Publius Vergilius Maro was the preeminent poet of the Latin language and one of the greatest literary figures of the ancient world. He served as the unofficial poet laureate of the Augustan Age, composing works that celebrated Roman identity, agricultural life, and the legendary origins of Rome. His epic poem the Aeneid became the foundational text of Roman literary culture almost immediately upon its posthumous publication.

When and where did Vergil live?

Vergil was born on October 15, 70 BCE, in Andes, a village near Mantua in Cisalpine Gaul, in what is now northern Italy. He was educated in Cremona, Mediolanum (Milan), and Rome, and later settled in Naples and its surroundings, where he spent much of his productive career. He died on September 21, 19 BCE, in Brundisium (modern Brindisi) while returning from a research trip to Greece, having lived 50 years.

What genre or literary tradition did Vergil work in?

Vergil worked across three major genres of classical Latin poetry: pastoral, didactic, and epic. His Eclogues belong to the pastoral tradition descending from the Greek poet Theocritus, while his Georgics follow the didactic model established by Hesiod's Works and Days. The Aeneid places Vergil squarely in the Homeric epic tradition, consciously imitating and transforming both the Iliad and the Odyssey for a Roman audience.

What did Vergil write?

Vergil composed three major works: the Eclogues (also called the Bucolics), a collection of ten pastoral poems completed around 39 BCE; the Georgics, a four-book didactic poem on agriculture and rural life completed around 29 BCE; and the Aeneid, a twelve-book Latin epic recounting the Trojan hero Aeneas's journey to Italy and the mythological founding of Rome. The Aeneid was still being revised at Vergil's death in 19 BCE and was published posthumously by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the direction of the emperor Augustus.

Who and what influenced Vergil?

Vergil drew deeply on the Greek literary tradition, particularly Homer (the Iliad and Odyssey), Hesiod (Works and Days), and Theocritus (the Idylls), whom he adapted and transformed for Latin audiences. Among Latin predecessors, Lucretius and his Epicurean didactic epic De Rerum Natura profoundly shaped Vergil's diction and philosophical sensibility, especially in the Georgics. The political and cultural program of Augustus, as well as the patronage of the statesman Maecenas, also shaped the thematic priorities of both the Georgics and the Aeneid.

What shaped Vergil's life and career?

The violent disruptions of the late Roman Republic profoundly affected Vergil's life; the land confiscations of 41–40 BCE following the Battle of Philippi reportedly dispossessed his family's farm near Mantua, an experience reflected in Eclogues 1 and 9. His introduction to the powerful literary patron Gaius Maecenas around 38 BCE secured both his financial stability and his connection to the emerging Augustan political order. Vergil spent approximately eleven years composing the Aeneid, dying before he could complete its final revisions, having reportedly wished on his deathbed that the manuscript be destroyed.

What is Vergil's legacy in Western literature?

Vergil's influence on Western literature is arguably greater than that of any other Latin author; the Aeneid was used as a school text throughout the Roman Empire and the medieval period, ensuring continuous transmission and imitation. Dante Alighieri chose Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (completed c. 1320 CE), a testament to Vergil's enduring authority as the supreme poet of the Latin tradition. Vergil's works shaped writers including Ovid, Lucan, Statius, Milton, Spenser, and Tennyson, and the Aeneid remains a central text in classical studies and Western literary education to this day.

What genre is Vergil's Aeneid?

The Aeneid is a Latin epic poem, composed in dactylic hexameter, the traditional metre of Greco-Roman heroic verse. It belongs to the literary tradition of the primary epic, consciously modelling itself on Homer's Iliad and Odyssey while adapting the form for Roman literary and ideological purposes.

When was Vergil's Aeneid written?

Vergil began composing the Aeneid around 29 BCE and worked on it until his death in 19 BCE, leaving the poem technically unfinished. The work was posthumously edited and published by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the order of the emperor Augustus.

What is Vergil's Aeneid about?

The Aeneid recounts the journey of Aeneas, a Trojan hero and son of the goddess Venus, who flees the sack of Troy and travels to Italy to found the civilization that will eventually become Rome. The twelve-book poem covers his wanderings across the Mediterranean, his tragic love affair with Dido, queen of Carthage, and his military conquest of the Latins in Italy to establish a new homeland.

What are the central themes of Vergil's Aeneid?

The poem's central themes include pietas — dutiful devotion to the gods, family, and state — and the painful costs of empire, as individuals repeatedly sacrifice personal happiness for a divinely ordained historical mission. Fate (fatum) versus human will, the trauma of war, and the ambiguous nature of Roman imperial glory are explored with sustained moral complexity, particularly in the poem's dark final books.

What is the structure and form of Vergil's Aeneid?

The Aeneid comprises twelve books of dactylic hexameter verse, totalling approximately 9,896 lines. It is conventionally divided into two halves: the first six books, often called the 'Odyssean Aeneid,' trace Aeneas's wanderings and descent to the underworld, while the final six books, the 'Iliadic Aeneid,' depict the wars in Latium that mirror the Iliad's battlefield narrative.

What was the political and historical context of Vergil's Aeneid?

The Aeneid was composed during the reign of Augustus (27 BCE–14 CE), in the immediate aftermath of a century of Roman civil wars that culminated in the defeat of Mark Antony and Cleopatra at the Battle of Actium in 31 BCE. Augustus sponsored the poem as part of a broader cultural programme to legitimise his rule by linking the Julian family to Aeneas and, through him, to the goddess Venus and Trojan antiquity.

What are the defining literary features and style of Vergil's Aeneid?

