Publius Vergilius Maro was the preeminent poet of the Latin language and one of the greatest literary figures of the ancient world. He served as the unofficial poet laureate of the Augustan Age, composing works that celebrated Roman identity, agricultural life, and the legendary origins of Rome. His epic poem the Aeneid became the foundational text of Roman literary culture almost immediately upon its posthumous publication.

When and where did Vergil live?

Vergil was born on October 15, 70 BCE, in Andes, a village near Mantua in Cisalpine Gaul, in what is now northern Italy. He was educated in Cremona, Mediolanum (Milan), and Rome, and later settled in Naples and its surroundings, where he spent much of his productive career. He died on September 21, 19 BCE, in Brundisium (modern Brindisi) while returning from a research trip to Greece, having lived 50 years.

What genre or literary tradition did Vergil work in?

Vergil worked across three major genres of classical Latin poetry: pastoral, didactic, and epic. His Eclogues belong to the pastoral tradition descending from the Greek poet Theocritus, while his Georgics follow the didactic model established by Hesiod's Works and Days. The Aeneid places Vergil squarely in the Homeric epic tradition, consciously imitating and transforming both the Iliad and the Odyssey for a Roman audience.

What did Vergil write?

Vergil composed three major works: the Eclogues (also called the Bucolics), a collection of ten pastoral poems completed around 39 BCE; the Georgics, a four-book didactic poem on agriculture and rural life completed around 29 BCE; and the Aeneid, a twelve-book Latin epic recounting the Trojan hero Aeneas's journey to Italy and the mythological founding of Rome. The Aeneid was still being revised at Vergil's death in 19 BCE and was published posthumously by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the direction of the emperor Augustus.

Who and what influenced Vergil?

Vergil drew deeply on the Greek literary tradition, particularly Homer (the Iliad and Odyssey), Hesiod (Works and Days), and Theocritus (the Idylls), whom he adapted and transformed for Latin audiences. Among Latin predecessors, Lucretius and his Epicurean didactic epic De Rerum Natura profoundly shaped Vergil's diction and philosophical sensibility, especially in the Georgics. The political and cultural program of Augustus, as well as the patronage of the statesman Maecenas, also shaped the thematic priorities of both the Georgics and the Aeneid.

What shaped Vergil's life and career?

The violent disruptions of the late Roman Republic profoundly affected Vergil's life; the land confiscations of 41–40 BCE following the Battle of Philippi reportedly dispossessed his family's farm near Mantua, an experience reflected in Eclogues 1 and 9. His introduction to the powerful literary patron Gaius Maecenas around 38 BCE secured both his financial stability and his connection to the emerging Augustan political order. Vergil spent approximately eleven years composing the Aeneid, dying before he could complete its final revisions, having reportedly wished on his deathbed that the manuscript be destroyed.

What is Vergil's legacy in Western literature?

Vergil's influence on Western literature is arguably greater than that of any other Latin author; the Aeneid was used as a school text throughout the Roman Empire and the medieval period, ensuring continuous transmission and imitation. Dante Alighieri chose Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (completed c. 1320 CE), a testament to Vergil's enduring authority as the supreme poet of the Latin tradition. Vergil's works shaped writers including Ovid, Lucan, Statius, Milton, Spenser, and Tennyson, and the Aeneid remains a central text in classical studies and Western literary education to this day.

What genre is Vergil's Aeneid?

The Aeneid is a Latin epic poem, composed in dactylic hexameter, the traditional metre of Greco-Roman heroic verse. It belongs to the literary tradition of the primary epic, consciously modelling itself on Homer's Iliad and Odyssey while adapting the form for Roman literary and ideological purposes.

When was Vergil's Aeneid written?

Vergil began composing the Aeneid around 29 BCE and worked on it until his death in 19 BCE, leaving the poem technically unfinished. The work was posthumously edited and published by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the order of the emperor Augustus.

What is Vergil's Aeneid about?

The Aeneid recounts the journey of Aeneas, a Trojan hero and son of the goddess Venus, who flees the sack of Troy and travels to Italy to found the civilization that will eventually become Rome. The twelve-book poem covers his wanderings across the Mediterranean, his tragic love affair with Dido, queen of Carthage, and his military conquest of the Latins in Italy to establish a new homeland.

What are the central themes of Vergil's Aeneid?

The poem's central themes include pietas — dutiful devotion to the gods, family, and state — and the painful costs of empire, as individuals repeatedly sacrifice personal happiness for a divinely ordained historical mission. Fate (fatum) versus human will, the trauma of war, and the ambiguous nature of Roman imperial glory are explored with sustained moral complexity, particularly in the poem's dark final books.

What is the structure and form of Vergil's Aeneid?

The Aeneid comprises twelve books of dactylic hexameter verse, totalling approximately 9,896 lines. It is conventionally divided into two halves: the first six books, often called the 'Odyssean Aeneid,' trace Aeneas's wanderings and descent to the underworld, while the final six books, the 'Iliadic Aeneid,' depict the wars in Latium that mirror the Iliad's battlefield narrative.

What was the political and historical context of Vergil's Aeneid?

The Aeneid was composed during the reign of Augustus (27 BCE–14 CE), in the immediate aftermath of a century of Roman civil wars that culminated in the defeat of Mark Antony and Cleopatra at the Battle of Actium in 31 BCE. Augustus sponsored the poem as part of a broader cultural programme to legitimise his rule by linking the Julian family to Aeneas and, through him, to the goddess Venus and Trojan antiquity.

What are the defining literary features and style of Vergil's Aeneid?

Vergil's style is characterised by highly wrought, syntactically complex Latin, dense with allusion to Homer, Ennius, and Apollonius of Rhodes, and marked by the so-called 'Virgilian half-line' — fifty-eight metrically incomplete lines left unfinished at his death. His use of simile, ekphrasis (notably the description of Aeneas's shield in Book 8), and free indirect discourse to render psychological interiority distinguish the poem as the supreme achievement of Latin literary art.

What did Vergil's Aeneid contribute to literary tradition?

