Publius Vergilius Maro was the preeminent poet of the Latin language and one of the greatest literary figures of the ancient world. He served as the unofficial poet laureate of the Augustan Age, composing works that celebrated Roman identity, agricultural life, and the legendary origins of Rome. His epic poem the Aeneid became the foundational text of Roman literary culture almost immediately upon its posthumous publication.

When and where did Vergil live?

Vergil was born on October 15, 70 BCE, in Andes, a village near Mantua in Cisalpine Gaul, in what is now northern Italy. He was educated in Cremona, Mediolanum (Milan), and Rome, and later settled in Naples and its surroundings, where he spent much of his productive career. He died on September 21, 19 BCE, in Brundisium (modern Brindisi) while returning from a research trip to Greece, having lived 50 years.

What genre or literary tradition did Vergil work in?

Vergil worked across three major genres of classical Latin poetry: pastoral, didactic, and epic. His Eclogues belong to the pastoral tradition descending from the Greek poet Theocritus, while his Georgics follow the didactic model established by Hesiod's Works and Days. The Aeneid places Vergil squarely in the Homeric epic tradition, consciously imitating and transforming both the Iliad and the Odyssey for a Roman audience.

What did Vergil write?

Vergil composed three major works: the Eclogues (also called the Bucolics), a collection of ten pastoral poems completed around 39 BCE; the Georgics, a four-book didactic poem on agriculture and rural life completed around 29 BCE; and the Aeneid, a twelve-book Latin epic recounting the Trojan hero Aeneas's journey to Italy and the mythological founding of Rome. The Aeneid was still being revised at Vergil's death in 19 BCE and was published posthumously by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the direction of the emperor Augustus.

Who and what influenced Vergil?

Vergil drew deeply on the Greek literary tradition, particularly Homer (the Iliad and Odyssey), Hesiod (Works and Days), and Theocritus (the Idylls), whom he adapted and transformed for Latin audiences. Among Latin predecessors, Lucretius and his Epicurean didactic epic De Rerum Natura profoundly shaped Vergil's diction and philosophical sensibility, especially in the Georgics. The political and cultural program of Augustus, as well as the patronage of the statesman Maecenas, also shaped the thematic priorities of both the Georgics and the Aeneid.

What shaped Vergil's life and career?

The violent disruptions of the late Roman Republic profoundly affected Vergil's life; the land confiscations of 41–40 BCE following the Battle of Philippi reportedly dispossessed his family's farm near Mantua, an experience reflected in Eclogues 1 and 9. His introduction to the powerful literary patron Gaius Maecenas around 38 BCE secured both his financial stability and his connection to the emerging Augustan political order. Vergil spent approximately eleven years composing the Aeneid, dying before he could complete its final revisions, having reportedly wished on his deathbed that the manuscript be destroyed.

What is Vergil's legacy in Western literature?

Vergil's influence on Western literature is arguably greater than that of any other Latin author; the Aeneid was used as a school text throughout the Roman Empire and the medieval period, ensuring continuous transmission and imitation. Dante Alighieri chose Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (completed c. 1320 CE), a testament to Vergil's enduring authority as the supreme poet of the Latin tradition. Vergil's works shaped writers including Ovid, Lucan, Statius, Milton, Spenser, and Tennyson, and the Aeneid remains a central text in classical studies and Western literary education to this day.

What genre is Vergil's Aeneid?

The Aeneid is a Latin epic poem, composed in dactylic hexameter, the traditional metre of Greco-Roman heroic verse. It belongs to the literary tradition of the primary epic, consciously modelling itself on Homer's Iliad and Odyssey while adapting the form for Roman literary and ideological purposes.

When was Vergil's Aeneid written?

Vergil began composing the Aeneid around 29 BCE and worked on it until his death in 19 BCE, leaving the poem technically unfinished. The work was posthumously edited and published by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the order of the emperor Augustus.

What is Vergil's Aeneid about?

The Aeneid recounts the journey of Aeneas, a Trojan hero and son of the goddess Venus, who flees the sack of Troy and travels to Italy to found the civilization that will eventually become Rome. The twelve-book poem covers his wanderings across the Mediterranean, his tragic love affair with Dido, queen of Carthage, and his military conquest of the Latins in Italy to establish a new homeland.

What are the central themes of Vergil's Aeneid?

The poem's central themes include pietas — dutiful devotion to the gods, family, and state — and the painful costs of empire, as individuals repeatedly sacrifice personal happiness for a divinely ordained historical mission. Fate (fatum) versus human will, the trauma of war, and the ambiguous nature of Roman imperial glory are explored with sustained moral complexity, particularly in the poem's dark final books.

What is the structure and form of Vergil's Aeneid?

The Aeneid comprises twelve books of dactylic hexameter verse, totalling approximately 9,896 lines. It is conventionally divided into two halves: the first six books, often called the 'Odyssean Aeneid,' trace Aeneas's wanderings and descent to the underworld, while the final six books, the 'Iliadic Aeneid,' depict the wars in Latium that mirror the Iliad's battlefield narrative.

What was the political and historical context of Vergil's Aeneid?

The Aeneid was composed during the reign of Augustus (27 BCE–14 CE), in the immediate aftermath of a century of Roman civil wars that culminated in the defeat of Mark Antony and Cleopatra at the Battle of Actium in 31 BCE. Augustus sponsored the poem as part of a broader cultural programme to legitimise his rule by linking the Julian family to Aeneas and, through him, to the goddess Venus and Trojan antiquity.