Vergil's style is characterised by highly wrought, syntactically complex Latin, dense with allusion to Homer, Ennius, and Apollonius of Rhodes, and marked by the so-called 'Virgilian half-line' — fifty-eight metrically incomplete lines left unfinished at his death. His use of simile, ekphrasis (notably the description of Aeneas's shield in Book 8), and free indirect discourse to render psychological interiority distinguish the poem as the supreme achievement of Latin literary art.

What did Vergil's Aeneid contribute to literary tradition?

The Aeneid established the template for the literary epic in Western literature, demonstrating how the Homeric form could be adapted to serve national myth-making and philosophical reflection on history. It also canonised dactylic hexameter as the prestige metre of Latin poetry and provided later Roman poets such as Ovid, Lucan, and Statius with an inescapable intertextual reference point.

How has Vergil's Aeneid influenced later literature and culture?

The Aeneid became the central text of medieval Latin education and profoundly shaped Dante Alighieri, who cast Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (c. 1308–1320). Its influence extends to Renaissance epics such as Torquato Tasso's Gerusalemme Liberata (1581) and Luís de Camões's Os Lusíadas (1572), and in the modern era to works including Seamus Heaney's translation (2016) and Ursula K. Le Guin's Lavinia (2008).

Who are the key figures in Vergil's Aeneid?

The protagonist is Aeneas, the pious Trojan hero destined to found the Roman race, who is opposed by the goddess Juno and aided by his divine mother Venus and the god Mercury. Other pivotal figures include Dido, the Carthaginian queen whose doomed love for Aeneas ends in suicide (Book 4); Anchises, Aeneas's father, who reveals Rome's future greatness in the underworld (Book 6); Turnus, the Rutulian warrior-king who serves as Aeneas's primary Italian antagonist; and the Latin princess Lavinia, for whose hand the final war is fought.

0:00

Aeneid

Book 6

P. Vergilius Maro

Narrator

Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas,

et tandem Euboïcis Cumarum adlabitur oris.

Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci

ancora fundabat naves, et litora curvae

praetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardens

litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae

abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum

tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat.

At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo

praesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllae

antrum immane petit, magnum cui mentem animumque

Delius inspirat vates, aperitque futura.

Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta.

Daedalus, ut fama est, fugiens Minoïa regna,

praepetibus pennis ausus se credere caelo,

insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,

Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce.

Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit

remigium alarum, posuitque immania templa.

In foribus letum Androgeo: tum pendere poenas

Cecropidae iussi — miserum! — septena quotannis

corpora natorum; stat ductis sortibus urna.

Contra elata mari respondet Gnosia tellus:

hic crudelis amor tauri, suppostaque furto

Pasiphaë, mixtumque genus prolesque biformis

Minotaurus inest, Veneris monumenta nefandae;

hic labor ille domus et inextricabilis error;

magnum reginae sed enim miseratus amorem

Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,

caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnam

partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.

Bis conatus erat casus effingere in auro;

bis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia

perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates

adforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos,

Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:

Deiphobe

«Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;

nunc grege de intacto septem mactare iuvencos

praestiterit, totidem lectas de more bidentes.»

Narrator

Talibus adfata Aenean (nec sacra morantur

iussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos.

Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,

quo lati ducunt aditus centum, ostia centum;

unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.

Deiphobe

Ventum erat ad limen, cum virgo. «Poscere fata

tempus» ait; «deus, ecce, deus!» Cui talia fanti

ante fores subito non voltus, non color unus,

non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,

et rabie fera corda tument; maiorque videri,

nec mortale sonans, adflata est numine quando

iam propiore dei. «Cessas in vota precesque,

Tros» ait «Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent

attonitae magna ora domus.» Et talia fata

conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit

ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:

Aeneas

«Phoebe, graves Troiae semper miserate labores,

Dardana qui Paridis direxti tela manusque

corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras

tot maria intravi duce te, penitusque repostas

Massylum gentes praetentaque Syrtibus arva,

iam tandem Italiae fugientis prendimus oras;

hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta.

Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,

dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingens

gloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates,

praescia venturi, da, non indebita posco

regna meis fatis, Latio considere Teucros

errantisque deos agitataque numina Troiae.

Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum

instituam, festosque dies de nomine Phoebi.

Te quoque magna manent regnis penetralia nostris:

hic ego namque tuas sortes arcanaque fata,

dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo,

alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda,

ne turbata volent rapidis ludibria ventis;

ipsa canas oro.» Finem dedit ore loquendi.

Narrator

At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro

bacchatur vates, magnum si pectore possit

excussisse deum; tanto magis ille fatigat

os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.

Ostia iamque domus patuere ingentia centum

sponte sua, vatisque ferunt responsa per auras:

Sibyl

«O tandem magnis pelagi defuncte periclis!

Sed terrae graviora manent. In regna Lavini

Dardanidae venient; mitte hanc de pectore curam;

sed non et venisse volent. Bella, horrida bella,

et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.

Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra

defuerint; alius Latio iam partus Achilles,

natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno

usquam aberit; cum tu supplex in rebus egenis

quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes!

Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris

externique iterum thalami.

Tu ne cede malis, sed contra audentior ito,

qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis,

quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.»

Narrator

Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla

horrendas canit ambages antroque remugit,

obscuris vera involvens: ea frena furenti

100

concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo.

101

Aeneas

Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,

102

incipit Aeneas heros: «Non ulla laborum,

103

O virgo, nova mi facies inopinave surgit;

104

omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.