The Aeneid established the template for the literary epic in Western literature, demonstrating how the Homeric form could be adapted to serve national myth-making and philosophical reflection on history. It also canonised dactylic hexameter as the prestige metre of Latin poetry and provided later Roman poets such as Ovid, Lucan, and Statius with an inescapable intertextual reference point.

How has Vergil's Aeneid influenced later literature and culture?

The Aeneid became the central text of medieval Latin education and profoundly shaped Dante Alighieri, who cast Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (c. 1308–1320). Its influence extends to Renaissance epics such as Torquato Tasso's Gerusalemme Liberata (1581) and Luís de Camões's Os Lusíadas (1572), and in the modern era to works including Seamus Heaney's translation (2016) and Ursula K. Le Guin's Lavinia (2008).

Who are the key figures in Vergil's Aeneid?

The protagonist is Aeneas, the pious Trojan hero destined to found the Roman race, who is opposed by the goddess Juno and aided by his divine mother Venus and the god Mercury. Other pivotal figures include Dido, the Carthaginian queen whose doomed love for Aeneas ends in suicide (Book 4); Anchises, Aeneas's father, who reveals Rome's future greatness in the underworld (Book 6); Turnus, the Rutulian warrior-king who serves as Aeneas's primary Italian antagonist; and the Latin princess Lavinia, for whose hand the final war is fought.

0:00

Aeneid

Book 5

P. Vergilius Maro

Narrator

Interea medium Aeneas iam classe tenebat

certus iter, fluctusque atros Aquilone secabat,

moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae

conlucent flammis. Quae tantum accenderit ignem,

causa latet; duri magno sed amore dolores

polluto, notumque, furens quid femina possit,

triste per augurium Teucrorum pectora ducunt.

Ut pelagus tenuere rates, nec iam amplius ulla

occurrit tellus, maria undique et undique caelum,

olli caeruleus supra caput adstitit imber,

noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.

Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta:

Palinurus

«Heu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi?

Quidve, pater Neptune, paras?» Sic deinde locutus

colligere arma iubet validisque incumbere remis,

obliquatque sinus in ventum, ac talia fatur:

«Magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor

spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo.

Mutati transversa fremunt et vespere ab atro

consurgunt venti, atque in nubem cogitur aër.

Nec nos obniti contra, nec tendere tantum

sufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur,

quoque vocat, vertamus iter. Nec litora longe

fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos,

si modo rite memor servata remetior astra.»

Aeneas

Tum pius Aeneas: «Equidem sic poscere ventos

iamdudum et frustra cerno te tendere contra:

Flecte viam velis. An sit mihi gratior ulla,

quove magis fessas optem demittere naves,

quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten,

et patris Anchisae gremio complectitur ossa?»

Narrator

Haec ubi dicta, petunt portus, et vela secundi

intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis,

et tandem laeti notae advertuntur harenae.

At procul ex celso miratus vertice montis

adventum sociasque rates occurrit Acestes,

horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae,

Troïa Criniso conceptum flumine mater

quem genuit: veterum non immemor ille parentum

gratatur reduces, et gaza laetus agresti

excipit, ac fessos opibus solatur amicis.

Postera cum primo stellas Oriente fugarat

clara dies, socios in coetum litore ab omni

advocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur:

Aeneas

«Dardanidae magni, genus alto a sanguine divom,

annuus exactis completur mensibus orbis,

ex quo reliquias divinique ossa parentis

Condidimus terra maestasque sacravimus aras.

Iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum,

semper honoratum — sic di voluistis — habebo.

Hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul,

Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae;

annua vota tamen sollemnisque ordine pompas

exsequerer, strueremque suis altaria donis.

Nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis,

haud equidem sine mente, reor, sine numine divom,

adsumus et portus delati intramus amicos.

Ergo agite, et laetum cuncti celebremus honorem;

poscamus ventos; atque haec me sacra quotannis

urbe velit posita templis sibi ferre dicatis.

Bina boum vobis Troia generatus Acestes

dat numero capita in naves; adhibete Penates

et patrios epulis et quos colit hospes Acestes.

Praeterea, si nona diem mortalibus almum

Aurora extulerit radiisque retexerit orbem,

prima citae Teucris ponam certamina classis;

quique pedum cursu valet, et qui viribus audax

aut iaculo incedit melior levibusque sagittis,

seu crudo fidit pugnam committere caestu,

cuncti adsint, meritaeque exspectent praemia palmae.

Ore favete omnes, et cingite tempora ramis.»

Narrator

Sic fatus, velat materna tempora myrto;

hoc Elymus facit, hoc aevi maturus Acestes,

hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes.

Ille e concilio multis cum milibus ibat

ad tumulum, magna medius comitante caterva.

Hic duo rite mero libans carchesia Baccho

fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro,

purpureosque iacit flores, ac talia fatur:

Aeneas

«Salve, sancte parens: iterum salvete, recepti

nequiquam cineres, animaeque umbraeque paternae.

Non licuit fines Italos fataliaque arva,

nec tecum Ausonium (quicumque est) quaerere Thybrim.»

Narrator

Dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis

septem ingens gyros, septena volumina traxit,

amplexus placide tumulum lapsusque per aras,

caeruleae cui terga notae, maculosus et auro

squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus

mille iacit varios adverso sole colores.

Obstipuit visu Aeneas. Ille agmine longo

tandem inter pateras et levia pocula serpens

libavitque dapes, rursusque innoxius imo

successit tumulo, et depasta altaria liquit.

Hoc magis inceptos genitori instaurat honores,

incertus, geniumne loci famulumne parentis

esse putet: caedit binas de more bidentes,

totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos;

vinaque fundebat pateris, animamque vocabat

Anchisae magni Manisque Acheronte remissos.

Nec non et socii, quae cuique est copia, laeti

100

dona ferunt, onerant aras, mactantque iuvencos;

101

ordine aena locant alii, fusique per herbam

102

subiciunt veribus prunas et viscera torrent.

103

Exspectata dies aderat, nonamque serena

104

Auroram Phaethontis equi iam luce vehebant,

105

famaque finitimos et clari nomen Acestae

106

excierat; laeto complerant litora coetu,

107

visuri Aeneadas, pars et certare parati.