What are the defining literary features and style of Vergil's Aeneid?

Vergil's style is characterised by highly wrought, syntactically complex Latin, dense with allusion to Homer, Ennius, and Apollonius of Rhodes, and marked by the so-called 'Virgilian half-line' — fifty-eight metrically incomplete lines left unfinished at his death. His use of simile, ekphrasis (notably the description of Aeneas's shield in Book 8), and free indirect discourse to render psychological interiority distinguish the poem as the supreme achievement of Latin literary art.

What did Vergil's Aeneid contribute to literary tradition?

The Aeneid established the template for the literary epic in Western literature, demonstrating how the Homeric form could be adapted to serve national myth-making and philosophical reflection on history. It also canonised dactylic hexameter as the prestige metre of Latin poetry and provided later Roman poets such as Ovid, Lucan, and Statius with an inescapable intertextual reference point.

How has Vergil's Aeneid influenced later literature and culture?

The Aeneid became the central text of medieval Latin education and profoundly shaped Dante Alighieri, who cast Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (c. 1308–1320). Its influence extends to Renaissance epics such as Torquato Tasso's Gerusalemme Liberata (1581) and Luís de Camões's Os Lusíadas (1572), and in the modern era to works including Seamus Heaney's translation (2016) and Ursula K. Le Guin's Lavinia (2008).

Who are the key figures in Vergil's Aeneid?

The protagonist is Aeneas, the pious Trojan hero destined to found the Roman race, who is opposed by the goddess Juno and aided by his divine mother Venus and the god Mercury. Other pivotal figures include Dido, the Carthaginian queen whose doomed love for Aeneas ends in suicide (Book 4); Anchises, Aeneas's father, who reveals Rome's future greatness in the underworld (Book 6); Turnus, the Rutulian warrior-king who serves as Aeneas's primary Italian antagonist; and the Latin princess Lavinia, for whose hand the final war is fought.

0:00

Aeneid

Book 7

P. Vergilius Maro

Narrator

Tu quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,

aeternam moriens famam, Caieta, dedisti;

et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen

Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat.

At pius exsequiis Aeneas rite solutis,

aggere composito tumuli, postquam alta quierunt

aequora, tendit iter velis portumque relinquit.

Adspirant aurae in noctem nec candida cursus

Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.

Proxima Circaeae raduntur litora terrae,

dives inaccessos ubi Solis filia lucos

adsiduo resonat cantu tectisque superbis

urit odoratam nocturna in lumina cedrum,

arguto tenuis percurrens pectine telas.

Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum

vincla recusantum et sera sub nocte rudentum,

saetigerique sues atque in praesaepibus ursi

saevire ac formae magnorum ululare luporum,

quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis

induerat Circe in voltus ac terga ferarum.

Quae ne monstra pii paterentur talia Troes

delati in portus neu litora dira subirent,

Neptunus ventis implevit vela secundis

atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit.

Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto

Aurora in roseis fulgebat lutea bigis:

cum venti posuere omnisque repente resedit

flatus et in lento luctantur marmore tonsae.

Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum

prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno.

verticibus rapidis et multa flavus arena

in mare prorumpit. Variae circumque supraque

adsuetae ripis volucres et fluminis alveo

aethera mulcebant cantu lucoque volabant.

flectere iter sociis terraeque advertere proras

imperat et laetus fluvio succedit opaco.

Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum,

quis Latio antiquo fuerit status, advena classem

cum primum Ausoniis exercitus appulit oris,

expediam et primae revocabo exordia pugnae.

tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella,

dicam acies actosque animis in funera reges

Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam

Hesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo,

maius opus moveo. Rex arva Latinus et urbes

iam senior longa placidas in pace regebat.

Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica

accipimus, Fauno Picus pater isque parentem

te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor.

filius huic fato divom prolesque virilis

nulla fuit primaque oriens erepta iuventa est.

Sola domum et tantas servabat filia sedes,

iam matura viro, iam plenis nubilis annis.

Multi illam magno e Latio totaque petebant

Ausonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis

Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx

adiungi generum miro properabat amore;

sed variis portenta deum terroribus obstant.

Laurus erat tecti medio in penetralibus altis,

sacra comam multosque metu servata per annos,

quam pater inventam, primas cum conderet arces,

ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus

Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis.

Huius apes summum densae (mirabile dictu),

stridore ingenti liquidum trans aethera vectae,

obsedere apicem, ex pedibus per mutua nexis

examen subitum ramo frondente pependit.

vates

Continuo vates: «Externum cernimus,» inquit,

«adventare virum et partis petere agmen easdem

partibus ex isdem et summa dominarier arce.»

Narrator

Praeterea, castis adolet dum altaria taedis

et iuxta genitorem adstat Lavinia virgo,

visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem,

atque omnem ornatum flamma crepitante cremari

regalisque accensa comas, accensa coronam

insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo

involvi ac totis Volcanum spargere tectis.

Id vero horrendum ac visu mirabile ferri:

namque fore inlustrem fama fatisque canebant

ipsam, sed populo magnum portendere bellum.

At rex sollicitus monstris oracula Fauni,

fatidici genitoris, adit lucosque sub alta

consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro

fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim.

Hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus

in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos

cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti

pellibus incubuit stratis somnosque petivit,

multa modis simulacra videt volitantia miris

et varias audit voces fruiturque deorum

conloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis.

Hic et tum pater ipse petens responsa Latinus

centum lanigeras mactabat rite bidentis

atque harum effultus tergo stratisque iacebat

velleribus: subita ex alto vox reddita luco est:

Faunus

«Ne pete conubiis natam sociare Latinis,

O mea progenies, thalamis neu crede paratis:

externi venient generi, qui sanguine nostrum

nomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes

omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens

100

aspicit Oceanum, vertique regique videbunt.»

101

Narrator

Haec responsa patris Fauni monitusque silenti

102

nocte datos non ipse suo premit ore Latinus,

103

sed circum late volitans iam Fama per urbes

104

Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes

105

gramineo ripae religavit ab aggere classem.

106

Aeneas primique duces et pulcher Iulus

107

corpora sub ramis deponunt arboris altae

108

instituuntque dapes et adorea liba per herbam

109

subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat)

110

et Cereale solum pomis agrestibus augent.

111

Consumptis hic forte aliis ut vertere morsus

112

exiguam in Cererem penuria adegit edendi

113

et violare manu malisque audacibus orbem

114

fatalis crusti patulis nec parcere quadris:

115

Iulus

«Heus! etiam mensas consumimus,» inquit Iulus,

116

nec plura adludens. Ea vox audita laborum

117

prima tulit finem, primamque loquentis ab ore

118

eripuit pater ac stupefactus numine pressit.

119

Continuo: «Salve fatis mihi debita tellus

120

vosque,» ait, «O fidi Troiae salvete penates:

121

hic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque

122

(nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit:

123

cum te, nate, fames ignota ad litora vectum

124

accisis coget dapibus consumere mensas,

125

tum sperare domos defessus ibique memento

126

prima locare manu molirique aggere tecta.

127

Haec erat illa fames; haec nos suprema manebat,

128

exiliis positura modum.

129

Quare agite et primo laeti cum lumine solis

130

quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis,

131

vestigemus et a portu diversa petamus.

132

Nunc pateras libate Iovi precibusque vocate

133

Anchisen genitorem, et vina reponite mensis.»

134

Narrator

Sic deinde effatus frondenti tempora ramo

135

implicat et geniumque loci primamque deorum

136

Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur

137

flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa

138

Idaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem

139

invocat et duplicis caeloque ereboque parentis.

140

Hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto

141

intonuit radiisque ardentem lucis et auro

142

ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem.

143

Diditur hic subito Troiana per agmina rumor

144

advenisse diem, quo debita moenia condant.

145

Certatim instaurant epulas atque omine magno

146

crateras laeti statuunt et vina coronant.

147

Postera cum prima lustrabat lampade terras

148

orta dies, urbem et finis et litora gentis

149

diversi explorant: haec fontis stagna Numici,

150

hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos.

151

Tum satus Anchisa delectos ordine ab omni

152

centum oratores augusta ad moenia regis

153

ire iubet, ramis velatos Palladis omnis,

154

donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris.

155

Haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur

156

passibus. Ipse humili designat moenia fossa

157

moliturque locum primasque in litore sedes

158

castrorum in morem pinnis atque aggere cingit.

159

Iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum

160

ardua cernebant iuvenes muroque subibant.

161

Ante urbem pueri et primaevo flore iuventus

162

exercentur equis domitantque in pulvere currus

163

aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis

164

spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt:

165

cum praevectus equo longaevi regis ad auris

166

nuntius ingentis ignota in veste reportat

167

advenisse viros. Ille intra tecta vocari

168

imperat et solio medius consedit avito.

169

Tectum augustum ingens. centum sublime columnis,

170

urbe fuit summa, Laurentis regia Pici,

171

horrendum silvis et religione parentum.

172

Hic sceptra accipere et primos attollere fasces

173

regibus omen erat, hoc illis curia templum,

174

hae sacris sedes epulis, hic ariete caeso

175

perpetuis soliti patres considere mensis.

176

Quin etiam veterum effigies ex ordine avorum

177

antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus

178

vitisator, curvam servans sub imagine falcem,

179

Saturnusque senex Ianique bifrontis imago

180

vestibulo astabant, aliique ab origine reges

181

Martiaque ob patriam pugnando volnera passi.

182

Multaque praeterea sacris in postibus arma,

183

captivi pendent currus curvaeque secures

184

et cristae capitum et portarum ingentia claustra

185

spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis.

186

Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat

187

succinctus trabea laevaque ancile gerebat

188

Picus, equum domitor; quem capta cupidine coniunx

189

aurea percussum virga versumque venenis

190

fecit avem Circe sparsitque coloribus alas.

191

Tali intus templo divom patriaque Latinus

192

sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit,

193

atque haec ingressis placido prior edidit ore:

194

Latinus

«Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem

195

et genus, auditique advertitis aequore cursum),

196

quid petitis? Quae causa rates aut cuius egentis

197

litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit?

198

Sive errore viae seu tempestatibus acti,

199

qualia multa mari nautae patiuntur in alto,

200

fluminis intrastis ripas portuque sedetis,

201

ne fugite hospitium neve ignorate Latinos

202

Saturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam,

203

sponte sua veterisque dei se more tenentem.