105

Unum oro: quando hic inferni ianua regis

106

dicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso,

107

ire ad conspectum cari genitoris et ora

108

contingat; doceas iter et sacra ostia pandas.

109

Illum ego per flammas et mille sequentia tela

110

eripui his umeris, medioque ex hoste recepi;

111

ille meum comitatus iter, maria omnia mecum

112

atque omnes pelagique minas caelique ferebat,

113

invalidus, vires ultra sortemque senectae.

114

Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,

115

idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque,

116

alma, precor, miserere; — potes namque omnia, nec te

117

nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis; —

118

si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus,

119

Threïcia fretus cithara fidibusque canoris,

120

si fratrem Pollux alterna morte redemit,

121

itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum

122

quid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.»

123

Sibyl

Talibus orabat dictis, arasque tenebat,

124

cum sic orsa loqui vates: «Sate sanguine divom,

125

Tros Anchisiade, facilis descensus Averno;

126

noctes atque dies patet atri ianua Ditis;

127

sed revocare gradum superasque evadere ad auras,

128

hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit

129

Iuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus,

130

dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae,

131

Cocytusque sinu labens circumvenit atro.

132

Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est,

133

bis Stygios innare lacus, bis nigra videre

134

Tartara, et insano iuvat indulgere labori,

135

accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opaca

136

aureus et foliis et lento vimine ramus,

137

Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis

138

lucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae.

139

Sed non ante datur telluris operta subire,

140

auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.

141

Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus

142

instituit. Primo avulso non deficit alter

143

aureus, et simili frondescit virga metallo.

144

Ergo alte vestiga oculis, et rite repertum

145

carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,

146

si te fata vocant; aliter non viribus ullis

147

vincere, nec duro poteris convellere ferro.

148

Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici —

149

heu nescis — totamque incestat funere classem,

150

dum consulta petis nostroque in limine pendes.

151

Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro.

152

Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto:

153

sic demum lucos Stygis et regna invia vivis

154

aspicies.» Dixit, pressoque obmutuit ore.

155

Aeneas maesto defixus lumina voltu

156

ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat

157

eventus animo secum. Cui fidus Achates

158

it comes, et paribus curis vestigia figit.

159

Narrator

Multa inter sese vario sermone serebant,

160

quem socium exanimem vates, quod corpus humandum

161

diceret. Atque illi Misenum in litore sicco,

162

ut venere, vident indigna morte peremptum,

163

Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter

164

aere ciere viros, Martemque accendere cantu.

165

Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum

166

et lituo pugnas insignis obibat et hasta:

167

postquam illum vita victor spoliavit Achilles,

168

Dardanio Aeneae sese fortissimus heros

169

addiderat socium, non inferiora secutus.

170

Sed tum, forte cava dum personat aequora concha,

171

demens, et cantu vocat in certamina divos,

172

aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,

173

inter saxa virum spumosa inmerserat unda.

174

Ergo omnes magno circum clamore fremebant,

175

praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae,

176

haud mora, festinant flentes, aramque sepulchri

177

congerere arboribus caeloque educere certant.

178

Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;

179

procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex,

180

fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur

181

scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos.

182

Nec non Aeneas opera inter talia primus

183

hortatur socios, paribusque accingitur armis.

184

Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat,

185

aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur:

186

Aeneas

«Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus

187

ostendat nemore in tanto, quando omnia vere

188

heu nimium de te vates, Misene, locuta est.»

189

Narrator

Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae

190

ipsa sub ora viri caelo venere volantes,

191

et viridi sedere solo. Tum maximus heros

192

maternas agnoscit aves, laetusque precatur:

193

Aeneas

«Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras

194

dirigite in lucos, ubi pinguem dives opacat

195

ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus,

196

diva parens.» Sic effatus vestigia pressit,

197

observans quae signa ferant, quo tendere pergant.

198

Narrator

Pascentes illae tantum prodire volando,

199

quantum acie possent oculi servare sequentum.

200

Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,

201

tollunt se celeres, liquidumque per aëra lapsae

202

sedibus optatis geminae super arbore sidunt,

203

discolor unde auri per ramos aura refulsit.

204

Quale solet silvis brumali frigore viscum

205

fronde virere nova, quod non sua seminat arbos,

206

et croceo fetu teretis circumdare truncos,

207

talis erat species auri frondentis opaca

208

ilice, sic leni crepitabat brattea vento.

209

Corripit Aeneas extemplo avidusque refringit

210

cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae.

211

Nec minus interea Misenum in litore Teucri

212

flebant, et cineri ingrato suprema ferebant.

213

Principio pinguem taedis et robore secto

214

ingentem struxere pyram, cui frondibus atris

215

intexunt latera, et ferales ante cupressos

216

constituunt, decorantque super fulgentibus armis.

217

Pars calidos latices et aëna undantia flammis

218

expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt.

219

Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt,

220

purpureasque super vestes, velamina nota,

221

coniciunt. Pars ingenti subiere feretro,

222

triste ministerium, et subiectam more parentum

223

aversi tenuere facem. Congesta cremantur

224

turea dona, dapes, fuso crateres olivo.

225

Postquam conlapsi cineres et flamma quievit

226

reliquias vino et bibulam lavere favillam,

227

ossaque lecta cado texit Corynaeus aëno.

228

Idem ter socios pura circumtulit unda,

229

spargens rore levi et ramo felicis olivae,

230

lustravitque viros, dixitque novissima verba.

231

At pius Aeneas ingenti mole sepulcrum

232

imponit, suaque arma viro, remumque tubamque,

233

monte sub aërio, qui nunc «Misenus» ab illo

234

dicitur, aeternumque tenet per saecula nomen.

