Publius Vergilius Maro was the preeminent poet of the Latin language and one of the greatest literary figures of the ancient world. He served as the unofficial poet laureate of the Augustan Age, composing works that celebrated Roman identity, agricultural life, and the legendary origins of Rome. His epic poem the Aeneid became the foundational text of Roman literary culture almost immediately upon its posthumous publication.

When and where did Vergil live?

Vergil was born on October 15, 70 BCE, in Andes, a village near Mantua in Cisalpine Gaul, in what is now northern Italy. He was educated in Cremona, Mediolanum (Milan), and Rome, and later settled in Naples and its surroundings, where he spent much of his productive career. He died on September 21, 19 BCE, in Brundisium (modern Brindisi) while returning from a research trip to Greece, having lived 50 years.

What genre or literary tradition did Vergil work in?

Vergil worked across three major genres of classical Latin poetry: pastoral, didactic, and epic. His Eclogues belong to the pastoral tradition descending from the Greek poet Theocritus, while his Georgics follow the didactic model established by Hesiod's Works and Days. The Aeneid places Vergil squarely in the Homeric epic tradition, consciously imitating and transforming both the Iliad and the Odyssey for a Roman audience.

What did Vergil write?

Vergil composed three major works: the Eclogues (also called the Bucolics), a collection of ten pastoral poems completed around 39 BCE; the Georgics, a four-book didactic poem on agriculture and rural life completed around 29 BCE; and the Aeneid, a twelve-book Latin epic recounting the Trojan hero Aeneas's journey to Italy and the mythological founding of Rome. The Aeneid was still being revised at Vergil's death in 19 BCE and was published posthumously by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the direction of the emperor Augustus.

Who and what influenced Vergil?

Vergil drew deeply on the Greek literary tradition, particularly Homer (the Iliad and Odyssey), Hesiod (Works and Days), and Theocritus (the Idylls), whom he adapted and transformed for Latin audiences. Among Latin predecessors, Lucretius and his Epicurean didactic epic De Rerum Natura profoundly shaped Vergil's diction and philosophical sensibility, especially in the Georgics. The political and cultural program of Augustus, as well as the patronage of the statesman Maecenas, also shaped the thematic priorities of both the Georgics and the Aeneid.

What shaped Vergil's life and career?

The violent disruptions of the late Roman Republic profoundly affected Vergil's life; the land confiscations of 41–40 BCE following the Battle of Philippi reportedly dispossessed his family's farm near Mantua, an experience reflected in Eclogues 1 and 9. His introduction to the powerful literary patron Gaius Maecenas around 38 BCE secured both his financial stability and his connection to the emerging Augustan political order. Vergil spent approximately eleven years composing the Aeneid, dying before he could complete its final revisions, having reportedly wished on his deathbed that the manuscript be destroyed.

What is Vergil's legacy in Western literature?

Vergil's influence on Western literature is arguably greater than that of any other Latin author; the Aeneid was used as a school text throughout the Roman Empire and the medieval period, ensuring continuous transmission and imitation. Dante Alighieri chose Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (completed c. 1320 CE), a testament to Vergil's enduring authority as the supreme poet of the Latin tradition. Vergil's works shaped writers including Ovid, Lucan, Statius, Milton, Spenser, and Tennyson, and the Aeneid remains a central text in classical studies and Western literary education to this day.

What genre is Vergil's Aeneid?

The Aeneid is a Latin epic poem, composed in dactylic hexameter, the traditional metre of Greco-Roman heroic verse. It belongs to the literary tradition of the primary epic, consciously modelling itself on Homer's Iliad and Odyssey while adapting the form for Roman literary and ideological purposes.

When was Vergil's Aeneid written?

Vergil began composing the Aeneid around 29 BCE and worked on it until his death in 19 BCE, leaving the poem technically unfinished. The work was posthumously edited and published by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the order of the emperor Augustus.

What is Vergil's Aeneid about?

The Aeneid recounts the journey of Aeneas, a Trojan hero and son of the goddess Venus, who flees the sack of Troy and travels to Italy to found the civilization that will eventually become Rome. The twelve-book poem covers his wanderings across the Mediterranean, his tragic love affair with Dido, queen of Carthage, and his military conquest of the Latins in Italy to establish a new homeland.