108

Munera principio ante oculos circoque locantur

109

in medio, sacri tripodes viridesque coronae,

110

et palmae pretium victoribus, armaque et ostro

111

perfusae vestes, argenti aurique talenta;

112

et tuba commissos medio canit aggere ludos.

113

Prima pares ineunt gravibus certamina remis

114

quattuor ex omni delectae classe carinae.

115

Velocem Mnestheus agit acri remige Pristim,

116

mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi;

117

ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram,

118

urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu

119

impellunt, terno consurgunt ordine remi;

120

Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen,

121

Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus

122

caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti.

123

Est procul in pelago saxum spumantia contra

124

litora, quod tumidis submersum tunditur olim

125

fluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori;

126

tranquillo silet, immotaque attollitur unda

127

campus, et apricis statio gratissima mergis.

128

Hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam

129

constituit signum nautis pater, unde reverti

130

scirent, et longos ubi circumflectere cursus.

131

Tum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auro

132

ductores longe effulgent ostroque decori;

133

cetera populea velatur fronde iuventus,

134

nudatosque umeros oleo perfilsa nitescit.

135

Considunt transtris, intentaque brachia remis;

136

intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit

137

corda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido.

138

Inde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes,

139

haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor

140

nauticus, adductis spumant freta versa lacertis.

141

Infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit

142

convulsum remis rostrisque tridentibus aequor.

143

Non tam praecipites biiugo certamine campum

144

corripuere, ruuntque effusi carcere currus,

145

nec sic immissis aurigae undantia lora

146

concussere iugis pronique in verbera pendent.

147

Tum plausu fremituque virum studiisque faventum

148

consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant

149

litora, pulsati colles clamore resultant.

150

Effugit ante alios primisque elabitur undis

151

turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus

152

consequitur, melior remis, sed pondere pinus

153

tarda tenet. Post hos aequo discrimine Pristis

154

Centaurusque locum tendunt superare priorem;

155

et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens

156

Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur

157

frontibus, et longa sulcant vada salsa carina.

158

Iamque propinquabant scopulo metamque tenebant,

159

cum princeps medioque Gyas in gurgite victor

160

rectorem navis compellat voce Menoeten:

161

Gyas

«Quo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum;

162

litus ama, et laevas stringat sine palmula cautes;

163

altum alii teneant.» Dixit; sed caeca Menoetes

164

saxa timens proram pelagi detorquet ad undas.

165

«Quo diversus abis?» iterum «Pete saxa, Menoete!»

166

cum clamore Gyas revocabat; et ecce Cloanthum

167

respicit instantem tergo, et propiora tenentem.

168

Narrator

Ille inter navemque Gyae scopulosque sonantes

169

radit iter laevum interior, subitoque priorem

170

praeterit, et metis tenet aequora tuta relictis.

171

Tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens,

172

nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten,

173

oblitus decorisque sui sociumque salutis,

174

in mare praecipitem puppi deturbat ab alta;

175

ipse gubernaclo rector subit, ipse magister,

176

hortaturque viros, clavumque ad litora torquet.

177

At gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est,

178

iam senior madidaque fluens in veste Menoetes

179

summa petit scopuli siccaque in rupe resedit.

180

Ilium et labentem Teucri et risere natantem,

181

et salsos rident revomentem pectore fluctus.

182

Hic laeta extremis spes est accensa duobus,

183

Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem.

184

Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat,

185

nec tota tamen ille prior praeeunte carina;

186

parte prior, partem rostro premit aemula Pristis.

187

Mnestheus

At media socios incedens nave per ipsos

188

hortatur Mnestheus: «Nunc, nunc insurgite remis,

189

Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema

190

delegi comites; nunc illas promite vires,

191

nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi,

192

Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis.

193

Non iam prima peto Mnestheus, neque vincere certo;

194

quamquam O! sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti;

195

extremos pudeat rediisse; hoc vincite, cives,

196

et prohibete nefas.» Olli certamine summo

197

procumbunt; vastis tremit ictibus aerea puppis,

198

subtrahiturque solum; tum creber anhelitus artus

199

aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis.

200

Narrator

Attulit ipse viris optatum casus honorem.

201

Namque furens animi dum proram ad saxa suburguet

202

interior, spatioque subit Sergestus iniquo,

203

infelix saxis in procurrentibus haesit.

204

Concussae cautes, et acuto in murice remi

205

obnixi crepuere, inlisaque prora pependit.

206

Consurgunt nautae et magno clamore morantur,

207

ferratasque trudes et acuta cuspide contos

208

expediunt, fractosque legunt in gurgite remos.

209

At laetus Mnestheus successuque acrior ipso

210

agmine remorum celeri ventisque vocatis

211

prona petit maria et pelago decurrit aperto.

212

Qualis spelunca subito commota columba,

213

cui domus et dulces latebroso in pumice nidi,

214

fertur in ana volans, plausumque exterrita pennis

215

dat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto

216

radit iter liquidum, celeres neque commovet alas:

217

sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis

218

aequora, sic illam fert impetus ipse volantem.

219

Et primum in scopulo luctantem deserit alto

220

Sergestum, brevibusque vadis frustraque vocantem

221

auxilia, et fractis discentem currere remis

222

Inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram

223

consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est.

224

Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus:

225

quem petit, et summis adnixus viribus urguet.

226

Tum vero ingeminat clamor, cunctique sequentem

227

instigant studiis, resonatque fragoribus aether.

228

Hi proprium decus et partum indignantur honorem

229

ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci;

230

hos successus alit: possunt, quia posse videntur.

231

Et fors aequatis cepissent praemia rostris,

232

ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus

233

fudissetque preces, divosque in vota vocasset:

234

Cloanthus

«Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro,

235

vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum

236

constituam ante aras, voti reus, extaque salsos

237

porriciam in fluctus et vina liquentia fundam.»