235

His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae.

236

Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu,

237

scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,

238

quam super haud ullae poterant impune volantes

239

tendere iter pennis — talis sese halitus atris

240

faucibus effundens supera ad convexa ferebat:

241

unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.

242

quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos

243

constituit, frontique invergit vina sacerdos;

244

et summas carpens media inter cornua saetas

245

ignibus imponit sacris, libamina prima,

246

voce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem.

247

Supponunt alii cultros, tepidumque cruorem

248

suscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnam

249

Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori

250

ense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam.

251

Tum Stygio regi nocturnas inchoat aras,

252

et solida imponit taurorum viscera flammis,

253

pingue superque oleum infundens ardentibus extis.

254

Sibyl

Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus,

255

sub pedibus mugire solum, et iuga coepta moveri

256

silvarum, visaeque canes ululare per umbram,

257

adventante dea. «Procul O procul este, profani,»

258

conclamat vates, «totoque absistite luco;

259

tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum:

260

nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.»

261

Narrator

Tantum effata, furens antro se immisit aperto;

262

ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.

263

Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes,

264

et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late,

265

sit mihi fas audita loqui; sit numine vestro

266

pandere res alta terra et caligine mersas!

267

Ibant obscuri sola sub nocte per umbram,

268

perque domos Ditis vacuas et inania regna:

269

quale per incertam lunam sub luce maligna

270

est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra

271

Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.

272

Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus Orci

273

Luctus et ultrices posuere cubilia Curae;

274

pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus,

275

et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas,

276

terribiles visu formae: Letumque, Labosque;

277

tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentis

278

Gaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum,

279

ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens,

280

vipereum crinem vittis innexa cruentis.

281

In medio ramos annosaque brachia pandit

282

ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgo

283

vana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.

284

Multaque praeterea variarum monstra ferarum:

285

Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes,

286

et centumgeminus Briareus, ac belua Lernae

287

horrendum stridens, flammisque armata Chimaera,

288

Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.

289

Corripit hic subita trepidus formidine ferrum

290

Aeneas, strictamque aciem venientibus offert,

291

et, ni docta comes tenues sine corpore vitas

292

admoneat volitare cava sub imagine formae,

293

inruat, et frustra ferro diverberet umbras.

294

Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas.

295

Turbidus hic caeno vastaque voragine gurges

296

aestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam.

297

Portitor has horrendus aquas et flumina servat

298

terribili squalore Charon, cui plurima mento

299

canities inculta iacet; stant lumina flamma,

300

sordidus ex umeris nodo dependet amictus.

301

Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat,

302

et ferruginea subvectat corpora cymba,

303

iam senior, sed cruda deo viridisque senectus.

304

Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,

305

matres atque viri, defunctaque corpora vita

306

magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,

307

impositique rogis iuvenes ante ora parentum:

308

quam multa in silvis autumni frigore primo

309

lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto

310

quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus

311

trans pontum fugat, et terris immittit apricis.

312

Stabant orantes primi transmittere cursum,

313

tendebantque manus ripae ulterioris amore.

314

Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,

315

ast alios longe submotos arcet harena.

316

Aeneas

Aeneas, miratus enim motusque tumultu,

317

«Dic» ait «O virgo, quid volt concursus ad amnem?

318

Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripas

319

hae linquunt, illae remis vada livida verrunt?»

320

Sibyl

Olli sic breviter fata est longaeva sacerdos:

321

«Anchisa generate, deum certissima proles,

322

Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem,

323

di cuius iurare timent et fallere numen.

324

Haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;

325

portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti.

326

Nec ripas datur horrendas et rauca fluenta

327

transportare prius quam sedibus ossa quierunt.

328

Centum errant annos volitantque haec litora circum;

329

tum demum admissi stagna exoptata revisunt.»

330

Narrator

Constitit Anchisa satus et vestigia pressit,

331

multa putans, sortemque animo miseratus iniquam.

332

Cernit ibi maestos et mortis honore carentes

333

Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,

334

quos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos,

335

obruit Auster, aqua involvens navemque virosque.

336

Ecce gubernator sese Palinurus agebat,

337

qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat,

338

exciderat puppi mediis effusus in undis.

339

Aeneas

Hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra,

340

sic prior adloquitur: «Quis te, Palinure, deorum

341

eripuit nobis, medioque sub aequore mersit?

342

Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus,

343

hoc uno responso animum delusit Apollo,

344

qui fore te ponto incolumem, finesque canebat

345

venturum Ausonios. En haec promissa fides est?»

346

Palinurus

Ille autem: «Neque te Phoebi cortina fefellit,

347

dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.

348

Namque gubernaclum multa vi forte revolsum,

349

cui datus haerebam custos cursusque regebam,

350

praecipitans traxi mecum. Maria aspera iuro

351

non ullum pro me tantum cepisse timorem,

352

quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro,

353

deficeret tantis navis surgentibus undis.

354

Tris Notus hibernas immensa per aequora noctes

355

vexit me violentus aqua; vix lumine quarto

356

prospexi Italiam summa sublimis ab unda.

357

Paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,

358

ni gens crudelis madida cum veste gravatum

359

prensantemque uncis manibus capita aspera montis

360

ferro invasisset, praedamque ignara putasset.

361

Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti.

362

Quod te per caeli iucundum lumen et auras,

363

per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,

364

eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram

365

inice, namque potes, portusque require Velinos;

366

aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix

367

ostendit — neque enim, credo, sine numine divom

368

flumina tanta paras Stygiamque innare paludem —

369

da dextram misero, et tecum me tolle per undas,

370

sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.»