What are the central themes of Vergil's Aeneid?

The poem's central themes include pietas — dutiful devotion to the gods, family, and state — and the painful costs of empire, as individuals repeatedly sacrifice personal happiness for a divinely ordained historical mission. Fate (fatum) versus human will, the trauma of war, and the ambiguous nature of Roman imperial glory are explored with sustained moral complexity, particularly in the poem's dark final books.

What is the structure and form of Vergil's Aeneid?

The Aeneid comprises twelve books of dactylic hexameter verse, totalling approximately 9,896 lines. It is conventionally divided into two halves: the first six books, often called the 'Odyssean Aeneid,' trace Aeneas's wanderings and descent to the underworld, while the final six books, the 'Iliadic Aeneid,' depict the wars in Latium that mirror the Iliad's battlefield narrative.

What was the political and historical context of Vergil's Aeneid?

The Aeneid was composed during the reign of Augustus (27 BCE–14 CE), in the immediate aftermath of a century of Roman civil wars that culminated in the defeat of Mark Antony and Cleopatra at the Battle of Actium in 31 BCE. Augustus sponsored the poem as part of a broader cultural programme to legitimise his rule by linking the Julian family to Aeneas and, through him, to the goddess Venus and Trojan antiquity.

What are the defining literary features and style of Vergil's Aeneid?

Vergil's style is characterised by highly wrought, syntactically complex Latin, dense with allusion to Homer, Ennius, and Apollonius of Rhodes, and marked by the so-called 'Virgilian half-line' — fifty-eight metrically incomplete lines left unfinished at his death. His use of simile, ekphrasis (notably the description of Aeneas's shield in Book 8), and free indirect discourse to render psychological interiority distinguish the poem as the supreme achievement of Latin literary art.

What did Vergil's Aeneid contribute to literary tradition?

The Aeneid established the template for the literary epic in Western literature, demonstrating how the Homeric form could be adapted to serve national myth-making and philosophical reflection on history. It also canonised dactylic hexameter as the prestige metre of Latin poetry and provided later Roman poets such as Ovid, Lucan, and Statius with an inescapable intertextual reference point.

How has Vergil's Aeneid influenced later literature and culture?

The Aeneid became the central text of medieval Latin education and profoundly shaped Dante Alighieri, who cast Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (c. 1308–1320). Its influence extends to Renaissance epics such as Torquato Tasso's Gerusalemme Liberata (1581) and Luís de Camões's Os Lusíadas (1572), and in the modern era to works including Seamus Heaney's translation (2016) and Ursula K. Le Guin's Lavinia (2008).

Who are the key figures in Vergil's Aeneid?

The protagonist is Aeneas, the pious Trojan hero destined to found the Roman race, who is opposed by the goddess Juno and aided by his divine mother Venus and the god Mercury. Other pivotal figures include Dido, the Carthaginian queen whose doomed love for Aeneas ends in suicide (Book 4); Anchises, Aeneas's father, who reveals Rome's future greatness in the underworld (Book 6); Turnus, the Rutulian warrior-king who serves as Aeneas's primary Italian antagonist; and the Latin princess Lavinia, for whose hand the final war is fought.

0:00

Aeneid

Book 4

P. Vergilius Maro

Narrator

At regina gravi iamdudum saucia cura

volnus alit venis, et caeco carpitur igni.

Multa viri virtus animo, multusque recursat

gentis honos: haerent infixi pectore voltus

verbaque, nec placidam membris dat cura quietem.

Postera Phoebea lustrabat lampade terras,

umentemque Aurora polo dimoverat umbram,

cum sic unanimam adloquitur male sana sororem:

Dido

«Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent!

Quis novus hic nostris successit sedibus hospes,

quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!

Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum.

Degeneres animos timor arguit: heu, quibus ille

iactatus fatis! Quae bella exhausta canebat!

Si mihi non animo fixum immotumque sederet,

ne cui me vinclo vellem sociare iugali,

postquam primus amor deceptam morte fefellit;

si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,

huic uni forsan potui succumbere culpae.

Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei

coniugis et sparsos fraterna caede Penatis,

solus hic inflexit sensus, animumque labantem

impulit: adgnosco veteris vestigia flammae.

Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat,

vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,

pallentis umbras Erebi noctemque profundam,

ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo.

Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores

abstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.»

Sic effata sinum lacrimis implevit obortis.

Anna

Anna refert: «O luce magis dilecta sorori,

solane perpetua maerens carpere iuventa,

nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris?

Id cinerem aut Manis credis curare sepultos?

Esto: aegram nulli quondam flexere mariti,

non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas

ductoresque alii, quos Africa terra triumphis

dives alit: placitone etiam pugnabis amori?

Nec venit in mentem, quorum consederis arvis?

Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,

et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;

hinc deserta siti regio, lateque furentes

Barcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam,

germanique minas?

Dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda

hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.

Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna

coniugio tali! Teucrum comitantibus armis

Punica se quantis attollet gloria rebus!

Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis

indulge hospitio, causasque innecte morandi,

dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion,

quassataeque rates, dum non tractabile caelum.»

Narrator

His dictis incensum animum inflammavit amore,

spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem.

Principio delubra adeunt, pacemque per aras

exquirunt; mactant lectas de more bidentis

legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,

Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae.

Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Dido

candentis vaccae media inter cornua fundit,

aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,

instauratque diem donis, pecudumque reclusis

pectoribus inhians spirantia consulit exta.

Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem,

quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas

interea, et tacitum vivit sub pectore volnus.

Uritur infelix Dido, totaque vagatur

urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta,

quam procul incautam nemora inter Cresia fixit

pastor agens telis, liquitque volatile ferrum

nescius; illa fuga silvas saltusque peragrat

Dictaeos; haeret lateri letalis arundo.

Nunc media Aenean secum per moenia ducit,

Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam;

incipit effari, mediaque in voce resistit;

nunc eadem labente die convivia quaerit,

Iliacosque iterum demens audire labores

exposcit, pendetque iterum narrantis ab ore.

Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissim

luna premit suadentque cadentia sidera somnos,

sola domo maeret vacua, stratisque relictis

incubat, illum absens absentem auditque videtque;

aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta,

detinet, infandum si fallere possit amorem.

Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus

exercet, portusve aut propugnacula bello

tuta parant; pendent opera interrupta, minaeque

murorum ingentes aequataque machina caelo.

Quam simul ac tali persensit peste teneri

cara Iovis coniunx, nec famam obstare furori,

talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis:

Juno

«Egregiam vero laudem et spolia ampla refertis

tuque puerque tuus, magnum et memorabile numen,

una dolo divom si femina victa duorum est!

Nec me adeo fallit veritam te moenia nostra

suspectas habuisse domos Karthaginis altae.

Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto?

Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos

exercemus? Habes, tota quod mente petisti:

100

ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem.

101

Communem hunc ergo populum paribusque regamus

102

auspiciis; liceat Phrygio servire marito,

103

dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.»

104

Venus

Olli — sensit enim simulata mente locutam,

105

quo regnum Italiae Libycas averteret oras —

106

sic contra est ingressa Venus: «Quis talia demens

107

abnuat, aut tecum malit contendere bello,

108

si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur.

109

Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unam

110

esse velit Tyriis urbem Troiaque profectis,

111

miscerive probet populos, aut foedera iungi.

112

Tu coniunx tibi fas animum temptare precando.

113

Perge; sequar». Tum sic excepit regia Iuno:

114

Juno

«Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instat

115

confieri possit, paucis, adverte, docebo.

116

Venatum Aeneas unaque miserrima Dido

117

in nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus

118

extulerit Titan, radiisque retexerit orbem.

119

His ego nigrantem commixta grandine nimbum,

120

dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt,

121

desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo.

122

Diffugient comites et nocte tegentur opaca:

123

speluncam Dido dux et Troianus eandem

124

devenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas,

125

conubio iungam stabili propriamque dicabo,

126

hic hymenaeus erit.» — Non adversata petenti

127

adnuit, atque dolis risit Cytherea repertis.

128

Narrator

Oceanum interea surgens Aurora reliquit.