238

Narrator

Dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis

239

Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo,

240

et pater ipse manu magna Portunus euntem

241

impulit; illa Noto citius volucrique sagitta

242

ad terram fugit, et portu se condidit alto.

243

Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis,

244

victorem magna praeconis voce Cloanthum

245

declarat viridique advelat tempora lauro,

246

muneraque in naves ternos optare iuvencos,

247

vinaque et argenti magnum dat ferre talentum.

248

Ipsis praecipuos ductoribus addit honores:

249

victori chlamydem auratam, quam plurima circum

250

purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit,

251

intextusque puer frondosa regius Ida

252

veloces iaculo cervos cursuque fatigat,

253

acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida

254

sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis;

255

longaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt

256

custodes, saevitque canum latratus in auras.

257

At qui deinde locum tenuit virtute secundum,

258

levibus huic hamis consertam auroque trilicem

259

loricam, quam Demoleo detraxerat ipse

260

victor apud rapidum Simoënta sub Ilio alto,

261

donat habere viro, decus et tutamen in armis.

262

Vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant

263

multiplicem, conixi umeris; indutus at olim

264

Demoleos cursu palantes Troas agebat.

265

Tertia dona facit geminos ex aere lebetas,

266

cymbiaque argento perfecta atque aspera signis.

267

Iamque adeo donati omnes opibusque superbi

268

puniceis ibant evincti tempora taenis,

269

cum saevo e scopulo multa vix arte revolsus,

270

amissis remis atque ordine debilis uno,

271

inrisam sine honore ratem Sergestus agebat.

272

Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens,

273

aerea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictu

274

seminecem liquit saxo lacerumque viator;

275

nequiquam longos fugiens dat corpore tortus,

276

parte ferox, ardensque oculis, et sibila colla

277

arduus attollens, pars volnere clauda retentat

278

nexantem nodis seque in sua membra plicantem:

279

tali remigio navis se tarda movebat;

280

vela facit tamen, et velis subit ostia plenis.

281

Sergestum Aeneas promisso munere donat,

282

servatam ob navem laetus sociosque reductos.

283

Olli serva datur, operum haud ignara Minervae,

284

Cressa genus, Pholoë, geminique sub ubere nati.

285

Hoc pius Aeneas misso certamine tendit

286

gramineum in campum, quem collibus undique curvis

287

cingebant silvae, mediaque in valle theatri

288

circus erat; quo se multis cum milibus heros

289

consessu medium tulit exstructoque resedit.

290

Hic, qui forte velint rapido contendere cursu,

291

invitat pretiis animos, et praemia ponit.

292

Undique conveniunt Teucri mixtique Sicani,

293

Nisus et Euryalus primi,

294

Euryalus forma insignis viridique iuventa,

295

Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus

296

regius egregia Priami de stirpe Diores;

297

hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan,

298

alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis;

299

tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque,

300

adsueti silvis, comites senioris Acestae;

301

multi praeterea, quos fama obscura recondit.

302

Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus:

303

Aeneas

«Accipite haec animis, laetasque advertite mentes:

304

nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit.

305

Gnosia bina dabo levato lucida ferro

306

spicula caelatamque argento ferre bipennem;

307

omnibus hic erit unus honos. Tres praemia primi

308

accipient flavaque caput nectentur oliva.

309

Primus equum phaleris insignem victor habeto;

310

alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis

311

Threïciis, lato quam circum amplectitur auro

312

balteus et tereti subnectit fibula gemma;

313

tertius Argolica hac galea contentus abito.»

314

Narrator

Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente

315

corripiunt spatia audito, limenque relinquunt,

316

effusi nimbo similes, simul ultima signant.

317

Primus abit longeque ante omnia corpora Nisus

318

emicat, et ventis et fulminis ocior alis;

319

proximus huic, longo sed proxumus intervallo,

320

insequitur Salius; spatio post deinde relicto

321

tertius Euryalus:

322

Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso

323

ecce volat calcemque terit iam calce Diores,

324

incumbens umero, spatia et si plura supersint,

325

transeat elapsus prior, ambiguumque relinquat.

326

Iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam

327

finem adventabant, levi cum sanguine Nisus

328

labitur infelix, caesis ut forte iuvencis

329

fusus humum viridisque super madefecerat herbas.

330

Hic iuvenis iam victor ovans vestigia presso

331

haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso

332

concidit immundoque fimo sacroque cruore.

333

Non tamen Euryali, non ille oblitus amorum;

334

nam sese opposuit Salio per lubrica surgens;

335

ille autem spissa iacuit revolutus harena.

336

Emicat Euryalus, et munere victor amici

337

prima tenet, plausuque volat fremituque secundo.

338

Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores.

339

Hic totum caveae consessum ingentis et ora

340

prima patrum magnis Salius clamoribus implet,

341

ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem.

342

Tutatur favor Euryalum, lacrimaeque decorae,

343

gratior et pulchro veniens in corpore virtus.

344

Adiuvat et magna proclamat voce Diores,

345

qui subiit palmae, frustraque ad praemia venit

346

ultima, si primi Salio reddentur honores.

347

Aeneas

Tum pater Aeneas «Vestra» inquit «munera vobis

348

certa manent, pueri, et palmam movet ordine nemo;

349

me liceat casus misereri insontis amici.»

350

Sic fatus, tergum Gaetuli immane leonis

351

dat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis.

352

Nisus

Hic Nisus, «Si tanta» inquit «sunt praemia victis,

353

et te lapsorum miseret, quae munera Niso

354

digna dabis, primam merui qui laude coronam,

355

ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset?»

356

Aeneas

Et simul his dictis faciem ostentabat et udo

357

turpia membra fimo. Risit pater optimus olli

358

et clipeum efferri iussit, Didymaonis artem,

359

Neptuni sacro Danais de poste refixum.

360

Hoc iuvenem egregium praestanti munere donat;

361

Post, ubi confecti cursus, et dona peregit:

362

«Nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens,

363

adsit, et evinctis attollat brachia palmis.»

364

Narrator

Sic ait, et geminum pugnae proponit honorem,

365

victori velatum auro vittisque iuvencum,

366

ensem atque insignem galeam solacia victo.