371

Sibyl

Talia fatus erat, coepit cum talia vates:

372

«Unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?

373

Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum

374

Eumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis?

375

Desine fata deum flecti sperare precando.

376

Sed cape dicta memor, duri solatia casus.

377

Nam tua finitimi, longe lateque per urbes

378

prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt,

379

et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent,

380

aeternumque locus Palinuri nomen habebit.»

381

Narrator

His dictis curae emotae, pulsusque parumper

382

corde dolor tristi: gaudet cognomine terrae.

383

Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant.

384

Navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda

385

per tacitum nemus ire pedemque advertere ripae,

386

sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro:

387

Charon

«Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,

388

fare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum.

389

Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae;

390

corpora viva nefas Stygia vectare carina.

391

Nec vero Alciden me sum laetatus euntem

392

accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,

393

dis quamquam geniti atque invicti viribus essent.

394

Tartareum ille manu custodem in vincla petivit,

395

ipsius a solio regis, traxitque trementem;

396

hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.»

397

Sibyl

Quae contra breviter fata est Amphrysia vates:

398

«Nullae hic insidiae tales; absiste moveri;

399

nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro

400

aeternum latrans exsanguis terreat umbras,

401

casta licet patrui servet Proserpina limen.

402

Troius Aeneas, pietate insignis et armis,

403

ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.

404

Si te nulla movet tantae pietatis imago,

405

at ramum hunc» (aperit ramum, qui veste latebat)

406

«adgnoscas.» Tumida ex ira tum corda residunt.

407

Narrator

Nec plura his. Ille admirans venerabile donum

408

fatalis virgae, longo post tempore visum,

409

caeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat.

410

Inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,

411

deturbat, laxatque foros; simul accipit alveo

412

ingentem Aenean. Gemuit sub pondere cymba

413

sutilis, et multam accepit rimosa paludem.

414

Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque

415

informi limo glaucaque exponit in ulva.

416

Cerberus haec ingens latratu regna trifauci

417

personat, adverso recubans immanis in antro.

418

Cui vates, horrere videns iam colla colubris,

419

melle soporatam et medicatis frugibus offam

420

obicit. Ille fame rabida tria guttura pandens

421

corripit obiectam, atque immania terga resolvit

422

fusus humi, totoque ingens extenditur antro.

423

Occupat Aeneas aditum custode sepulto,

424

evaditque celer ripam inremeabilis undae.

425

Continuo auditae voces, vagitus et ingens,

426

infantumque animae flentes in limine primo,

427

quos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptos

428

abstulit atra dies et funere mersit acerbo;

429

hos iuxta falso damnati crimine mortis.

430

Nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:

431

quaesitor Minos urnam movet; ille silentum

432

conciliumque vocat vitasque et crimina discit.

433

Proxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letum

434

insontes peperere manu, lucemque perosi

435

proiecere animas. Quam vellent aethere in alto

436

nunc et pauperiem et duros perferre labores!

437

Fas obstat, tristisque palus inamabilis undae

438

alligat, et noviens Styx interfusa coërcet.

439

Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem

440

lugentes campi: sic illos nomine dicunt.

441

Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit,

442

secreti celant calles et myrtea circum

443

silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.

444

His Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylen

445

crudelis nati monstrantem volnera, cernit,

446

Evadnenque et Pasiphaën; his Laodamia

447

it comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus,

448

rursus et in veterem fato revoluta figuram.

449

Inter quas Phoenissa recens a volnere Dido

450

errabat silva in magna; quam Troius heros

451

ut primum iuxta stetit adgnovitque per umbras

452

obscuram, qualem primo qui surgere mense

453

aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam,

454

demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est:

455

Aeneas

«Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo

456

venerat exstinctam, ferroque extrema secutam?

457

Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro,

458

per superos, et si qua fides tellure sub ima est,

459

invitus, regina, tuo de litore cessi.

460

Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,

461

per loca senta situ cogunt noctemque profundam,

462

imperiis egere suis; nec credere quivi

463

hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.

464

Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro.

465

Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.»

466

Narrator

Talibus Aeneas ardentem et torva tuentem

467

lenibat dictis animum, lacrimasque ciebat.

468

Illa solo fixos oculos aversa tenebat,

469

nec magis incepto voltum sermone movetur,

470

quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.

471

tandem corripuit sese, atque inimica refugit

472

in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi

473

respondet curis aequatque Sychaeus amorem.

474

Nec minus Aeneas, casu concussus iniquo,

475

prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem.

476

Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebant

477

ultima, quae bello clari secreta frequentant.

478

Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis

479

Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago;

480

hic multum fleti ad superos belloque caduci

481

Dardanidae, quos ille omnes longo ordine cernens

482

ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,

483

tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten,

484

Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem.

485

circumstant animae dextra laevaque frequentes;

486

nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari,

487

et conferre gradum, et veniendi discere causas.

488

At Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges

489

ut videre virum fulgentiaque arma per umbras,

490

ingenti trepidare metu; pars vertere terga,

491

ceu quondam petiere rates; pars tollere vocem

492

exiguam, inceptus clamor frustratur hiantes.

493

Atque hic Priamiden laniatum corpore toto

494

Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora,

495

ora manusque ambas, populataque tempora raptis

496

auribus, et truncas inhonesto volnere nares.

497

Vix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentem

498

supplicia, et notis compellat vocibus ultro:

499

Aeneas

«Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri

500

quis tam crudeles optavit sumere poenas?

501

Cui tantum de te licuit? Mihi fama suprema

502

nocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum

503

procubuisse super confusae stragis acervum.

