near Mantua, an experience reflected in Eclogues 1 and 9. His introduction to the powerful literary patron Gaius Maecenas around 38 BCE secured both his financial stability and his connection to the emerging Augustan political order. Vergil spent approximately eleven years composing the Aeneid, dying before he could complete its final revisions, having reportedly wished on his deathbed that the manuscript be destroyed.

What is Vergil's legacy in Western literature?

Vergil's influence on Western literature is arguably greater than that of any other Latin author; the Aeneid was used as a school text throughout the Roman Empire and the medieval period, ensuring continuous transmission and imitation. Dante Alighieri chose Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (completed c. 1320 CE), a testament to Vergil's enduring authority as the supreme poet of the Latin tradition. Vergil's works shaped writers including Ovid, Lucan, Statius, Milton, Spenser, and Tennyson, and the Aeneid remains a central text in classical studies and Western literary education to this day.

What genre is Vergil's Aeneid?

The Aeneid is a Latin epic poem, composed in dactylic hexameter, the traditional metre of Greco-Roman heroic verse. It belongs to the literary tradition of the primary epic, consciously modelling itself on Homer's Iliad and Odyssey while adapting the form for Roman literary and ideological purposes.

When was Vergil's Aeneid written?

Vergil began composing the Aeneid around 29 BCE and worked on it until his death in 19 BCE, leaving the poem technically unfinished. The work was posthumously edited and published by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the order of the emperor Augustus.

What is Vergil's Aeneid about?

The Aeneid recounts the journey of Aeneas, a Trojan hero and son of the goddess Venus, who flees the sack of Troy and travels to Italy to found the civilization that will eventually become Rome. The twelve-book poem covers his wanderings across the Mediterranean, his tragic love affair with Dido, queen of Carthage, and his military conquest of the Latins in Italy to establish a new homeland.

What are the central themes of Vergil's Aeneid?

The poem's central themes include pietas — dutiful devotion to the gods, family, and state — and the painful costs of empire, as individuals repeatedly sacrifice personal happiness for a divinely ordained historical mission. Fate (fatum) versus human will, the trauma of war, and the ambiguous nature of Roman imperial glory are explored with sustained moral complexity, particularly in the poem's dark final books.

What is the structure and form of Vergil's Aeneid?

The Aeneid comprises twelve books of dactylic hexameter verse, totalling approximately 9,896 lines. It is conventionally divided into two halves: the first six books, often called the 'Odyssean Aeneid,' trace Aeneas's wanderings and descent to the underworld, while the final six books, the 'Iliadic Aeneid,' depict the wars in Latium that mirror the Iliad's battlefield narrative.

What was the political and historical context of Vergil's Aeneid?

The Aeneid was composed during the reign of Augustus (27 BCE–14 CE), in the immediate aftermath of a century of Roman civil wars that culminated in the defeat of Mark Antony and Cleopatra at the Battle of Actium in 31 BCE. Augustus sponsored the poem as part of a broader cultural programme to legitimise his rule by linking the Julian family to Aeneas and, through him, to the goddess Venus and Trojan antiquity.

What are the defining literary features and style of Vergil's Aeneid?

Vergil's style is characterised by highly wrought, syntactically complex Latin, dense with allusion to Homer, Ennius, and Apollonius of Rhodes, and marked by the so-called 'Virgilian half-line' — fifty-eight metrically incomplete lines left unfinished at his death. His use of simile, ekphrasis (notably the description of Aeneas's shield in Book 8), and free indirect discourse to render psychological interiority distinguish the poem as the supreme achievement of Latin literary art.

What did Vergil's Aeneid contribute to literary tradition?

The Aeneid established the template for the literary epic in Western literature, demonstrating how the Homeric form could be adapted to serve national myth-making and philosophical reflection on history. It also canonised dactylic hexameter as the prestige metre of Latin poetry and provided later Roman poets such as Ovid, Lucan, and Statius with an inescapable intertextual reference point.

How has Vergil's Aeneid influenced later literature and culture?

The Aeneid became the central text of medieval Latin education and profoundly shaped Dante Alighieri, who cast Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (c. 1308–1320). Its influence extends to Renaissance epics such as Torquato Tasso's Gerusalemme Liberata (1581) and Luís de Camões's Os Lusíadas (1572), and in the modern era to works including Seamus Heaney's translation (2016) and Ursula K. Le Guin's Lavinia (2008).

Who are the key figures in Vergil's Aeneid?

The protagonist is Aeneas, the pious Trojan hero destined to found the Roman race, who is opposed by the goddess Juno and aided by his divine mother Venus and the god Mercury. Other pivotal figures include Dido, the Carthaginian queen whose doomed love for Aeneas ends in suicide (Book 4); Anchises, Aeneas's father, who reveals Rome's future greatness in the underworld (Book 6); Turnus, the Rutulian warrior-king who serves as Aeneas's primary Italian antagonist; and the Latin princess Lavinia, for whose hand the final war is fought.