204

Atque equidem memini (fama est obscurior annis)

205

Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris

206

Dardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes

207

Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur.

208

Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum,

209

aurea nunc solio stellantis regia caeli

210

accipit et numerum divorum altaribus auget.»

211

Ilioneus

Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus:

212

«Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos,

213

atra subegit hiemps vestris succedere terris

214

nec sidus regione viae litusve fefellit:

215

consilio hanc omnes animisque volentibus urbem,

216

adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam

217

extremo veniens Sol aspiciebat Olympo.

218

Ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes

219

gaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema,

220

Troius Aeneas, tua nos ad limina misit.

221

Quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis

222

tempestas ierit campos, quibus actus uterque

223

Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis,

224

audiit et siquem tellus extrema refuso

225

summovet oceano et siquem extenta plagarum

226

quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui.

227

Diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti

228

dis sedem exiguam patriis litusque rogamus

229

innocuum et cunctis undamque auramque patentem.

230

Non erimus regno indecores, nec vestra feretur

231

fama levis tantique abolescet gratia facti,

232

nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit.

233

Fata per Aeneae iuro dextramque potentem

234

sive fide seu quis bello est expertus et armis:

235

multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro

236

praeferimus manibus vittas ac verba precantia)

237

et petiere sibi et voluere adiungere gentes;

238

sed nos fata deum vestras exquirere terras

239

imperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus;

240

huc repetit iussisque ingentibus urguet Apollo

241

Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici.

242

Dat tibi praeterea fortunae parva prioris

243

munera, reliquias Troia ex ardente receptas.

244

Hoc pater Anchises auro libabat ad aras;

245

hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis

246

more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras

247

Iliadumque labor vestes.»

248

Narrator

Talibus Ilionei dictis defixa Latinus

249

obtutu tenet ora soloque immobilis haeret

250

intentos volvens oculos. Nec purpura regem

251

picta movet nec sceptra movent Priameia tantum,

252

quantum in conubio natae thalamoque moratur,

253

et veteris Fauni voluit sub pectore sortem,

254

hunc illum fatis externa ab sede profectum

255

portendi generum paribusque in regna vocari

256

auspiciis, huic progeniem virtute futuram

257

egregiam et totum quae viribus occupet orbem.

258

Latinus

tandem laetus ait: «Di nostra incepta secundent

259

auguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas,

260

munera nec sperno. Non vobis rege Latino

261

divitis uber agri Troiaeve opulentia deerit.

262

Ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est,

263

si iungi hospitio properat sociusque vocari,

264

adveniat voltus neve exhorrescat amicos:

265

illi pacis erit dextram tetigisse tyranni.

266

vos contra regi mea nunc mandata referte.

267

Est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae

268

non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo

269

monstra sinunt: generos externis adfore ab oris,

270

hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum

271

nomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata

272

et reor et, siquid veri mens augurat, opto.»

273

Narrator

haec effatus equos numero pater eligit omni

274

(stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis):

275

omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci

276

instratos ostro alipedes pictisque tapetis;

277

aurea pectoribus demissa monilia pendent,

278

tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum;

279

absenti Aeneae currum geminosque iugalis

280

semine ab aetherio, spirantis naribus ignem,

281

illorum de gente, patri quos daedala Circe

282

supposita de matre nothos furata creavit.

283

Talibus Aeneadae donis dictisque Latini

284

sublimes in equis redeunt pacemque reportant.

285

Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis

286

saeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat,

287

et laetum Aenean classemque ex aethere longe

288

Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno.

289

moliri iam tecta videt, iam fidere terrae,

290

deseruisse rates: stetit acri fixa dolore.

291

Tum quassans caput haec effundit pectore dicta:

292

Juno

«Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris

293

fata Phrygum! Num Sigeis occumbere campis,

294

num capti potuere capi, num incensa cremavit

295

Troia viros? Medias acies mediosque per ignis

296

invenere viam. At, credo, mea numina tandem

297

fessa iacent odiis aut exsaturata quievi.

298

Quin etiam patria excussos infesta per undas

299

ausa sequi et profugis toto me opponere ponto!

300

Absumptae in Teucros vires caelique marisque.

301

Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis

302

profuit? Optato conduntur Thybridis alveo,

303

securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem

304

immanem Lapithum valuit, concessit in iras

305

ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae,

306

quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem?

307

Ast ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausum

308

quae potui infelix, quae memet in omnia verti,

309

vincor ab Aenea. Quod si mea numina non sunt

310

magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est:

311

flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.

312

Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis,

313

atque immota manet fatis Lavinia coniunx:

314

at trahere atque moras tantis licet addere rebus,

315

at licet amborum populos exscindere regum.

316

Hac gener atque socer coeant mercede suorum:

317

sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo,

318

et Bellona manet te pronuba. Nec face tantum

319

Cisseis praegnans ignis enixa iugalis

320

quin idem Veneri partus suus et Paris alter

321

funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.»

322

Narrator

Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit:

323

luctificam Allecto dirarum ab sede dearum

324

infernisque ciet tenebris, cui tristia bella

325

iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi.

326

Odit et ipse pater Pluton, odere sorores

327

Tartareae monstrum: tot sese vertit in ora,

328

tam saevae facies, tot pullulat atra colubris.