504

Tunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanem

505

constitui, et magna Manes ter voce vocavi.

506

Nomen et arma locum servant; te, amice, nequivi

507

conspicere, et patria decedens ponere terra.»

508

Deiphobus

Ad quae Priamides: «Nihil O tibi amice relictum;

509

omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris.

510

Sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae

511

his mersere malis; illa haec monumenta reliquit.

512

Namque ut supremam falsa inter gaudia noctem

513

egerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est.

514

Cum fatalis equus saltu super ardua venit

515

Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo,

516

illa, chorum simulans, evantes orgia circum

517

ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat

518

ingentem, et summa Danaos ex arce vocabat.

519

Tum me, confectum curis somnoque gravatum,

520

infelix habuit thalamus, pressitque iacentem

521

dulcis et alta quies placidaeque simillima morti.

522

Egregia interea coniunx arma omnia tectis

523

amovet, et fidum capiti subduxerat ensem;

524

intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit,

525

scilicet id magnum sperans fore munus amanti,

526

et famam exstingui veterum sic posse malorum.

527

Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur una

528

hortator scelerum Aeolides. Di, talia Grais

529

instaurate, pio si poenas ore reposco!

530

Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim,

531

attulerint. Pelagine venis erroribus actus,

532

an monitu divom? An quae te Fortuna fatigat,

533

ut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?»

534

Narrator

Hac vice sermonum roseïs Aurora quadrigis

535

iam medium aetherio cursu traiecerat axem;

536

et fors omne datum traherent per talia tempus;

537

sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est:

538

Sibyl

«Nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.

539

Hic locus est, partes ubi se via findit in ambas:

540

dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,

541

hac iter Elysium nobis; at laeva malorum

542

exercet poenas, et ad impia Tartara mittit.»

543

Deiphobus

Deiphobus contra: «Ne saevi, magna sacerdos;

544

discedam, explebo numerum, reddarque tenebris.

545

I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!»

546

Narrator

Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit.

547

Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistra

548

moenia lata videt, triplici circumdata muro,

549

quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,

550

Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.

551

Porta adversa ingens, solidoque adamante columnae,

552

vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello

553

caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras,

554

Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta,

555

vestibulum exsomnis servat noctesque diesque.

556

Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonare

557

verbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae.

558

Constitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit.

559

Aeneas

«Quae scelerum facies, O virgo, effare; quibusve

560

urguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?»

561

Sibyl

Tum vates sic orsa loqui: «Dux inclute Teucrum,

562

nulli fas casto sceleratum insistere limen;

563

sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis,

564

ipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit.

565

Gnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna,

566

castigatque auditque dolos, subigitque fateri,

567

quae quis apud superos, furto laetatus inani,

568

distulit in seram commissa piacula mortem.

569

Continuo sontes ultrix accincta flagello

570

Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra

571

intentans angues vocat agmina saeva sororum.

572

Tum demum horrisono stridentes cardine sacrae

573

panduntur portae. Cernis custodia qualis

574

vestibulo sedeat, facies quae limina servet?

575

Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra

576

saevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipse

577

bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras,

578

quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.

579

Hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,

580

fulmine deiecti fundo volvuntur in imo.

581

Hic et Aloidas geminos immania vidi

582

corpora, qui manibus magnum rescindere caelum

583

adgressi, superisque Iovem detrudere regnis.

584

Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas,

585

dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi.

586

Quattuor hic invectus equis et lampada quassans

587

per Graium populos mediaeque per Elidis urbem

588

ibat ovans, divomque sibi poscebat honorem, —

589

demens, qui nimbos et non imitabile fulmen

590

aere et cornipedum pulsu simularet equorum.

591

At pater omnipotens densa inter nubila telum

592

contorsit, non ille faces nec fumea taedis

593

lumina, praecipitemque immani turbine adegit.

594

Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,

595

cernere erat, per tota novem cui iugera corpus

596

porrigitur, rostroque immanis voltur obunco

597

immortale iecur tondens fecundaque poenis

598

viscera, rimaturque epulis, habitatque sub alto

599

pectore, nec fibris requies datur ulla renatis.

600

Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?

601

quos super atra silex iam iam lapsura cadentique

602

imminet adsimilis; lucent genialibus altis

603

aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae

604

regifico luxu; Furiarum maxima iuxta

605

accubat, et manibus prohibet contingere mensas,

606

exsurgitque facem attollens, atque intonat ore.

607

Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat,

608

pulsatusve parens, et fraus innexa clienti,

609

aut qui divitiis soli incubuere repertis,

610

nec partem posuere suis (quae maxima turba est),

611

quique ob adulterium caesi, quique arma secuti

612

impia nec veriti dominorum fallere dextras,

613

inclusi poenam exspectant. Ne quaere doceri

614

quam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit.

615

Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum

616

districti pendent; sedet, aeternumque sedebit,

617

infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnis

618

admonet, et magna testatur voce per umbras:

619

Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.

620

Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem

621

imposuit; fixit leges pretio atque refixit;

622

hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos;

623

ausi omnes immane nefas, ausoque potiti.

624

Non, mihi si linguae centum sint oraque centum,

625

ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas,

626

omnia poenarum percurrere nomina possim.»

627

Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos:

628

«Sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus;

629

adceleremus» ait; «Cyclopum educta caminis

630

moenia conspicio atque adverso fornice portas,

631

haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.»

632

Narrator

Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum,

633

corripiunt spatium medium, foribusque propinquant.

634

Occupat Aeneas aditum, corpusque recenti

635

spargit aqua, ramumque adverso in limine figit.