0:00

Aeneid

Book 8

P. Vergilius Maro

Narrator

Ut belli signum Laurenti Turnus ab arce

extulit et rauco strepuerunt cornua cantu,

utque acris concussit equos utque impulit arma,

extemplo turbati animi, simul omne tumultu

coniurat trepido Latium saevitque iuventus

effera. Ductores primi Messapus et Ufens

contemptorque deum Mezentius undique cogunt

auxilia et latos vastant cultoribus agros.

mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem,

qui petat auxilium et Latio consistere Teucros,

advectum Aenean classi victosque penatis

inferre et fatis regem se dicere posci

edoceat multasque viro se adiungere gentis

Dardanio et late Latio increbrescere nomen.

Quid struat his coeptis, quem, si Fortuna sequatur,

eventum pugnae cupiat, manifestius ipsi

quam Turno regi aut regi apparere Latino.

Talia per Latium. Quae Laomedontius heros

cuncta videns magno curarum fluctuat aestu,

atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc.

In partisque rapit varias perque omnia versat:

sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis

sole repercussum aut radiantis imagine lunae

omnia pervolitat late loca iamque sub auras

erigitur summique ferit lacuaria tecti.

Nox erat, et terras animalia fessa per omnis

alituum pecudumque genus sopor altus habebat:

cum pater in ripa gelidique sub aetheris axe

Aeneas, tristi turbatus pectora bello,

procubuit seramque dedit per membra quietem.

Huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno

populeas inter senior se attollere frondes

visus; eum tenuis glauco velabat amictu

carbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo,

tum sic adfari et curas his demere dictis:

Tiberinus

«O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem

qui revehis nobis aeternaque Pergama servas,

exspectate solo Laurenti arvisque Latinis,

hic tibi certa domus, certi, ne absiste, penates;

neu belli terrere minis: tumor omnis et irae

concessere deum.»

Narrator

Iamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum,

litoreis ingens inventa sub ilicibus sus,

triginta capitum fetus enixa, iacebit,

alba, solo recubans, albi circum ubera nati.

Hic locus urbis erit, requies ea certa laborum

ex quo ter denis urbem redeuntibus annis

Ascanius clari condet cognominis Albam.

Haud incerta cano. Nunc qua ratione quod instat

expedias victor, paucis (adverte) docebo.

Arcades his oris, genus a Pallante profectum,

qui regem Euandrum comites, qui signa secuti,

delegere locum et posuere in montibus urbem

Pallantis proavi de nomine Pallanteum.

Hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina;

hos castris adhibe socios et foedera iunge.

Ipse ego te ripis et recto flumine ducam,

adversum remis superes subvectus ut amnem.

Surge age, nate dea, primisque cadentibus astris

Iunoni fer rite preces iramque minasque

supplicibus supera votis. Mihi victor honorem

persolves. Ego sum pleno quem flumine cernis

stringentem ripas et pinguia culta secantem,

caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis.

Hic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.»

Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto,

ima petens; nox Aenean somnusque reliquit.

Surgit et aetherii spectans orientia solis

lumina rite cavis undam de flumine palmis

sustinet ac talis effundit ad aethera voces:

Aeneas

«Nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est,

tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto,

accipite Aenean et tandem arcete periclis.

Quo te cumque lacus miserantem incommoda nostra

fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis,

semper honore meo, semper celebrabere donis

corniger hesperidum fluvius regnator aquarum.

Adsis o tantum et propius tua numina firmes.»

Narrator

sic memorat geminasque legit de classe biremis

remigioque aptat, socios simul instruit armis.

Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum;

candida per silvam cum fetu concolor albo

procubuit viridique in litore conspicitur sus.

Quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma Iuno,

mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram.

Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentem

leniit, et tacita refluens ita substitit unda,

mitis ut in morem stagni placidaeque paludis

sterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset.

Ergo iter inceptum celerant rumore secundo;

labitur uncta vadis abies; mirantur et undae,

miratur nemus insuetum fulgentia longe

scuta virum fluvio pictasque innare carinas.

Olli remigio noctemque diemque fatigant

et longos superant flexus variisque teguntur

arboribus viridisque secant placido aequore silvas.

Sol medium caeli conscenderat igneus orbem,

cum muros arcemque procul ac rara domorum

tecta vident, quae nunc Romana potentia caelo

aequavit, tum res inopes Euandrus habebat:

100

ocius advertunt proras urbique propinquant.

101

Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem

102

Amphitryoniadae magno divisque ferebat

103

ante urbem in luco. Pallas huic filius una,

104

una omnes iuvenum primi pauperque senatus

105

tura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras.