329

Quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur:

330

Juno

«Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem,

331

hanc operam, ne noster honos infractave cedat

332

fama loco, neu conubiis ambire Latinum

333

Aeneadae possint Italosve obsidere finis.

334

Tu potes unanimos armare in proelia fratres

335

atque odiis versare domos, tu verbera tectis

336

funereasque inferre faces, tibi nomina mille,

337

mille nocendi artes. Fecundum concute pectus,

338

disice compositam pacem, sere crimina belli:

339

arma velit poscatque simul rapiatque inventus.»

340

Narrator

Exin Gorgoneis Allecto infecta venenis

341

principio Latium et Laurentis tecta tyranni

342

celsa petit tacitumque obsedit limen Amatae,

343

quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis

344

femineae ardentem curaeque iraeque coquebant.

345

Huic dea caeruleis unum de crinibus anguem

346

conicit inque sinum praecordia ad intuma subdit,

347

quo furibunda domum monstro permisceat omnem.

348

Ille inter vestes et levia pectora lapsus

349

volvitur attactu nullo fallitque furentem,

350

vipeream inspirans animam: fit tortile collo

351

aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae

352

innectitque comas, et membris lubricus errat.

353

Ac dum prima lues udo sublapsa veneno

354

pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem

355

necdum animus toto percepit pectore flammam,

356

mollius et solito matrum de more locuta est,

357

multa super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis:

358

Amata

«Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris,

359

O genitor, nec te miseret gnataeque tuique?

360

Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet

361

perfidus alta petens abducta virgine praedo?

362

An non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor

363

Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes?

364

Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum

365

et consanguineo totiens data dextera Turno?

366

Si gener externa petitur de gente Latinis

367

idque sedet Faunique premunt te iussa parentis,

368

omnem equidem sceptris terram quae libera nostris

369

dissidet, externam reor et sic dicere divos.

370

Et Turno, si prima domus repetatur origo,

371

Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.»

372

Narrator

His ubi nequiquam dictis experta Latinum

373

contra stare videt penitusque in viscera lapsum

374

serpentis furiale malum totamque pererrat,

375

tum vero infelix, ingentibus excita monstris,

376

immensam sine more furit lymphata per urbem.

377

Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo,

378

quem pueri magno in gyro vacua atria circum

379

intenti ludo exercent; ille actus habena

380

curvatis fertur spatiis; stupet inscia supra

381

inpubesque manus, mirata volubile buxum;

382

dant animos plagae: non cursu segnior illo

383

per medias urbes agitur populosque feroces.

384

Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi,

385

maius adorta nefas maioremque orsa furorem

386

evolat et natam frondosis montibus abdit,

387

quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur,

388

Euhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignum

389

vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos,

390

te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem.

391

Fama volat, furiisque accensas pectore matres

392

idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta:

393

Amata

deseruere domos, ventis dant colla comasque,

394

ast aliae tremulis ululatibus aethera complent,

395

pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas;

396

ipsa inter medias flagrantem fervida pinum

397

sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos,

398

sanguineam torquens aciem, torvumque repente

399

clamat: «Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae:

400

Siqua piis animis manet infelicis Amatae

401

gratia, si iuris materni cura remordet,

402

solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.»

403

Narrator

Talem inter silvas, inter deserta ferarum,

404

reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi.

405

Postquam visa satis primos acuisse furores

406

consiliumque omnemque domum vertisse Latini,

407

protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis

408

audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem

409

Acrisioneis Danae fundasse colonis,

410

praecipiti delata noto. Locus Ardea quondam

411

dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen,

412

sed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altis

413

iam mediam nigra carpebat nocte quietem.

414

Allecto torvam faciem et furialia membra

415

exuit, in vultus sese transformat anilis;

416

et frontem obscenam rugis arat, induit albos

417

cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae;

418

fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos

419

et iuveni ante oculos his se cum vocibus offert:

420

Allecto

«Turne, tot incassum fusos patiere labores

421

et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis?

422

Rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes

423

abnegat, externusque in regnum quaeritur heres.

424

I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis;

425

Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos.

426

Haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres,

427

ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit.

428

Quare age et armari pubem portisque moveri

429

laetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro

430

consedere duces pictasque exure carinas.

431

Caelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus,

432

ni dare coniugium et dicto parere fatetur,

433

sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.»

434

Turnus

Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim

435

ore refert: «Classis invectas Thybridis undam

436

non, ut rere, meas effugit nuntius auris.

437

Ne tantos mihi finge metus; nec regia Iuno

438

inmemor est nostri.

439

Sed te victa situ verique effeta senectus,

440

o mater, curis nequiquam exercet et arma

441

regum inter falsa vatem formidine ludit.

442

Cura tibi divom effigies et templa tueri:

443

bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.»

444

Narrator

Talibus Allecto dictis exarsit in iras,

445

at iuveni oranti subitus tremor occupat artus,

446

deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris

447

tantaque se facies aperit; tum flammea torquens

448

lumina cunctantem et quaerentem dicere plura

449

reppulit et geminos erexit crinibus anguis

450

verberaque insonuit rabidoque haec addidit ore:

451

Allecto

«En ego victa situ, quam veri effeta senectus

452

arma inter regum falsa formidine ludit.

453

Respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum,

454

bella manu letumque gero.»

455

Narrator

Sic effata facem iuveni coniecit et atro

456

lumine fumantis fixit sub pectore taedas.