129

It portis iubare exorto delecta iuventus;

130

retia rara, plagae, lato venabula ferro,

131

Massylique ruunt equites et odora canum vis.

132

Reginam thalamo cunctantem ad limina primi

133

Poenorum exspectant, ostroque insignis et auro

134

stat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit.

135

Tandem progreditur, magna stipante caterva,

136

Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo.

137

Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum,

138

aurea purpuream subnectit fibula vestem.

139

Nec non et Phrygii comites et laetus Iulus

140

incedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnis

141

infert se socium Aeneas atque agmina iungit.

142

Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta

143

deserit ac Delum maternam invisit Apollo,

144

instauratque choros, mixtique altaria circum

145

Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;

146

ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentem

147

fronde premit crinem fingens atque implicat auro;

148

tela sonant umeris: haud illo segnior ibat

149

Aeneas; tantum egregio decus enitet ore.

150

Postquam altos ventum in montis atque invia lustra,

151

ecce ferae, saxi deiectae vertice, caprae

152

decurrere iugis; alia de parte patentis

153

transmittunt cursu campos atque agmina cervi

154

pulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt.

155

At puer Ascanius mediis in vallibus acri

156

gaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos,

157

spumantemque dari pecora inter inertia votis

158

optat aprum, aut fulvum descendere monte leonem.

159

Interea magno misceri murmure caelum

160

incipit; insequitur commixta grandine nimbus;

161

et Tyrii comites passim et Troiana iuventus

162

Dardaniusque nepos Veneris diversa per agros

163

tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes.

164

Speluncam Dido dux et Troianus eandem

165

deveniunt: prima et Tellus et pronuba Iuno

166

dant signum; fulsere ignes et conscius aether

167

conubiis, summoque ulularunt vertice nymphae.

168

Ille dies primus leti primusque malorum

169

causa fuit; neque enim specie famave movetur,

170

nec iam furtivum Dido meditatur amorem:

171

coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam.

172

Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes —

173

Fama, malum qua non aliud velocius ullum;

174

mobilitate viget, viresque adquirit eundo,

175

parva metu primo, mox sese attollit in auras,

176

ingrediturque solo, et caput inter nubila condit.

177

Illam Terra parens, ira inritata deorum,

178

extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem

179

progenuit, pedibus celerem et pernicibus alis,

180

monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumae

181

tot vigiles oculi subter, mirabile dictu,

182

tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures.

183

Nocte volat caeli medio terraeque per umbram,

184

stridens, nec dulci declinat lumina somno;

185

luce sedet custos aut summi culmine tecti,

186

turribus aut altis, et magnas territat urbes;

187

tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri.

188

Haec tum multiplici populos sermone replebat

189

gaudens, et pariter facta atque infecta canebat:

190

venisse Aenean, Troiano sanguine cretum,

191

cui se pulchra viro dignetur iungere Dido;

192

nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere

193

regnorum immemores turpique cupidine captos.

194

Haec passim dea foeda virum diffundit in ora.

195

Protinus ad regem cursus detorquet Iarban,

196

incenditque animum dictis atque aggerat iras.

197

Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha,

198

templa Iovi centum latis immania regnis,

199

centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem,

200

excubias divom aeternas, pecudumque cruore

201

pingue solum et variis florentia limina sertis.

202

Isque amens animi et rumore accensus amaro

203

dicitur ante aras media inter numina divom

204

multa Iovem manibus supplex orasse supinis:

205

Iarbas

«Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis

206

gens epulata toris Lenaeum libat honorem,

207

aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques,

208

nequiquam horremus, caecique in nubibus ignes

209

terrificant animos et inania murmura miscent?

210

Femina, quae nostris errans in finibus urbem

211

exiguam pretio posuit, cui litus arandum

212

cuique loci leges dedimus, conubia nostra

213

reppulit, ac dominum Aenean in regna recepit.

214

Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu,

215

Maeonia mentum mitra crinemque madentem

216

subnexus, rapto potitur: nos munera templis

217

quippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.»

218

Narrator

Talibus orantem dictis arasque tenentem

219

audiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit

220

regia et oblitos famae melioris amantes.