636

His demum exactis, perfecto munere divae,

637

devenere locos laetos et amoena virecta

638

fortunatorum nemorum sedesque beatas.

639

Largior hic campos aether et lumine vestit

640

purpureo, solemque suum, sua sidera norunt.

641

Pars in gramineis exercent membra palaestris,

642

contendunt ludo et fulva luctantur harena;

643

pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.

644

Nec non Threïcius longa cum veste sacerdos

645

obloquitur numeris septem discrimina vocum,

646

iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.

647

Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,

648

magnanimi heroes, nati melioribus annis,

649

Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.

650

Arma procul currusque virum miratur inanes.

651

Stant terra defixae hastae, passimque soluti

652

per campum pascuntur equi. Quae gratia currum

653

armorumque fuit vivis, quae cura nitentis

654

pascere equos, eadem sequitur tellure repostos.

655

Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam

656

vescentis, laetumque choro paeana canentis

657

inter odoratum lauri nemus, unde superne

658

plurimus Eridani per silvam volvitur amnis.

659

Hic manus ob patriam pugnando volnera passi,

660

quique sacerdotes casti, dum vita manebat,

661

quique pii vates et Phoebo digna locuti,

662

inventas aut qui vitam excoluere per artes,

663

quique sui memores alios fecere merendo,

664

omnibus his nivea cinguntur tempora vitta.

665

Sibyl

Quos circumfusos sic est adfata Sybilla,

666

Musaeum ante omnes, medium nam plurima turba

667

hunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis:

668

«Dicite, felices animae, tuque, optime vates,

669

quae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergo

670

venimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.»

671

Musaeus

Atque huic responsum paucis ita reddidit heros:

672

«Nulli certa domus; lucis habitamus opacis,

673

riparumque toros et prata recentia rivis

674

incolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas,

675

hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.»

676

Narrator

Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis

677

desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.

678

At pater Anchises penitus convalle virenti

679

inclusas animas superumque ad lumen ituras

680

lustrabat studio recolens, omnemque suorum

681

forte recensebat numerum carosque nepotes,

682

fataque fortunasque virum moresque manusque.

683

Isque ubi tendentem adversum per gramina videt

684

Aenean, alacris palmas utrasque tetendit,

685

effusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore:

686

Anchises

«Venisti tandem, tuaque exspectata parenti

687

vicit iter durum pietas? Datur ora tueri,

688

nate, tua, et notas audire et reddere voces?

689

Sic equidem ducebam animo rebarque futurum,

690

tempora dinumerans, nec me mea cura fefellit.

691

Quas ego te terras et quanta per aequora vectum

692

accipio! quantis iactatum, nate, periclis!

693

Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!»

694

Aeneas

Ille autem: «Tua me, genitor, tua tristis imago,

695

saepius occurrens, haec limina tendere adegit:

696

stant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram,

697

da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.»

698

Narrator

Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat.

699

Ter conatus ibi collo dare brachia circum,

700

ter frustra comprensa manus effugit imago,

701

par levibus ventis volucrique simillima somno.

702

Interea videt Aeneas in valle reducta

703

seclusum nemus et virgulta sonantia silvis,

704

Lethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem.

705

Hunc circum innumerae gentes populique volabant;

706

ac — velut in pratis ubi apes aestate serena

707

floribus insidunt variis, et candida circum

708

lilia funduntur — strepit omnis murmure campus.

709

Horrescit visu subito, causasque requirit

710

inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,

711

quive viri tanto complerint agmine ripas.

712

Anchises

Tum pater Anchises: «Animae, quibus altera fato

713

corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam

714

securos latices et longa oblivia potant.

715

Has equidem memorare tibi atque ostendere coram,

716

iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum,

717

quo magis Italia mecum laetere reperta.»

718

Aeneas

«O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est

719

sublimis animas, iterumque ad tarda reverti

720

corpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?»

721

Anchises

«Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo»

722

suscipit Anchises, atque ordine singula pandit.

723

«Principio caelum ac terras camposque liquentis

724

lucentemque globum Lunae Titaniaque astra

725

spiritus intus alit, totamque infusa per artus

726

mens agitat molem et magno se corpore miscet.

727

Inde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum,

728

et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.

729

Igneus est ollis vigor et caelestis origo

730

seminibus, quantum non noxia corpora tardant,

731

terrenique hebetant artus moribundaque membra.

732

Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras

733

dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.

734

Quin et supremo cum lumine vita reliquit,

735

non tamen omne malum miseris nec funditus omnes

736

corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est

737

multa diu concreta modis inolescere miris.

738

Ergo exercentur poenis, veterumque malorum

739

supplicia expendunt: aliae panduntur inanes

740

suspensae ad ventos; aliis sub gurgite vasto

741

infectum eluitur scelus, aut exuritur igni;

742

quisque suos patimur Manes; exinde per amplum

743

mittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus;

744

donec longa dies, perfecto temporis orbe,

745

concretam exemit labem, purumque relinquit

746

aetherium sensum atque auraï simplicis ignem.

747

Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos,

748

Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno,

749

scilicet immemores supera ut convexa revisant,

750

rursus et incipiant in corpora velle reverti.»

751

Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam

752

conventus trahit in medios turbamque sonantem,

753

et tumulum capit, unde omnes longo ordine possit

754

adversos legere, et venientum discere vultus.

755

«Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur

756

gloria, qui maneant Itala de gente nepotes,

757

inlustris animas nostrumque in nomen ituras,

758

expediam dictis, et te tua fata docebo.