106

Pallas

Ut celsas videre rates atque inter opacum

107

adlabi nemus et tacitis incumbere remis,

108

terrentur visu subito cunctique relictis

109

consurgunt mensis. Audax quos rumpere Pallas

110

sacra vetat raptoque volat telo obvius ipse

111

et procul e tumulo: «Iuvenes, quae causa subegit

112

ignotas temptare vias, quo tenditis?» inquit.

113

«Qui genus? Unde domo? Pacemne huc fertis an arma?»

114

Tum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta

115

paciferaeque manu ramum praetendit olivae:

116

Aeneas

«Troiugenas ac tela vides inimica Latinis,

117

quos illi bello profugos egere superbo.

118

Euandrum petimus. Ferte haec et dicite lectos

119

Dardaniae venisse duces socia arma rogantis.»

120

Pallas

Obstipuit tanto percussus nomine Pallas:

121

«Egredere o quicumque es» ait «coramque parentem

122

adloquere ac nostris succede penatibus hospes.»

123

excepitque manu dextramque amplexus inhaesit.

124

Progressi subeunt luco fluviumque relinquunt.

125

Aeneas

Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis:

126

«Optume Graiugenum, cui me Fortuna precari

127

et vitta comptos voluit praetendere ramos,

128

non equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcas

129

quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis;

130

sed mea me virtus et sancta oracula divom

131

cognatique patres, tua terris didita fama,

132

coniunxere tibi et fatis egere volentem.

133

Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor,

134

Electra, ut Grai perhibent, Atlantide cretus,

135

advehitur Teucros; Electram maxumus Atlas

136

edidit, aetherios umero qui sustinet orbes

137

vobis Mercurius pater est, quem candida Maia

138

Cyllenae gelido conceptum vertice fudit;

139

at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas,

140

idem Atlas generat, caeli qui sidera tollit.

141

Sic genus amborum scindit se sanguine ab uno.

142

His fretus non legatos neque prima per artem

143

temptamenta tui pepigi: me, me ipse meumque

144

obieci caput et supplex ad limina veni.

145

Gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello

146

insequitur; nos si pellant, nihil afore credunt,

147

quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant

148

et mare quod supra teneant quodque adluit infra.

149

Accipe daque fidem: sunt nobis fortia bello

150

pectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.»

151

Evander

Dixerat Aeneas. Ille os oculosque loquentis

152

iamdudum et totum lustrabat lumine corpus.

153

Tum sic pauca refert: «Ut te, fortissime Teucrum,

154

accipio agnoscoque libens! Ut verba parentis

155

et vocem Anchisae magni voltumque recordor!

156

Nam memini Hesionae visentem regna sororis

157

Laomedontiaden Priamum, Salamina petentem,

158

protinus Arcadiae gelidos invisere finis.

159

Tum mihi prima genas vestibat flore iuventas,

160

mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum

161

Laomedontiaden, sed cunctis altior ibat

162

Anchises: mihi mens iuvenali ardebat amore

163

compellare virum et dextrae coniungere dextram.

164

Accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi.

165

Ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas

166

discedens chlamydemque auro dedit intertextam

167

frenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas.

168

Ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra,

169

et lux cum primum terris se crastina reddet,

170

auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo.

171

Interea sacra haec, quando huc venistis amici,

172

annua, quae differre nefas, celebrate faventes

173

nobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.»

174

Narrator

Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi

175

pocula gramineoque viros locat ipse sedili

176

praecipuumque toro et villosi pelle leonis

177

accipit Aenean solioque invitat acerno.

178

Tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos

179

viscera tosta ferunt taurorum onerantque canistris

180

dona laboratae Cereris Bacchumque ministrant.

181

Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus

182

perpetui tergo bovis et lustralibus extis.

183

Evander

Postquam exempta fames et amor compressus edendi,

184

rex Euandrus ait: «Non haec sollemnia nobis,

185

has ex more dapes, hanc tanti numinis aram

186

vana superstitio veterumque ignara deorum

187

inposuit: saevis, hospes Troiane, periclis

188

servati facimus meritosque novamus honores.

189

Iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem,

190

disiectae procul ut moles desertaque montis

191

stat domus et scopuli ingentem traxere ruinam.

192

Hic spelunca fuit, vasto summota recessu,

193

semihominis Caci facies quam dira tenebat

194

solis inaccessam radiis; semperque recenti

195

caede tepebat humus, foribusque adfixa superbis

196

ora virum tristi pendebant pallida tabo.

197

Huic monstro Volcanus erat pater: illius atros

198

ore vomens ignis magna se mole ferebat.

199

Attulit et nobis aliquando optantibus aetas

200

auxilium adventumque dei. Nam maximus ultor,

201

tergemini nece Geryonae spoliisque superbus

202

Alcides aderat taurosque hac victor agebat

203

ingentis, vallemque boves amnemque tenebant.