221

Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat:

222

Jupiter

«Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis,

223

Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc

224

exspectat, fatisque datas non respicit urbes,

225

adloquere, et celeris defer mea dicta per auras.

226

Non illum nobis genetrix pulcherrima talem

227

promisit, Graiumque ideo bis vindicat armis;

228

sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem

229

Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri

230

proderet, ac totum sub leges mitteret orbem.

231

Si nulla accendit tantarum gloria rerum,

232

nec super ipse sua molitur laude laborem,

233

Ascanione pater Romanas invidet arces?

234

Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur,

235

nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva?

236

Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.»

237

Narrator

Dixerat. Ille patris magni parere parabat

238

imperio; et primum pedibus talaria nectit

239

aurea, quae sublimem alis sive aequora supra

240

seu terram rapido pariter cum flamine portant;

241

tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco

242

pallentis, alias sub Tartara tristia mittit,

243

dat somnos adimitque, et lumina morte resignat.

244

Illa fretus agit ventos, et turbida tranat

245

nubila; iamque volans apicem et latera ardua cernit

246

Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit,

247

Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris

248

piniferum caput et vento pulsatur et imbri;

249

nix umeros infusa tegit; tum flumina mento

250

praecipitant senis, et glacie riget horrida barba.

251

Hic primum paribus nitens Cyllenius alis

252

constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas

253

misit, avi similis, quae circum litora, circum

254

piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta.

255

Haud aliter terras inter caelumque volabat,

256

litus harenosum Libyae ventosque secabat

257

materno veniens ab avo Cyllenia proles.

258

Ut primum alatis tetigit magalia plantis,

259

Aenean fundantem arces ac tecta novantem

260

conspicit; atque illi stellatus iaspide fulva

261

ensis erat, Tyrioque ardebat murice laena

262

demissa ex umeris, dives quae munera Dido

263

fecerat, et tenui telas discreverat auro.

264

Mercury

Continuo invadit: «Tu nunc Karthaginis altae

265

fundamenta locas, pulchramque uxorius urbem

266

exstruis, heu regni rerumque oblite tuarum?

267

Ipse deum tibi me claro demittit Olympo

268

regnator, caelum ac terras qui numine torquet;

269

ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras:

270

quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris?

271

Si te nulla movet tantarum gloria rerum,

272

nec super ipse tua moliris laude laborem,

273

Ascanium surgentem et spes heredis Iuli

274

respice, cui regnum Italiae Romanaque tellus

275

debentur.» Tali Cyllenius ore locutus

276

mortalis visus medio sermone reliquit,

277

et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.

278

Narrator

At vero Aeneas aspectu obmutuit amens,

279

arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.

280

Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras,

281

attonitus tanto monitu imperioque deorum.

282

Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentem

283

audeat adfatu? Quae prima exordia sumat?

284

Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc,

285

in partisque rapit varias perque omnia versat.

286

Haec alternanti potior sententia visa est:

287

Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum,

288

classem aptent taciti sociosque ad litora cogant,

289

arma parent, et quae rebus sit causa novandis

290

dissimulent; sese interea, quando optuma Dido

291

nesciat et tantos rumpi non speret amores,

292

temptaturum aditus, et quae mollissima fandi

293

tempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes

294

imperio laeti parent ac iussa facessunt.

295

At regina dolos — quis fallere possit amantem?

296

praesensit, motusque excepit prima futuros,

297

omnia tuta timens. Eadem impia Fama furenti

298

detulit armari classem cursumque parari.

299

Saevit inops animi, totamque incensa per urbem

300

bacchatur, qualis commotis excita sacris

301

Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho

302

orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron.

303

Tandem his Aenean compellat vocibus ultro:

304

Dido

«Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum

305

posse nefas, tacitusque mea decedere terra?

306

Nec te noster amor, nec te data dextera quondam,

307

nec moritura tenet crudeli funere Dido?

308

Quin etiam hiberno moliris sidere classem,

309

et mediis properas aquilonibus ire per altum,

310

crudelis? Quid, si non arva aliena domosque

311

ignotas peteres, sed Troia antiqua maneret,

312

Troia per undosum peteretur classibus aequor

313

Mene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te

314

(quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui)

315

per conubia nostra, per inceptos hymenaeos,

316

si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam

317

dulce meum, miserere domus labentis, et istam —

318

oro, si quis adhuc precibus locus — exue mentem.