367

Nec mora: continuo vastis cum viribus effert

368

ora Dares, magnoque virum se murmure tollit;

369

solus qui Paridem solitus contendere contra,

370

idemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector,

371

victorem Buten immani corpore, qui se

372

Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat,

373

perculit, et fulva moribundum extendit harena.

374

Talis prima Dares caput altum in proelia tollit,

375

ostenditque umeros latos, alternaque iactat

376

brachia protendens, et verberat ictibus auras.

377

Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto

378

audet adire virum manibusque inducere caestus.

379

Ergo alacris, cunctosque putans excedere palma,

380

Aeneae stetit ante pedes, nec plura moratus

381

tum laeva taurum cornu tenet, atque ita fatur:

382

Dares

«Nate dea, si nemo audet se credere pugnae,

383

quae finis standi? Quo me decet usque teneri?

384

Ducere dona iube.» Cuncti simul ore fremebant

385

Dardanidae, reddique viro promissa iubebant.

386

Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes,

387

proximus ut viridante toro consederat herbae:

388

Acestes

«Entelle, heroum quondam fortissime frustra,

389

tantane tam patiens nullo certamine tolli

390

dona sines? Ubi nunc nobis deus ille magister

391

nequiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnem

392

Trinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis?»

393

Entellus

Ille sub haec: «Non laudis amor, nec gloria cessit

394

pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta

395

sanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires.

396

Si mihi, quae quondam fuerat, quaque improbus iste

397

exsultat fidens, si nunc foret illa iuventas,

398

haud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco

399

venissem, nec dona moror.» Sic deinde locutus

400

in medium geminos immani pondere caestus

401

proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus

402

ferre manum, duroque intendere brachia tergo.

403

Narrator

Obstipuere animi: tantorum ingentia septem

404

terga boum plumbo insuto ferroque rigebant.

405

Ante omnes stupet ipse Dares, longeque recusat;

406

magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa

407

huc illuc vinclorum immensa volumina versat.

408

Tum senior talis referebat pectore voces:

409

Acestes

«Quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma

410

vidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam?

411

Haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat; —

412

sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro; —

413

his magnum Alciden contra stetit; his ego suetus,

414

dum melior vires sanguis dabat, aemula necdum

415

temporibus geminis canebat sparsa senectus.

416

Sed si nostra Dares haec Troius arma recusat,

417

idque pio sedet Aeneae, probat auctor Acestes,

418

aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto;

419

solve metus; et tu Troianos exue caestus.»

420

Narrator

Haec fatus, duplicem ex umeris reiecit amictum

421

et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque

422

exuit, atque ingens media consistit harena.

423

Tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos,

424

et paribus palmas amborum innexuit armis.

425

Constitit in digitos extemplo arrectus uterque,

426

brachiaque ad superas interritus extulit auras.

427

Abduxere retro longe capita ardua ab ictu,

428

immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt.

429

Ille pedum melior motu, fretusque iuventa;

430

hic membris et mole valens, sed tarda trementi

431

genua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus.

432

Multa viri nequiquam inter se volnera iactant,

433

multa cavo lateri ingeminant, et pectore vastos

434

dant sonitus, erratque auris et tempora circum

435

crebra manus, duro crepitant sub volnere malae.

436

Stat gravis Entellus nisuque immotus eodem,

437

corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit.

438

Ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem,

439

aut montana sedet circum castella sub armis,

440

nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat

441

arte locum, et variis adsultibus inritus urguet.

442

Ostendit dextram insurgens Entellus, et alte

443

extulit: ille ictum venientem a vertice velox

444

praevidit, celerique elapsus corpore cessit.

445

Entellus vires in ventum effudit, et ultro

446

ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto

447

concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho,

448

aut Ida in magna, radicibus eruta pinus.

449

Consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes;

450

it clamor caelo, primusque accurrit Acestes,

451

aequaevumque ab humo miserans attollit amicum.

452

At non tardatus casu neque territus heros

453

acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira.

454

Tum pudor incendit vires et conscia virtus,

455

praecipitemque Daren ardens agit aequore toto,

456

nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra;

457

nec mora, nec requies: quam multa grandine nimbi

458

culminibus crepitant, sic densis ictibus heros

459

creber utraque manu pulsat versatque Dareta.

460

Tum pater Aeneas procedere longius iras

461

et saevire animis Entellum haud passus acerbis;

462

sed finem imposuit pugnae, fessumque Dareta

463

eripuit mulcens dictis, ac talia fatur:

464

Aeneas

«Infelix, quae tanta animum dementia cepit?

465

Non vires alias conversaque numina sentis?

466

Cede deo.» Dixitque et proelia voce diremit.

467

Ast illum fidi aequales, genua aegra trahentem,

468

iactantemque utroque caput, crassumque cruorem

469

ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes,

470

ducunt ad naves; galeamque ensemque vocati

471

accipiunt; palmam Entello taurumque relinquunt.

472

Hic victor, superans animis tauroque superbus:

473

Entellus

«Nate dea, vosque haec» inquit «cognoscite, Teucri,

474

et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires,

475

et qua servetis revocatum a morte Dareta.»

476

Dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci,

477

qui donum adstabat pugnae, durosque reducta

478

libravit dextra media inter cornua caestus,

479

arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro.

480

sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos.

481

Ille super tales effundit pectore voces:

482

«Hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis

483

persolvo; hic victor caestus artemque repono.»

484

Narrator

Protinus Aeneas celeri certare sagitta

485

invitat qui forte velint, et praemia ponit,

486

ingentique manu malum de nave Seresti

487

erigit, et volucrem traiecto in fune columbam,

488

quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto.

489

Convenere viri, deiectamque aerea sortem

490

accepit galea; et primus clamore secundo

491

Hyrtacidae ante omnes exit locus Hippocoöntis;

492

quem modo navali Mnestheus certamine victor

493

consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva.

494

Tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater,

495

Pandare, qui quondam, iussus confundere foedus,

496

in medios telum torsisti primus Achivos.

497

Extremus galeaque ima subsedit Acestes,

498

ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem.