204

At furiis Caci mens effera, nequid inausum

205

aut intractatum scelerisve dolive fuisset,

206

quattuor a stabulis praestanti corpore tauros

207

avertit, totidem forma superante iuvencas;

208

atque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis,

209

cauda in speluncam tractos versisque viarum

210

indiciis raptos saxo occultabat opaco:

211

quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant.

212

Interea, cum iam stabulis saturata moveret

213

Amphytrioniades armenta abitumque pararet,

214

discessu mugire boves atque omne querelis

215

impleri nemus et colles clamore relinqui.

216

reddidit una boum vocem vastoque sub antro

217

mugiit et Caci spem custodita fefellit.

218

Hic vero Alcidae furiis exarserat atro

219

felle dolor: rapit arma manu nodisque gravatum

220

robur et aerii cursu petit ardua montis.

221

Tum primum nostri Cacum videre timentem

222

turbatumque oculis: fugit ilicet ocior Euro

223

speluncamque petit, pedibus timor addidit alas.

224

Ut sese inclusit ruptisque immane catenis

225

deiecit saxum, ferro quod et arte paterna

226

pendebat, fultosque emuniit obice postis,

227

ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque

228

accessum lustrans huc ora ferebat et illuc,

229

dentibus infrendens. Ter totum fervidus ira

230

lustrat Aventini montem, ter saxea temptat

231

limina nequiquam, ter fessus valle resedit.

232

Stabat acuta silex, praecisis undique saxis

233

speluncae dorso insurgens, altissima visu,

234

dirarum nidis domus opportuna volucrum.

235

Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem,

236

dexter in adversum nitens concussit et imis

237

avolsam solvit radicibus; inde repente

238

inpulit, inpulsu quo maximus intonat aether

239

dissultant ripae refluitque exterritus amnis.

240

At specus et Caci detecta apparuit ingens

241

regia, et umbrosae penitus patuere cavernae:

242

non secus ac siqua penitus vi terra dehiscens

243

infernas reseret sedes et regna recludat

244

pallida, dis invisa, superque immane barathrum

245

cernatur, trepident inmisso lumine manes.

246

Ergo insperata deprensum luce repente

247

inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem

248

desuper Alcides telis premit omniaque arma

249

advocat et ramis vastisque molaribus instat.

250

Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli,

251

faucibus ingentem fumum (mirabile dictu)

252

evomit involvitque domum caligine caeca,

253

prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro

254

fumiferam noctem commixtis igne tenebris.

255

Non tulit Alcides animis seque ipse per ignem

256

praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam

257

fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra.

258

Hic Cacum in tenebris incendia vana vomentem

259

corripit in nodum complexus et angit inhaerens

260

elisos oculos et siccum sanguine guttur.

261

Panditur extemplo foribus domus atra revolsis,

262

abstractaeque boves abiurataeque rapinae

263

caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver

264

protrahitur. Nequeunt expleri corda tuendo

265

terribilis oculos, voltum villosaque saetis

266

pectora semiferi atque extinctos faucibus ignis.

267

Ex illo celebratus honos, laetique minores

268

servavere diem, primusque Potitius auctor

269

et domus Herculei custos Pinaria sacri.

270

Hanc aram luco statuit, quae maxuma semper

271

dicetur nobis et erit quae maxuma semper.

272

Quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum

273

cingite fronde comas et pocula porgite dextris

274

communemque vocate deum et date vina volentes.»

275

Narrator

Dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra

276

velavitque comas foliisque innexa pependit

277

et sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnes

278

in mensam laeti libant divosque precantur.

279

Devexo interea propior fit Vesper Olympo,

280

iamque sacerdotes primusque Potitius ibant,

281

pellibus in morem cincti, flammasque ferebant.

282

Instaurant epulas et mensae grata secundae

283

dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras.

284

Salii

tum Salii ad cantus incensa altaria circum

285

populeis adsunt evincti tempora ramis,

286

hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes

287

Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae

288

monstra manu geminosque premens eliserit angues,

289

ut bello egregias idem disiecerit urbes,

290

Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores

291

rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae

292

pertulerit. «Tu nubigenas, invicte, bimembris

293

Hylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactas

294

prodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem.

295

Te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci

296

ossa super recubans antro semesa cruento;

297

nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus,

298

arduus arma tenens; non te rationis egentem

299

Lernaeus turba capitum circumstetit anguis.

300

Salve, vera Iovis proles, decus addite divis,

301

et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.»

302

Narrator

Talia carminibus celebrant; super omnia Caci

303

speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum.

304

Consonat omne nemus strepitu collesque resultant.

305

Exim se cuncti divinis rebus ad urbem

306

perfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo

307

et comitem Aenean iuxta natumque tenebat

308

ingrediens varioque viam sermone levabat.