319

Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni

320

odere, infensi Tyrii; te propter eundem

321

exstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam,

322

fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes?

323

Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat.

324

Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia frater

325

destruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas?

326

Saltem si qua mihi de te suscepta fuisset

327

ante fugam suboles, si quis mihi parvulus aula

328

luderet Aeneas, qui te tamen ore referret,

329

non equidem omnino capta ac deserta viderer.»

330

Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebat

331

lumina, et obnixus curam sub corde premebat.

332

Aeneas

Tandem pauca refert: «Ego te, quae plurima fando

333

enumerare vales, numquam, regina, negabo

334

promeritam; nec me meminisse pigebit Elissae,

335

dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus.

336

Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furto

337

speravi — ne finge — fugam, nec coniugis umquam

338

praetendi taedas, aut haec in foedera veni.

339

Me si fata meis paterentur ducere vitam

340

auspiciis et sponte mea componere curas,

341

urbem Troianam primum dulcisque meorum

342

reliquias colerem, Priami tecta alta manerent,

343

et recidiva manu posuissem Pergama victis.

344

Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo,

345

Italiam Lyciae iussere capessere sortes:

346

hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces,

347

Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis,

348

quae tandem, Ausonia Teucros considere terra,

349

invidia est? Et nos fas extera quaerere regna.

350

Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbris

351

nox operit terras, quotiens astra ignea surgunt,

352

admonet in somnis et turbida terret imago;

353

me puer Ascanius capitisque iniuria cari,

354

quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis.

355

Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso —

356

testor utrumque caput — celeris mandata per auras

357

detulit; ipse deum manifesto in lumine vidi

358

intrantem muros, vocemque his auribus hausi.

359

Desine meque tuis incendere teque querelis:

360

Italiam non sponte sequor.»

361

Talia dicentem iamdudum aversa tuetur,

362

huc illuc volvens oculos, totumque pererrat

363

luminibus tacitis, et sic accensa profatur:

364

Dido

«Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor,

365

perfide; sed duris genuit te cautibus horrens

366

Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres.

367

Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo?

368

Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit?

369

Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est?

370

Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno,

371

nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis.

372

Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentem

373

excepi, et regni demens in parte locavi;

374

amissam classem, socios a morte reduxi.

375

Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo,

376

nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso

377

interpres divom fert horrida iussa per auras.

378

Scilicet is Superis labor est, ea cura quietos

379

sollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello.

380

I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas.

381

Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt,

382

supplicia hausurum scopulis, et nomine Dido

383

saepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens,

384

et, cum frigida mors anima seduxerit artus,

385

omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas.

386

Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.»

387

Narrator

His medium dictis sermonem abrumpit, et auras

388

aegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert,

389

linquens multa metu cunctantem et multa parantem

390

dicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membra

391

marmoreo referunt thalamo stratisque reponunt.

392

At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem

393

solando cupit et dictis avertere curas,

394

multa gemens magnoque animum labefactus amore,

395

iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit.

396

Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsas

397

deducunt toto naves: natat uncta carina;

398

frondentisque ferunt remos et robora silvis

399

infabricata, fugae studio.

400

Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis.

401

Ac velut ingentem formicae farris acervum

402

cum populant, hiemis memores, tectoque reponunt;

403

it nigrum campis agmen, praedamque per herbas

404

convectant calle angusto; pars grandia trudunt

405

obnixae frumenta umeris; pars agmina cogunt

406

castigantque moras; opere omnis semita fervet.

407

Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus?

408

quosve dabas gemitus, cum litora fervere late

409

prospiceres arce ex summa, totumque videres

410

misceri ante oculos tantis clamoribus aequor?

411

Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis?

412

Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precando

413

cogitur, et supplex animos submittere amori,

414

ne quid inexpertum frustra moritura relinquat.

415

Dido

«Anna, vides toto properari litore; circum

416

undique convenere; vocat iam carbasus auras,

417

puppibus et laeti nautae imposuere coronas.