499

Tum validis flexos incurvant viribus arcus

500

pro se quisque viri, et depromunt tela pharetris.

501

Primaque per caelum, nervo stridente, sagitta

502

Hyrtacidae iuvenis volucres diverberat auras;

503

et venit, adversique infigitur arbore mali.

504

Intremuit malus, timuitque exterrita pennis

505

ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu.

506

Post acer Mnestheus adducto constitit arcu,

507

alta petens, pariterque oculos telumque tetendit.

508

Ast ipsam miserandus avem contingere ferro

509

non valuit: nodos et vincula linea rupit,

510

quis innexa pedem malo pendebat ab alto:

511

illa notos atque alta volans in nubila fugit.

512

Tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato

513

tela tenens, fratrem Eurytion in Pota vocavit,

514

iam vacuo laetam caelo speculatus, et alis

515

plaudentem nigra figit sub nube columbam.

516

Decidit exanimis, vitamque reliquit in astris

517

aetheriis, fixamque refert delapsa sagittam.

518

Amissa solus palma superabat Acestes;

519

qui tamen aerias telum contendit in auras,

520

ostentans artemque pater arcumque sonantem.

521

Hic oculis subito obicitur magnoque futurum

522

augurio monstrum; docuit post exitus ingens,

523

seraque terrifici cecinerunt omina vates.

524

Namque volans liquidis in nubibus arsit harundo,

525

signavitque viam flammis, tenuisque recessit

526

consumpta in ventos, caelo ceu saepe refixa

527

transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt.

528

Attonitis haesere animis, superosque precati

529

Trinacrii Teucrique viri; nec maximus omen

530

abnuit Aeneas; sed laetum amplexus Acesten

531

muneribus cumulat magnis, ac talia fatur:

532

Aeneas

«Sume, pater; nam te voluit rex magnus Olympi

533

talibus auspiciis exsortem ducere honores.

534

Ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis,

535

cratera impressum signis, quem Thracius olim

536

Anchisae genitori in magno munere Cisseus

537

ferre sui dederat monumentum et pignus amoris.»

538

Narrator

Sic fatus cingit viridanti tempora lauro,

539

et primum ante omnes victorem appellat Acesten.

540

Nec bonus Eurytion praelato invidit honori,

541

quamvis solus avem caelo deiecit ab alto.

542

Proximus ingreditur donis, qui vincula rupit;

543

extremus, volucri qui fixit arundine malum.

544

At pater Aeneas, nondum certamine misso,

545

custodem ad sese comitemque impubis Iuli

546

Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem:

547

Aeneas

«Vade age, et Ascanio, si iam puerile paratum

548

agmen habet secum, cursusque instruxit equorum,

549

ducat avo turmas, et sese ostendat in armis,

550

dic» ait. Ipse omnem longo decedere circo

551

infusum populum, et campos iubet esse patentes.

552

Narrator

Incedunt pueri, pariterque ante ora parentum

553

frenatis lucent in equis, quos omnis euntes

554

Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus.

555

omnibus in morem tonsa coma pressa corona;

556

cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro;

557

pars levis umero pharetras; it pectore summo

558

flexilis obtorti per collum circulus auri.

559

Tres equitum numero turmae, ternique vagantur

560

ductores: pueri bis seni quemque secuti

561

agmine partito fulgent paribusque magistris.

562

Una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem

563

nomen avi referens Priamus, — tua clara, Polite,

564

progenies, auctura Italos, — quem Thracius albis

565

portat equus bicolor maculis, vestigia primi

566

alba pedis frontemque ostentans arduus albam.

567

Alter Atys, genus unde Atii duxere Latini,

568

parvus Atys, pueroque puer dilectus Iulo.

569

Extremus, formaque ante omnis pulcher, Iulus

570

Sidonio est invectus equo, quem candida Dido

571

esse sui dederat monumentum et pignus amoris.

572

Cetera Trinacrii pubes senioris Acestae

573

fertur equis.

574

Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentes

575

Dardanidae, veterumque adgnoscunt ora parentum.

576

Postquam omnem laeti consessum oculosque suorum

577

lustravere in equis, signum clamore paratis

578

Epytides longe dedit insonuitque flagello.

579

Olli discurrere pares, atque agmina terni

580

diductis solvere choris, rursusque vocati

581

convertere vias infestaque tela tulere.

582

Inde alios ineunt cursus aliosque recursus

583

adversi spatiis, alternosque orbibus orbes

584

impediunt, pugnaeque cient simulacra sub armis;

585

et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt

586

infensi, facta pariter nunc pace feruntur.

587

Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta

588

parietibus textum caecis iter, ancipitemque

589

mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi

590

falleret indeprensus et inremeabilis error;

591

haud alio Teucrum nati vestigia cursu

592

impediunt texuntque fugas et proelia ludo,

593

delphinum similes, qui per maria umida nando

594

Carpathium Libycumque secant, luduntque per undas.

595

Hunc morem cursus atque haec certamina primus

596

Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam,

597

rettulit, et priscos docuit celebrare Latinos,

598

quo puer ipse modo, secum quo Troïa pubes;

599

Albani docuere suos; hinc maxima porro

600

accepit Roma, et patrium servavit honorem;

601

Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen.

602

Hac celebrata tenus sancto certamina patri.

603

Hic primum fortuna fidem mutata novavit.

604

Dum variis tumulo referunt sollemnia ludis,

605

Irim de caelo misit Saturnia Iuno

606

Iliacam ad classem, ventosque adspirat eunti,

607

multa movens, necdum antiquum saturata dolorem.

608

Illa, viam celerans per mille coloribus arcum,

609

nulli visa cito decurrit tramite virgo.

610

Conspicit ingentem concursum, et litora lustrat,

611

desertosque videt portus classemque relictam.

612

Troades

At procul in sola secretae Troades acta

613

amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum

614

pontum adspectabant flentes. «Heu tot vada fessis

615

et tantum superesse maris!» vox omnibus una.

616

Urbem orant; taedet pelagi perferre laborem.