309

miratur facilisque oculos fert omnia circum

310

Aeneas capiturque locis et singula laetus

311

exquiritque auditque virum monimenta priorum.

312

Tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis:

313

Evander

«Haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant

314

gensque virum truncis et duro robore nata,

315

quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros

316

aut componere opes norant aut parcere parto,

317

sed rami atque asper victu venatus alebat.

318

Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo,

319

arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis.

320

Is genus indocile ac dispersum montibus altis

321

composuit legesque dedit Latiumque vocari

322

maluit, his quoniam latuisset tutis in oris.

323

Aurea quae perhibent illo sub rege fuere

324

saecula. Sic placida populos in pace regebat,

325

deterior donec paulatim ac decolor aetas

326

et belli rabies et amor successit habendi.

327

Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae,

328

saepius et nomen posuit Saturnia tellus;

329

tum reges asperque immani corpore Thybris,

330

a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim

331

diximus, amisit verum vetus Albula nomen;

332

me pulsum patria pelagique extrema sequentem

333

Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum

334

his posuere locis matrisque egere tremenda

335

Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo.

336

Vix ea dicta: dehinc progressus monstrat et aram

337

et Carmentalem Romani nomine portam

338

quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem,

339

vatis fatidicae, cecinit quae prima futuros

340

Aeneadas magnos et nobile Pallanteum.

341

Hinc lucum ingentem quem Romulus acer Asylum

342

rettulit et gelida monstrat sub rupe Lupercal,

343

Parrhasio dictum Panos de more Lycaei.

344

Nec non et sacri monstrat nemus Argileti

345

testaturque locum et letum docet hospitis Argi.

346

Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit,

347

aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis.

348

Iam tum religio pavidos terrebat agrestis

349

dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant.

350

Hoc nemus, hunc,» inquit, «frondoso vertice collem

351

(quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsum

352

credunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem

353

aegida concuteret dextra nimbosque cieret.

354

Haec duo praeterea disiectis oppida muris,

355

reliquias veterumque vides monimenta virorum.

356

Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem:

357

Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.»

358

Talibus inter se dictis ad tecta subibant

359

pauperis Euandri passimque armenta videbant

360

Romanoque foro et lautis mugire Carinis.

361

Ut ventum ad sedes: «Haec,» inquit, «limina victor

362

Alcides subiit, haec illum regia cepit.

363

Aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum

364

finge deo rebusque veni non asper egenis.»

365

Narrator

dixit et angusti subter fastigia tecti

366

ingentem Aenean duxit stratisque locavit

367

effultum foliis et pelle Libystidis ursae.

368

Nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis.

369

At Venus haud animo nequiquam exterrita mater

370

Laurentumque minis et duro mota tumultu

371

Volcanum adloquitur thalamoque haec coniugis aureo

372

incipit et dictis divinum adspirat amorem:

373

Venus

«Dum bello Argolici vastabant Pergama reges

374

debita casurasque inimicis ignibus arces,

375

non ullum auxilium miseris, non arma rogavi

376

artis opisque tuae nec te, carissime coniunx,

377

incassumve tuos volui exercere labores,

378

quamvis et Priami deberem plurima natis

379

et durum Aeneae flevissem saepe laborem.

380

Nunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris:

381

ergo eadem supplex venio et sanctum mihi numen

382

arma rogo genetrix nato. Te filia Nerei,

383

te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx.

384

Aspice qui coeant populi, quae moenia clausis

385

ferrum acuant portis in me exscidiumque meorum.»

386

Narrator

Dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis

387

cunctantem amplexu molli fovet. Ille repente

388

accepit solitam flammam, notusque medullas

389

intravit calor et labefacta per ossa cucurrit:

390

non secus atque olim tonitru cum rupta corusco

391

ignea rima micans percurrit lumine nimbos.

392

Sensit laeta dolis et formae conscia coniunx.

393

Tum pater aeterno fatur devinctus amore:

394

Vulcan

«Quid causas petis ex alto? Fiducia cessit

395

quo tibi, diva, mei? Similis si cura fuisset,

396

tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset:

397

nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant

398

stare decemque alios Priamum superesse per annos.

399

Et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est,

400

quidquid in arte mea possum promittere curae,

401

quod fieri ferro liquidove potest electro,

402

quantum ignes animaeque valent, absiste precando

403

viribus indubitare tuis.» Ea verba locutus

404

optatos dedit amplexus placidumque petivit

405

coniugis infusus gremio per membra soporem.

406

Narrator

Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae

407

curriculo expulerat somnum, cum femina primum,

408

cui tolerare colo vitam tenuique Minerva

409

impositum, cinerem et sopitos suscitat ignes,

410

noctem addens operi, famulasque ad lumina longo

411

exercet penso, castum ut servare cubile

412

coniugis et possit parvos educere natos:

413

haud secus Ignipotens nec tempore segnior illo

414

mollibus e stratis opera ad fabrilia surgit.