457

Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus

458

perfundit toto proruptus corpore sudor;

459

arma amens fremit, arma toro tectisque requirit;

460

saevit amor ferri et scelerata insania belli,

461

ira super: magno veluti cum flamma sonore

462

virgea suggeritur costis undantis aëni

463

exsultantque aestu latices, furit intus aquaï

464

fumidus atque alte spumis exuberat amnis,

465

nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras.

466

Ergo iter ad regem polluta pace Latinum

467

indicit primis iuvenum et iubet arma parari,

468

tutari Italiam, detrudere finibus hostem:

469

se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque.

470

Haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit,

471

certatim sese Rutuli exhortantur in arma:

472

hunc decus egregium formae movet atque iuventae,

473

hunc atavi reges, hunc claris dextera factis.

474

Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet,

475

Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis,

476

arte nova speculata locum, quo litore pulcher

477

insidiis cursuque feras agitabat Iulus.

478

Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo

479

obicit et noto naris contingit odore,

480

ut cervum ardentes agerent; quae prima laborum

481

causa fuit belloque animos accendit agrestis.

482

Cervus erat forma praestanti et cornibus ingens,

483

Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum

484

nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent

485

armenta et late custodia credita campi.

486

Adsuetum imperiis soror omni Silvia cura

487

mollibus intexens ornabat cornua sertis

488

pectebatque ferum puroque in fonte lavabat.

489

Ille, manum patiens mensaeque adsuetus erili,

490

errabat silvis rursusque ad limina nota

491

ipse domum sera quamvis se nocte ferebat.

492

Hunc procul errantem rabidae venantis Iuli

493

commovere canes, fluvio cum forte secundo

494

deflueret ripaque aestus viridante levaret.

495

Ipse etiam, eximiae laudis succensus amore,

496

Ascanius curvo direxit spicula cornu;

497

nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo

498

perque uterum sonitu perque ilia venit harundo.

499

Saucius at quadrupes nota intra tecta refugit

500

successitque gemens stabulis questuque cruentus

501

atque imploranti similis tectum omne replebat.

502

Silvia prima soror, palmis percussa lacertos,

503

auxilium vocat et duros conclamat agrestis.

504

Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis,

505

inprovisi adsunt, hic torre armatus obusto,

506

stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum

507

rimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus,

508

quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis

509

scindebat, rapta spirans immane securi.

510

At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi

511

ardua tecta petit stabuli et de culmine summo

512

pastorale canit signum cornuque recurvo

513

Tartaream intendit vocem, qua protinus omne

514

contremuit nemus et silvae insonuere profundae;

515

audiit et Triviae longe lacus, audiit amnis

516

sulfurea Nar albus aqua fontesque Velini,

517

et trepidae matres pressere ad pectora natos.

518

Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum

519

dira dedit, raptis concurrunt undique telis

520

indomiti agricolae; nec non et Troïa pubes

521

Ascanio auxilium castris effundit apertis.

522

Direxere acies. Non iam certamine agresti,

523

stipitibus duris agitur sudibusve praeustis,

524

sed ferro ancipiti decernunt atraque late

525

horrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent

526

sole lacessita et lucem sub nubila iactant:

527

fluctus uti primo coepit cum albescere vento,

528

paulatim sese tollit mare et altius undas

529

erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo.

530

Hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta,

531

natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo,

532

sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae

533

vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam.

534

Corpora multa virum circa seniorque Galaesus,

535

dum paci medium se offert, iustissimus unus

536

qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis:

537

quinque greges illi balantum, quina redibant

538

armenta, et terram centum vertebat aratris.

539

Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur,

540

promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum

541

imbuit et primae commisit funera pugnae,

542

deserit Hesperiam et caeli convexa per auras

543

Iunonem victrix adfatur voce superba:

544

Allecto

«En, perfecta tibi bello discordia tristi:

545

dic in amicitiam coeant et foedera iungant.

546

Quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros,

547

hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas:

548

finitimas in bella feram rumoribus urbes

549

accendamque animos insani Martis amore,

550

undique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.»

551

Juno

Tum contra Iuno; «Terrorum et fraudis abunde est;

552

stant belli causae, pugnatur comminus armis,

553

quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma.

554

Talia coniugia et talis celebrent hymenaeos

555

egregium Veneris genus et rex ipse Latinus.

556

Te super aetherias errare licentius auras

557

haud pater ille velit, summi regnator Olympi:

558

cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est,

559

ipsa regam.» Talis dederat Saturnia voces.

560

Illa autem attollit stridentis anguibus alas

561

Cocytique petit sedem, supera ardua linquens.

562

Narrator

Est locus Italiae medio sub montibus altis,

563

nobilis et fama multis memoratus in oris,

564

Amsancti valles: densis hunc frondibus atrum

565

urguet utrimque latus nemoris, medioque fragosus

566

dat sonitum saxis et torto vertice torrens.

567

Hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis

568

monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago

569

pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys,

570

invisum numen, terras caelumque levabat.

571

Nec minus interea extremam Saturnia bello

572

imponit regina manum. Ruit omnis in urbem

573

pastorum ex acie numerus caesosque reportant

574

Almonem puerum foedatique ora Galaesi

575

implorantque deos obtestanturque Latinum.