617

Narrator

Ergo inter medias sese haud ignara nocendi

618

conicit, et faciemque deae vestemque reponit;

619

fit Beroë, Tmarii coniunx longaeva Dorycli,

620

cui genus et quondam nomen natique fuissent;

621

ac sic Dardanidum mediam se matribus infert:

622

Juno

«O miserae, quas non manus» inquit «Achaïca bello

623

traxerit ad letum patriae sub moenibus! O gens

624

infelix, cui te exitio Fortuna reservat?

625

Septuma post Troiae exscidium iam vertitur aestas,

626

cum freta, cum terras omnes, tot inhospita saxa

627

sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum

628

Italiam sequimur fugientem, et volvimur undis.

629

Hic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes:

630

quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem?

631

O patria et rapti nequiquam ex hoste Penates,

632

nullane iam Troiae dicentur moenia? Nusquam

633

Hectoreos amnes, Xanthum et Simoenta, videbo?

634

Quin agite et mecum infaustas exurite puppes.

635

Nam mihi Cassandrae per somnum vatis imago

636

ardentes dare visa faces: Hic quaerite Troiam;

637

hic domus est inquit vobis. Iam tempus agi res,

638

nec tantis mora prodigiis. En quattuor arae

639

Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.»

640

Narrator

Haec memorans, prima infensum vi corripit ignem,

641

sublataque procul dextra conixa coruscat,

642

et iacit: arrectae mentes stupefactaque corda

643

Iliadum. Hic una e multis, quae maxima natu,

644

Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix:

645

Pyrgo

«Non Beroë vobis, non haec Rhoeteïa, matres,

646

est Dorycli coniunx; divini signa decoris

647

ardentesque notate oculos; qui spiritus illi,

648

qui voltus, vocisque sonus, vel gressus eunti.

649

Ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui

650

aegram, indignantem, tali quod sola careret

651

munere, nec meritos Anchisae inferet honores.»

652

Narrator

Haec effata.

653

At matres primo ancipites oculisque malignis

654

ambiguae spectare rates miserum inter amorem

655

praesentis terrae fatisque vocantia regna,

656

cum dea se paribus per caelum sustulit alis,

657

ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.

658

Tum vero attonitae monstris actaeque furore

659

conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem;

660

pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque

661

coniciunt. Furit immissis Volcanus habenis

662

transtra per et remos et pictas abiete puppes.

663

Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri

664

incensas perfert naves Eumelus, et ipsi

665

respiciunt atram in nimbo volitare favillam.

666

Primus et Ascanius, cursus ut laetus equestres

667

ducebat, sic acer equo turbata petivit

668

castra, nec exanimes possunt retinere magistri.

669

Ascanius

«Quis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis» inquit,

670

«heu, miserae cives? Non hostem inimicaque castra

671

Argivum, vestras spes uritis. En, ego vester

672

Ascanius!» Galeam ante pedes proiecit inanem,

673

qua ludo indutus belli simulacra ciebat;

674

accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum.

675

Narrator

Ast illae diversa metu per litora passim

676

diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim

677

saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque

678

mutatae adgnoscunt, excussaque pectore Iuno est.

679

Sed non idcirco flammae atque incendia vires

680

indomitas posuere; udo sub robore vivit

681

stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas

682

est vapor, et toto descendit corpore pestis,

683

nec vires heroum infusaque flumina prosunt.

684

Tum pius Aeneas umeris abscindere vestem,

685

auxilioque vocare deos, et tendere palmas:

686

Aeneas

«Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum

687

Troianos, si quid pietas antiqua labores

688

respicit humanos, da flammam evadere classi

689

nunc, Pater, et tenues Teucrum res eripe leto.

690

Vel tu, quod superest infesto fulmine morti,

691

si mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra.»

692

Narrator

Vix haec ediderat, cum effusis imbribus atra

693

tempestas sine more furit, tonitruque tremescunt

694

ardua terrarum et campi; ruit aethere toto

695

turbidus imber aqua densisque nigerrimus austris;

696

implenturque super puppes; semiusta madescunt

697

robora; restinctus donec vapor omnis, et omnes,

698

quattuor amissis, servatae a peste carinae.

699

At pater Aeneas, casu concussus acerbo,

700

nunc huc ingentes, nunc illuc pectore curas

701

mutabat versans, Siculisne resideret arvis,

702

oblitus fatorum, Italasne capesseret oras.

703

Tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas

704

quem docuit multaque insignem reddidit arte,

705

haec responsa dabat, vel quae portenderet ira

706

magna deum, vel quae fatorum posceret ordo;

707

isque his Aenean solatus vocibus infit:

708

Nautes

«Nate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur;

709

quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est.

710

Est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes:

711

hunc cape consiliis socium et coniunge volentem;

712

huic trade, amissis superant qui navibus, et quos

713

pertaesum magni incepti rerumque tuarum est;

714

longaevosque senes ac fessas aequore matres,

715

et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est,

716

delige, et his habeant terris sine moenia fessi:

717

urbem appellabunt permisso nomine Acestam.»

718

Narrator

Talibus incensus dictis senioris amici,

719

tum vero in curas animo diducitur omnes.

720

Et nox atra polum bigis subvecta tenebat:

721

visa dehinc caelo facies delapsa parentis

722

Anchisae subito tales effundere voces:

723

Anchises

«Nate, mihi vita quondam, dum vita manebat,

724

care magis, nate, Iliacis exercite fatis,

725

imperio Iovis huc venio, qui classibus ignem

726

depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est.

727

Consiliis pare, quae nunc pulcherrima Nautes

728

dat senior; lectos iuvenes, fortissima corda,

729

defer in Italiam; gens dura atque aspera cultu

730

debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante

731

infernas accede domos, et Averna per alta

732

congressus pete, nate, meos. Non me impia namque

733

Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum

734

concilia Elysiumque colo. Huc casta Sibylla

735

nigrarum multo pecudum te sanguine ducet:

736

tum genus omne tuum, et quae dentur moenia, disces.

737

Iamque vale: torquet medios Nox humida cursus,

738

et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.»

739

Dixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras.