415

Insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque

416

erigitur Liparen, fumantibus ardua saxis,

417

quam subter specus et Cyclopum exesa caminis

418

antra Aetnaea tonant validique incudibus ictus

419

auditi referunt gemitus striduntque cavernis

420

stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat,

421

Volcani domus et Volcania nomine tellus.

422

Hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto.

423

Ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro,

424

Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon.

425

His informatum manibus iam parte polita

426

fulmen erat, toto genitor quae plurima caelo

427

deicit in terras, pars inperfecta manebat.

428

Tris imbris torti radios, tris nubis aquosae

429

addiderant, rutili tris ignis et alitis austri:

430

fulgores nunc horrificos sonitumque metumque

431

miscebant operi flammisque sequacibus iras.

432

Parte alia Marti currumque rotasque volucris

433

instabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes;

434

aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma,

435

certatim squamis serpentum auroque polibant

436

conexosque anguis ipsamque in pectore divae

437

Gorgona, desecto vertentem lumina collo.

438

Vulcan

«Tollite cuncta,» inquit, «coeptosque auferte labores,

439

Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem:

440

arma acri facienda viro. Nunc viribus usus,

441

nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra.

442

Praecipitate moras.» Nec plura effatus; at illi

443

ocius incubuere omnes pariterque laborem

444

sortiti. Fluit aes rivis aurique metallum,

445

volnificusque chalybs vasta fornace liquescit.

446

Narrator

Ingentum clipeum informant, unum omnia contra

447

tela Latinorum, septenosque orbibus orbes

448

impediunt. Alii ventosis follibus auras

449

accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt

450

aera lacu. Gemit impositis incudibus antrum.

451

Illi inter sese multa vi bracchia tollunt

452

in numerum versantque tenaci forcipe massam.

453

Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris,

454

Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma

455

et matutini volucrum sub culmine cantus.

456

Consurgit senior tunicaque inducitur artus

457

et Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis;

458

tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem,

459

demissa ab laeva pantherae terga retorquens.

460

Nec non et gemini custodes limine ab alto

461

praecedunt gressumque canes comitantur erilem.

462

Hospitis Aeneae sedem et secreta petebat

463

sermonum memor et promissi muneris heros.

464

Nec minus Aeneas se matutinus agebat.

465

Filius huic Pallas, illi comes ibat Achates.

466

Congressi iungunt dextras mediisque residunt

467

aedibus et licito tandem sermone fruuntur.

468

Rex prior haec:

469

Evander

«Maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquam

470

res equidem Troiae victas aut regna fatebor,

471

nobis ad belli auxilium pro nomine tanto

472

exiguae vires: hinc Tusco claudimur amni,

473

hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis.

474

Sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis

475

iungere castra paro, quam fors inopina salutem

476

ostentat: fatis huc te poscentibus adfers.

477

Haud procul hinc saxo incolitur fundata vetusto

478

urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam

479

gens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis.

480

Hanc multos florentem annos rex deinde superbo

481

imperio et saevis tenuit Mezentius armis.

482

Quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni

483

effera? Di capiti ipsius generique reservent!

484

Mortua quin etiam iungebat corpora vivis

485

componens manibusque manus atque oribus ora,

486

tormenti genus, et sanie taboque fluentis

487

complexu in misero longa sic morte necabat.

488

at fessi tandem cives infanda furentem

489

armati circumsistunt ipsumque domumque,

490

obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant.

491

Ille inter caedem Rutulorum elapsus in agros

492

confugere et Turni defendier hospitis armis.

493

Ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis:

494

regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt.

495

his ego te, Aenea, ductorem milibus addam.

496

Toto namque fremunt condensae litore puppes

497

Signaque ferre iubent; retinet longaevus haruspex

498

fata canens, O Maeoniae delecta iuventus,

499

flos veterum virtusque virum, quos iustus in hostem

500

fert dolor et merita accendit Mezentius ira,

501

nulli fas Italo tantam subiungere gentem:

502

externos optate duces; tum Etrusca resedit

503

hoc acies campo, monitis exterrita divom.

504

Ipse oratores ad me regnique coronam

505

cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon,

506

succedam castris Tyrrhenaque regna capessam.

507

Sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus

508

invidet imperium seraeque ad fortia vires.

509

natum exhortarer, ni mixtus matre Sabella

510

hinc partem patriae traheret. Tu, cuius et annis

511

et generi fatum indulgent, quem numina poscunt,

512

ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor.

513

hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri,

514

Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro

515

militiam et grave Martis opus, tua cernere facta

516

adsuescat primis et te miretur ab annis.

517

Arcadas huic equites bis centum, robora pubis

518

lecta dabo totidemque suo tibi nomine Pallas.»