576

Turnus adest medioque in crimine caedis et igni

577

terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari,

578

stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli.

579

Tum quorum attonitae Baccho nemora avia matres

580

insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae),

581

undique collecti coeunt Martemque fatigant.

582

Ilicet infandum cuncti contra omina bellum,

583

contra fata deum perverso numine poscunt,

584

certatim regis circumstant tecta Latini.

585

Ille velut pelagi rupes immota resistit,

586

ut pelagi rupes magno veniente fragore,

587

quae sese multis circum latrantibus undis

588

mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum

589

saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga.

590

Verum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas

591

consilium et saevae nutu Iunonis eunt res,

592

multa deos aurasque pater testatus inanis:

593

Latinus

«Frangimur heu fatis,» inquit, «ferimurque procella!

594

Ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas,

595

O miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebit

596

supplicium, votisque deos venerabere seris.

597

Nam mihi parta quies, omnisque in limine portus;

598

funere felici spolior.» Nec plura locutus

599

saepsit se tectis rerumque reliquit habenas.

600

Narrator

Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes

601

Albanae coluere sacrum nunc maxima rerum

602

Roma colit, cum prima movent in proelia Martem,

603

sive Getis inferre manu lacrimabile bellum

604

Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos

605

Auroramque sequi Parthosque reposcere signa.

606

Sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt)

607

religione sacrae et saevi formidine Martis;

608

centum aerei claudunt vectes aeternaque ferri

609

robora, nec custos absistit limine Ianus:

610

has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae,

611

ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino

612

insignis reserat stridentia limina consul,

613

ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes,

614

aereaque adsensu conspirant cornua rauco.

615

Hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus

616

more iubebatur tristisque recludere portas.

617

Abstinuit tactu pater aversusque refugit

618

foeda ministeria et caecis se condidit umbris.

619

Tum regina deum caelo delapsa morantis

620

impulit ipsa manu portas, et cardine verso

621

belli ferratos rumpit Saturnia postes.

622

Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante;

623

Pars pedes ire parat campis, pars arduus altis

624

pulverulentus equis furit; omnes arma requirunt.

625

Pars levis clipeos et spicula lucida tergent

626

arvina pingui subiguntque in cote secures;

627

signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum.

628

Quinque adeo magnae positis incudibus urbes

629

tela novant, Atina potens Tiburque superbum,

630

Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae.

631

Tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas

632

umbonum cratis; alii thoracas aenos

633

aut levis ocreas lento ducunt argento;

634

vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri

635

cessit amor; recoquunt patrios fornacibus enses.

636

Classica iamque sonant; it bello tessera signum.

637

Hic galeam tectis trepidus rapit, ille frementis

638

ad iuga cogit equos clipeumque auroque trilicem

639

loricam induitur fidoque accingitur ense.

640

Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,

641

qui bello exciti reges, quae quemque secutae

642

complerint campos acies, quibus Itala iam tum

643

floruerit terra alma viris, quibus arserit armis.

644

Et meministis enim, divae, et memorare potestis:

645

ad nos vix tenuis famae perlabitur aura.

646

Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris

647

contemptor divom Mezentius agminaque armat.

648

Filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter

649

non fuit excepto Laurentis corpore Turni,

650

Lausus, equum domitor debellatorque ferarum,

651

ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos

652

mille viros, dignus, patriis qui laetior esset

653

imperiis et cui pater haud Mezentius esset.

654

Post hos insignem palma per gramina currum

655

victoresque ostentat equos satus Hercule pulchro

656

pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum

657

centum angues cinctamque gerit serpentibus hydram;

658

collis Aventini silva quem Rhea sacerdos

659

furtivum partu sub luminis edidit oras,

660

mixta deo mulier, postquam Laurentia victor

661

Geryone extincto Tirynthius attigit arva

662

Tyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas.

663

Pila manu saevosque gerunt in bella dolones

664

et tereti pugnant mucrone veruque Sabello.

665

Ipse pedes, tegumen torquens immane leonis,

666

terribili impexum saetacum dentibus albis

667

indutus capiti, sic regia tecta subibat,

668

horridus, Herculeoque umeros innexus amictu.

669

Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt,

670

fratris Tiburti dictam cognomine gentem,

671

Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus,

672

et primam ante aciem densa inter tela feruntur:

673

ceu duo nubigenae cum vertice montis ab alto

674

descendunt centauri, Homolen Othrymque nivalem

675

linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens

676

silva locum et magno cedunt virgulta fragore.

677

Nec Praenestinae fundator defuit urbis,

678

Volcano genitum pecora inter agrestia regem

679

inventumque focis omnis quem credidit aetas

680

Caeculus. Hunc late legio comitatur agrestis:

681

quique altum Praeneste viri quique arva Gabinae

682

Iunonis gelidumque Anienem et roscida rivis

683

Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit,

684

quos, Amasene pater. Non illis omnibus arma,

685

nec clipei currusve sonant: pars maxima glandes

686

liventis plumbi spargit, pars spicula gestat

687

bina manu, fulvosque lupi de pelle galeros

688

tegmen habent capiti, vestigia nuda sinistri

689

instituere pedis, crudus tegit altera pero.

690

At Messapus, equum domitor, Neptunia proles,

691

quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro,

692

iam pridem resides populos desuetaque bello

693

agmina in arma vocat subito ferrumque retractat.