740

Aeneas

Aeneas, «Quo deinde ruis, quo proripis?» inquit,

741

«Quem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet?»

742

Narrator

Haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignes,

743

Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae

744

farre pio et plena supplex veneratur acerra.

745

Extemplo socios primumque arcessit Acesten,

746

et Iovis imperium et cari praecepta parentis

747

edocet, et quae nunc animo sententia constet.

748

Haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes.

749

Transcribunt urbi matres, populumque volentem

750

deponunt, animos nil magnae laudis egentes.

751

Ipsi transtra novant, flammisque ambesa reponunt

752

robora navigiis, aptant remosque rudentesque,

753

exigui numero, sed bello vivida virtus.

754

Interea Aeneas urbem designat aratro

755

sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam

756

esse iubet. Gaudet regno Troianus Acestes,

757

indicitque forum et patribus dat iura vocatis.

758

Tum vicina astris, Erycino in vertice sedes

759

fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos

760

ac lucus late sacer additur Anchiseo.

761

Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris

762

factus honos: placidi straverunt aequora venti,

763

creber et adspirans rursus vocat Auster in altum.

764

Exoritur procurva ingens per litora fletus;

765

complexi inter se noctemque diemque morantur.

766

Ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam

767

visa maris facies et non tolerabile nomen,

768

ire volunt, omnemque fugae perferre laborem.

769

Quos bonus Aeneas dictis solatur amicis,

770

et consanguineo lacrimans commendat Acestae.

771

Tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam

772

caedere deinde iubet, solvique ex ordine funem.

773

Ipse, caput tonsae foliis evinctus olivae,

774

stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos

775

proiicit in fluctus ac vina liquentia fundit.

776

Prosequitur surgens a puppi ventus euntes.

777

Certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.

778

At Venus interea Neptunum exercita curis

779

adloquitur, talesque effundit pectore questus:

780

Venus

«Iunonis gravis ira nec exsaturabile pectus

781

cogunt me, Neptune, preces descendere in omnes;

782

quam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla,

783

nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit.

784

Non media de gente Phrygum exedisse nefandis

785

urbem odiis satis est, nec poenam traxe per omnem:

786

reliquias Troiae, cineres atque ossa peremptae

787

insequitur: causas tanti sciat illa furoris.

788

Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis

789

quam molem subito excierit: maria omnia caelo

790

miscuit, Aeoliis nequiquam freta procellis,

791

in regnis hoc ausa tuis.

792

Per scelus ecce etiam Troianis matribus actis

793

exussit foede puppes, et classe subegit

794

amissa socios ignotae linquere terrae.

795

Quod superest, oro, liceat dare tuta per undas

796

vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim:

797

si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.»

798

Neptune

Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti:

799

«Fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis,

800

unde genus ducis: merui quoque; saepe furores

801

compressi, et rabiem tantam caelique marisque.

802

Nec minor in terris, Xanthum Simoëntaque testor,

803

Aeneae mihi cura tui. Cum Troia Achilles

804

exanimata sequens impingeret agmina muris,

805

milia multa daret leto, gemerentque repleti

806

amnes, nec reperire viam atque evolvere posset

807

in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti

808

congressum Aenean nec dis nec viribus aequis

809

nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo

810

structa meis manibus periurae moenia Troiae.

811

Nunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores.

812

Tutus, quos optas, portus accedet Averni.

813

Unus erit tantum, amissum quem gurgite quaeres;

814

unum pro multis dabitur caput.»

815

Narrator

His ubi laeta deae permulsit pectora dictis,

816

iungit equos auro genitor, spumantiaque addit

817

frena feris, manibusque omnes effundit habenas.

818

Caeruleo per summa levis volat aequora curru;

819

subsidunt undae, tumidumque sub axe tonanti

820

sternitur aequor aquis; fugiunt vasto aethere nimbi.

821

Tum variae comitum facies, immania cete,

822

et senior Glauci chorus, Inousque Palaemon,

823

Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis;

824

laeva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo,

825

Nisaee, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque.

826

Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim

827

gaudia pertemptant mentem: iubet ocius omnes

828

attolli malos, intendi brachia velis.

829

Una omnes fecere pedem pariterque sinistros,

830

nunc dextros solvere sinus; una ardua torquent

831

cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem.

832

Princeps ante omnes densum Palinurus agebat

833

agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi.

834

Iamque fere mediam caeli Nox humida metam

835

contigerat; placida laxabant membra quiete

836

sub remis fusi per dura sedilia nautae:

837

cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris

838

aëra dimovit tenebrosum et dispulit umbras,

839

te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans

840

insonti; puppique deus consedit in alta,

841

Phorbanti similis, funditque has ore loquelas:

842

Somnus

«Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem;

843

aequatae spirant aurae; datur hora quieti.

844

Pone caput, fessosque oculos furare labori:

845

ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.»

846

Palinurus

Cui vix attollens Palinurus lumina fatur:

847

«Mene salis placidi voltum fluctusque quietos

848

ignorare iubes? Mene huic confidere monstro?

849

Aenean credam quid enim fallacibus auris

850

et caelo, totiens deceptus fraude sereni?»

851

Narrator

Talia dicta dabat, clavumque affixus et haerens

852

nusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat.

853

Ecce deus ramum Lethaeo rore madentem,

854

vique soporatum Stygia, super utraque quassat

855

tempora, cunctantique natantia lumina solvit.

856

Vix primos inopina quies laxaverat artus,

857

et super incumbens cum puppis parte revolsa,

858

cumque gubernaclo, liquidas proiecit in undas

859

praecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem;

860

ipse volans tenues se sustulit ales ad auras.

861

Currit iter tutum non secius aequore classis,

862

promissisque patris Neptuni interrita fertur.

863

Iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat,

864

difficiles quondam multorumque ossibus albos,

865

tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant:

866

Aeneas

cum pater amisso fluitantem errare magistro

867

sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis,

868

multa gemens, casuque animum concussus amici

869

«O nimium caelo et pelago confise sereno,

870

nudus in ignota, Palinure, iacebis harena!»

871