519

Narrator

Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant

520

Aeneas Anchisiades et fidus Achates

521

multaque dura suo tristi cum corde putabant,

522

ni signum caelo Cytherea dedisset aperto.

523

Namque inproviso vibratus ab aethere fulgor

524

cum sonitu venit, et ruere omnia visa repente

525

Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor.

526

Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens:

527

arma inter nubem caeli regione serena

528

per sudum rutilare vident et pulsa tonare.

529

Obstipuere animis alii, sed Troius heros

530

agnovit sonitum et divae promissa parentis.

531

Aeneas

Tum memorat: «Ne vero, hospes, ne quaere profecto,

532

quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo.

533

Hoc signum cecinit missuram diva creatrix,

534

si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras

535

laturam auxilio.

536

Heu quantae miseris caedes Laurentibus instant;

537

quas poenas mihi, Turne, dabis; quam multa sub undas

538

scuta virum galeasque et fortia corpora volves,

539

Thybri pater! Poscant acies et foedera rumpant.»

540

Narrator

Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto

541

et primum Herculeis sopitas ignibus aras

542

excitat hesternumque larem parvosque penatis

543

laetus adit: mactant lectas de more bidentis

544

Euandrus pariter, pariter Troiana iuventus.

545

Post hinc ad navis graditur sociosque revisit.

546

Quorum de numero qui sese in bella sequantur

547

praestantis virtute legit; pars cetera prona

548

fertur aqua segnisque secundo defluit amni,

549

nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque.

550

Dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva;

551

ducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonis

552

pellis obit totum, praefulgens unguibus aureis.

553

Fama volat parvam subito volgata per urbem,

554

ocius ire equites Tyrrheni ad litora regis.

555

vota metu duplicant matres, propiusque periclo

556

it timor, et maior Martis iam apparet imago.

557

tum pater Evandrus dextram complexus euntis

558

haeret. inexpletus lacrimans, ac talia fatur:

559

Evander

«O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos,

560

qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa

561

stravi scutorumque incendi victor acervos

562

et regem hac Erulum dextra sub Tartara misi,

563

nascenti cui tris animas Feronia mater

564

(horrendum dictu) dederat; terna arma movenda,

565

ter Leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis

566

abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis:

567

non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam,

568

nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam

569

huic capiti insultans tot ferro saeva dedisset

570

funera, tam multis viduasset civibus urbem.

571

At vos, o superi, et divom tu maxume rector

572

Iuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis

573

et patrias audite preces. Si numina vestra

574

incolumem Pallanta mihi, si fata reservant,

575

si visurus eum vivo et venturus in unum:

576

vitam oro, patior quemvis durare laborem.

577

Sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris:

578

nunc O nunc liceat crudelem abrumpere vitam,

579

dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri,

580

dum te, care puer, mea sera et sola voluptas,

581

complexu teneo, gravior neu nuntius auris

582

volneret.» Haec genitor digressu dicta supremo

583

fundebat: famuli conlapsum in tecta ferebant.

584

Narrator

Iamque adeo exierat portis equitatus apertis,

585

Aeneas inter primos et fidus Achates,

586

inde alii Troiae proceres, ipse agmine Pallas

587

in medio chlamyde et pictis conspectus in armis:

588

qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda,

589

quem Venus ante alios astrorum diligit ignis,

590

extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit.

591

Stant pavidae in muris matres oculisque sequuntur

592

pulveream nubem et fulgentis aere catervas.

593

Olli per dumos, qua proxuma meta viarum,

594

armati tendunt; it clamor, et agmine facto

595

quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum.

596

Est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem,

597

religione patrum late sacer; undique colles

598

inclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt.

599

Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos,

600

arvorum pecorisque deo, lucumque diemque,

601

qui primi finis aliquando habuere Latinos:

602

haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant

603

castra locis, celsoque omnis de colle videri

604

iam poterat legio et latis tendebat in arvis.

605

Huc pater Aeneas et bello lecta iuventus

606

succedunt fessique et equos et corpora curant.

607

At Venus aetherios inter dea candida nimbos

608

dona ferens aderat; natumque in valle reducta

609

ut procul egelido secretum flumine vidit,

610

talibus adfata est dictis seque obtulit ultro:

611

Venus

«En perfecta mei promissa coniugis arte

612

munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos

613

aut acrem dubites in proelia poscere Turnum.»

614

Narrator

Dixit et amplexus nati Cytherea petivit,

615

arma sub adversa posuit radiantia quercu.

616

Ille, deae donis et tanto laetus honore,

617

expleri nequit atque oculos per singula volvit

618

miraturque interque manus et bracchia versat

619

terribilem cristis galeam flammasque vomentem

620

fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem

621

sanguineam ingentem, qualis cum caerula nubes

622

solis inardescit radiis longeque refulget;

623

tum levis ocreas electro auroque recocto

624

hastamque et clipei non enarrabile textum.