759

Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,

760

proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad auras

761

aetherias Italo commixtus sanguine surget,

762

silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,

763

quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx

764

educet silvis regem regumque parentem,

765

unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.

766

Proxumus ille Procas, Troianae gloria gentis,

767

et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet

768

Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis

769

egregius, si umquam regnandam acceperit Albam.

770

Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires,

771

atque umbrata gerunt civili tempora quercu!

772

Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,

773

hi Collatinas imponent montibus arces,

774

Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque.

775

Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.

776

Quin et avo comitem sese Mavortius addet

777

Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater

778

educet. Viden, ut geminae stant vertice cristae,

779

et pater ipse suo superum iam signat honore?

780

En, huius, nate, auspiciis illa incluta Roma

781

imperium terris, animos aequabit Olympo,

782

septemque una sibi muro circumdabit arces,

783

felix prole virum: qualis Berecyntia mater

784

invehitur curru Phrygias turrita per urbes,

785

laeta deum partu, centum complexa nepotes,

786

omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes.

787

Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem

788

Romanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuli

789

progenies magnum caeli ventura sub axem.

790

Hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,

791

Augustus Caesar, Divi genus, aurea condet

792

saecula qui rursus Latio regnata per arva

793

Saturno quondam, super et Garamantas et Indos

794

proferet imperium: iacet extra sidera tellus,

795

extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas

796

axem umero torquet stellis ardentibus aptum.

797

Huius in adventum iam nunc et Caspia regna

798

responsis horrent divom et Maeotia tellus,

799

et septemgemini turbant trepida ostia Nili.

800

Nec vero Alcides tantum telluris obivit,

801

fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi

802

pacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu;

803

nec, qui pampineis victor iuga flectit habenis,

804

Liber, agens celso Nysae de vertice tigres.

805

Et dubitamus adhuc virtute extendere vires,

806

aut metus Ausonia prohibet consistere terra?

807

Quis procul ille autem ramis insignis olivae

808

sacra ferens? Nosco crines incanaque menta

809

regis Romani, primus qui legibus urbem

810

fundabit, Curibus parvis et paupere terra

811

missus in imperium magnum. Cui deinde subibit,

812

otia qui rumpet patriae residesque movebit

813

Tullus in arma viros et iam desueta triumphis

814

agmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus,

815

nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.

816

Vis et Tarquinios reges, animamque superbam

817

ultoris Bruti, fascesque videre receptos?

818

Consulis imperium hic primus saevasque secures

819

accipiet, natosque pater nova bella moventes

820

ad poenam pulchra pro libertate vocabit.

821

Infelix, utcumque ferent ea facta minores,

822

vincet amor patriae laudumque immensa cupido.

823

Quin Decios Drusosque procul saevumque securi

824

aspice Torquatum et referentem signa Camillum.

825

Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis,

826

concordes animae nunc et dum nocte premuntur,

827

heu quantum inter se bellum, si lumina vitae

828

attigerint, quantas acies stragemque ciebunt!

829

Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci

830

descendens, gener adversis instructus Eois.

831

Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella,

832

neu patriae validas in viscera vertite vires;

833

tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,

834

proice tela manu, sanguis meus! —

835

Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho

836

victor aget currum, caesis insignis Achivis.

837

Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas,

838

ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,

839

ultus avos Troiae, templa et temerata Minervae.

840

Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat?

841

Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli,

842

Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem

843

Fabricium vel te sulco Serrane, serentem?

844

quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es,

845

unus qui nobis cunctando restituis rem.

846

Excudent alii spirantia mollius aera,

847

credo equidem, vivos ducent de marmore voltus,

848

orabunt causas melius, caelique meatus

849

describent radio, et surgentia sidera dicent:

850

tu regere imperio populos, Romane, memento;

851

hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem,

852

parcere subiectis, et debellare superbos.»

853

Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:

854

«Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis

855

ingreditur, victorque viros supereminet omnes!

856

Hic rem Romanam, magno turbante tumultu,

857

sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem,

858

tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.»

859

Aeneas

Atque hic Aeneas; una namque ire videbat

860

egregium forma iuvenem et fulgentibus armis,

861

sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu:

862

«Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?

863

Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?

864

Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso!

865

Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.»

866

Anchises

Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis:

867

«O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;

868

ostendent terris hunc tantum fata, neque ultra

869

esse sinent. Nimium vobis Romana propago

870

visa potens, Superi, propria haec si dona fuissent.

871

Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem

872

campus aget gemitus, vel quae, Tiberine, videbis

873

funera, cum tumulum praeterlabere recentem!

874

Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos

875

in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam

876

ullo se tantum tellus iactabit alumno.

877

Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello

878

dextera! Non illi se quisquam impune tulisset

879

obvius armato, seu cum pedes iret in hostem,

880

seu spumantis equi foderet calcaribus armos.

881

Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,

882

tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis,

883

purpureos spargam flores, animamque nepotis

884

his saltem adcumulem donis, et fungar inani

885

munere» — Sic tota passim regione vagantur

886

aëris in campis latis, atque omnia lustrant.

887

Narrator

Quae postquam Anchises natum per singula duxit,

888

incenditque animum famae venientis amore,

889

exin bella viro memorat quae deinde gerenda,

890

Laurentisque docet populos urbemque Latini,

891

et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.

892

Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur

893

cornea, qua veris facilis datur exitus umbris;

894

altera candenti perfecta nitens elephanto,

895

sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.

896

His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam

897

prosequitur dictis, portaque emittit eburna,

898

ille viam secat ad naves sociosque revisit:

899

tum se ad Caietae recto fert litore portum.

900

Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.

901