694

Hi Fescenninas acies Aequosque Faliscos.

695

Hi Soractis habent arces Flaviniaque arva

696

et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos.

697

Ibant aequati numero regemque canebant,

698

ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni,

699

cum sese e pastu referunt et longa canoros

700

dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe

701

pulsa palus.

702

Nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto

703

misceri putet, aeriam sed gurgite ab alto

704

urgueri volucrum raucarum ad litora nubem.

705

Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum

706

agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar,

707

Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens

708

per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis.

709

Una ingens Amiterna cohors priscique Quirites,

710

Ereti manus omnis oliviferaeque Mutuscae;

711

qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini,

712

qui Tetricae horrentis rupes montemque Severum

713

Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae,

714

qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit

715

Nursia, et Hortinae classes populique Latini,

716

quosque secans infaustum interluit Allia nomen:

717

quam multi Libyco volvuntur marmore fluctus

718

saevus ubi Orion hibernis conditur undis;

719

vel cum sole novo densae torrentur aristae

720

aut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis.

721

Scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus.

722

Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis,

723

curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis

724

mille rapit populos, vertunt felicia Baccho

725

Massica qui rastris et quos de collibus altis

726

Aurunci misere patres, Sidicinaque iuxta

727

aequora quique Cales linquunt, amnisque vadosi

728

accola Volturni, pariterque Saticulus asper

729

Oscorumque manus. Teretes sunt aclydes illis

730

tela, sed haec lento mos est aptare flagello;

731

laevas caetra tegit, falcati comminus enses.

732

Nec tu carminibus nostris indictus abibis,

733

Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha

734

fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret,

735

iam senior; patriis sed non et filius arvis

736

contentus late iam tum dicione premebat

737

Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus

738

quique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnae

739

et quos maliferae despectant moenia Abellae,

740

Teutonico ritu soliti torquere cateias,

741

tegmina quis capitum raptus de subere cortex,

742

aerataeque micant peltae, micat aereus ensis.

743

Et te montosae misere in proelia Nersae,

744

Ufens, insignem fama et felicibus armis;

745

horrida praecipue cui gens adsuetaque multo

746

venatu nemorum, duris Aequicula glaebis.

747

Armati terram exercent, semperque recentis

748

convectare iuvat praedas et vivere rapto.

749

Quin et Marruvia venit de gente sacerdos,

750

fronde super galeam et felici comptus oliva.

751

Archippi regis missu, fortissimus Umbro,

752

vipereo generi et graviter spirantibus hydris

753

spargere qui somnos cantuque manuque solebat

754

mulcebatque iras et morsus arte levabat.

755

Sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum

756

evaluit, neque eum iuvere in volnera cantus

757

somniferi et Marsis quaesitae montibus herbae.

758

Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda,

759

te liquidi flevere lacus.

760

Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello,

761

Virbius, insignem quem mater Aricia misit,

762

eductum Egeriae lucis umentia circum

763

litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae.

764

Namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercae

765

occiderit patriasque explerit sanguine poenas

766

turbatis distractus equis, ad sidera rursus

767

aetheria et superas caeli venisse sub auras,

768

Paeoniis revocatum herbis et amore Dianae.

769

Tum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbris

770

mortalem infernis ad lumina surgere vitae,

771

ipse repertorem medicinae talis et artis

772

fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas.

773

At Trivia Hippolytum secretis alma recondit

774

sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat,

775

solus ubi in silvis Italis ignobilis aevom

776

exigeret versoque ubi nomine Virbius esset.

777

Unde etiam templo Triviae lucisque sacratis

778

cornipedes arcentur equi, quod litore currum

779

et iuvenem monstris pavidi effudere marinis.

780

Filius ardentis haud setius aequore campi

781

exercebat equos curruque in bella ruebat.

782

Ipse inter primos praestanti corpore Turnus

783

vertitur arma tenens et toto vertice supra est.

784

Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram

785

sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignis:

786

tam magis illa fremens et tristibus effera flammis,

787

quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae.

788

At levem clipeum sublatis cornibus Io

789

auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos

790

(argumentum ingens), et custos virginis Argus

791

caelataque amnem fundens pater Inachus urna.

792

Insequitur nimbus peditum clipeataque totis

793

agmina densentur campis, Argivaque pubes

794

Auruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicani

795

et Sacranae acies et picti scuta Labici;

796

qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici

797

litus arant Rutulosque exercent vomere colles

798

Circaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvis

799

praesidet et viridi gaudens Feronia luco;

800

qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas

801

quaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens.

802

Hos super advenit Volsca de gente Camilla

803

agmen agens equitum et florentis aere catervas,

804

bellatrix, non illa colo calathisve Minervae

805

femineas adsueta manus, sed proelia virgo

806

dura pati cursuque pedum praevertere ventos.

807

Illa vel intactae segetis per summa volaret

808

gramina nec teneras cursu laesisset aristas,

809

vel mare per medium fluctu suspensa tumenti

810

ferret iter celeris nec tingueret aequore plantas.

811

Illam omnis tectis agrisque effusa iuventus

812

turbaque miratur matrum et prospectat euntem,

813

attonitis inhians animis, ut regius ostro

814

velet honos levis umeros, ut fibula crinem

815

auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram

816

et pastoralem praefixa cuspide myrtum.

817