625

Illic res Italas Romanorumque triumphos

626

haud vatum ignarus venturique inscius aevi

627

fecerat ignipotens, illic genus omne futurae

628

stirpis ab Ascanio. pugnataque in ordine bella.

629

Fecerat et viridi fetam Mavortis in antro

630

procubuisse lupam, geminos huic ubera circum

631

ludere pendentis pueros et lambere matrem

632

impavidos, illam tereti cervice reflexa

633

mulcere alternos et corpora fingere lingua.

634

Nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas

635

consessu caveae magnis circensibus actis

636

addiderat subitoque novum consurgere bellum

637

Romulidis Tatioque seni Curibusque severis.

638

Post idem inter se posito certamine reges

639

armati Iovis ante aram paterasque tenentes

640

stabant et caesa iungebant foedera porca.

641

Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae

642

distulerant, at tu dictis, Albane, maneres,

643

raptabatque viri mendacis viscera Tullus

644

per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres.

645

Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat

646

accipere ingentique urbem obsidione premebat:

647

Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant.

648

Illum indignanti similem similemque minanti

649

aspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles

650

et fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis.

651

In summo custos Tarpeiae Manlius arcis

652

stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat,

653

Romuleoque recens horrebat regia culmo.

654

Atque hic auratis volitans argenteus anser

655

porticibus Gallos in limine adesse canebat.

656

Galli per dumos aderant arcemque tenebant,

657

defensi tenebris et dono noctis opacae:

658

aurea caesaries ollis atque aurea vestis,

659

virgatis lucent sagulis, tum lactea colla

660

auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant

661

gaesa manu, scutis protecti corpora longis.

662

Hic exsultantis Salios nudosque Lupercos

663

lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo

664

extuderat, castae ducebant sacra per urbem

665

pilentis matres in mollibus. Hinc procul addit

666

Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis,

667

et scelerum poenas et te, Catilina, minaci

668

pendentem scopulo Furiarumque ora trementem,

669

secretosque pios, his dantem iura Catonem.

670

Haec inter tumidi late maris ibat imago

671

aurea, sed fluctu spumabant caerula cano;

672

et circum argento clari delphines in orbem

673

aequora verrebant caudis aestumque secabant.

674

In medio classis aeratas, Actia bella,

675

cernere erat, totumque instructo Marte videres

676

fervere Leucaten auroque effulgere fluctus.

677

Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar

678

cum patribus populoque, penatibus et magnis dis,

679

stans celsa in puppi; geminas cui tempora flammas

680

laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus.

681

Parte alia ventis et dis Agrippa secundis

682

arduus agmen agens; cui, belli insigne superbum,

683

tempora navali fulgent rostrata corona.

684

Hinc ope barbarica variisque Antonius armis,

685

victor ab Aurorae populis et litore rubro,

686

Aegyptum viresque Orientis et ultima secum

687

Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.

688

Una omnes ruere, ac totum spumare reductis

689

convolsum remis rostrisque tridentibus aequor.

690

alta petunt: pelago credas innare revolsas

691

Cycladas aut montis concurrere montibus altos,

692

tanta mole viri turritis puppibus instant.

693

stuppea flamma manu telisque volatile ferrum

694

spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt.

695

Regina in mediis patrio vocat agmina sistro

696

necdum etiam geminos a tergo respicit anguis.

697

omnigenumque deum monstra et latrator Anubis

698

contra Neptunum et Venerem contraque Minervam

699

tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors

700

caelatus ferro tristesque ex aethere Dirae,

701

et scissa gaudens vadit Discordia palla,

702

quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.

703

Actius haec cernens arcum tendebat Apollo

704

desuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi,

705

omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei.

706

Ipsa videbatur ventis regina vocatis

707

vela dare et laxos iam iamque inmittere funis.

708

Illam inter caedes pallentem morte futura

709

fecerat Ignipotens undis et Iapyge ferri,

710

contra autem magno maerentem corpore Nilum

711

pandentemque sinus et tota veste vocantem

712

caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos.

713

At Caesar, triplici invectus Romana triumpho

714

moenia, dis Italis votum inmortale sacrabat,

715

maxuma tercentum totam delubra per urbem.

716

Laetitia ludisque viae plausuque fremebant;

717

omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae;

718

ante aras terram caesi stravere iuvenci.

719

Ipse, sedens niveo candentis limine Phoebi,

720

dona recognoscit populorum aptatque superbis

721

postibus; incedunt victae longo ordine gentes,

722

quam variae linguis, habitu tam vestis et armis.

723

Hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros,

724

hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos

725

finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis,

726

extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis,

727

indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes.

728

Talia per clipeum Volcani, dona parentis,

729

miratur rerumque ignarus imagine gaudet,

730

attollens umero famamque et fata nepotum.

731