418

Hunc ego si potui tantum sperare dolorem,

419

et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unum

420

exsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus ille

421

te colere, arcanos etiam tibi credere sensus;

422

sola viri mollis aditus et tempora noras.

423

I, soror, atque hostem supplex adfare superbum:

424

non ego cum Danais Troianam exscindere gentem

425

Aulide iuravi, classemve ad Pergama misi,

426

nec patris Anchisae cineres Manisve revelli,

427

cur mea dicta neget duras demittere in auris.

428

Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti:

429

exspectet facilemque fugam ventosque ferentis.

430

Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro,

431

nec pulchro ut Latio careat regnumque relinquat:

432

tempus inane peto, requiem spatiumque furori,

433

dum mea me victam doceat fortuna dolere.

434

Extremam hanc oro veniam — miserere sororis —

435

quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.»

436

Narrator

Talibus orabat, talisque miserrima fletus

437

fertque refertque soror: sed nullis ille movetur

438

fletibus, aut voces ullas tractabilis audit;

439

fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris.

440

Ac, velut annoso validam cum robore quercum

441

Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc

442

eruere inter se certant; it stridor, et altae

443

consternunt terram concusso stipite frondes;

444

ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad auras

445

aetherias, tantum radice in Tartara tendit:

446

haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus heros

447

tunditur, et magno persentit pectore curas;

448

mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes.

449

Tum vero infelix fatis exterrita Dido

450

mortem orat; taedet caeli convexa tueri.

451

Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat,

452

vidit, turicremis cum dona imponeret aris,

453

horrendum dictu, latices nigrescere sacros,

454

fusaque in obscenum se vertere vina cruorem.

455

Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori.

456

Praeterea fuit in tectis de marmore templum

457

coniugis antiqui, miro quod honore colebat,

458

velleribus niveis et festa fronde revinctum:

459

hinc exaudiri voces et verba vocantis

460

visa viri, nox cum terras obscura teneret;

461

solaque culminibus ferali carmine bubo

462

saepe queri et longas in fletum ducere voces;

463

multaque praeterea vatum praedicta priorum

464

terribili monitu horrificant. Agit ipse furentem

465

in somnis ferus Aeneas; semperque relinqui

466

sola sibi, semper longam incomitata videtur

467

ire viam, et Tyrios deserta quaerere terra.

468

Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus,

469

et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas;

470

aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestes

471

armatam facibus matrem et serpentibus atris

472

cum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae.

473

Ergo ubi concepit furias evicta dolore

474

decrevitque mori, tempus secum ipsa modumque

475

exigit, et, maestam dictis adgressa sororem,

476

consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat:

477

Dido

«Inveni, germana, viam — gratare sorori —

478

quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem.

479

Oceani finem iuxta solemque cadentem

480

ultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlas

481

axem humero torquet stellis ardentibus aptum:

482

hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos,

483

Hesperidum templi custos, epulasque draconi

484

quae dabat, et sacros servabat in arbore ramos,

485

spargens umida mella soporiferumque papaver.

486

Haec se carminibus promittit solvere mentes

487

quas velit, ast aliis duras immittere curas,

488

sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro;

489

nocturnosque movet Manis: mugire videbis

490

sub pedibus terram, et descendere montibus ornos.

491

Testor, cara, deos et te, germana, tuumque

492

dulce caput, magicas invitam accingier artes.

493

Tu secreta pyram tecto interiore sub auras

494

erige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquit

495

impius, exuviasque omnis, lectumque iugalem,

496

quo perii, superimponas: abolere nefandi

497

cuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.»

498

Narrator

Haec effata silet; pallor simul occupat ora.

499

Non tamen Anna novis praetexere funera sacris

500

germanam credit, nec tantos mente furores

501

concipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei:

502

ergo iussa parat.

503

At regina, pyra penetrali in sede sub auras

504

erecta ingenti taedis atque ilice secta,

505

intenditque locum sertis, et fronde coronat

506

funerea; super exuvias ensemque relictum

507

effigiemque toro locat, haud ignara futuri.

508

Stant arae circum, et crines effusa sacerdos

509

ter centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque,

510

tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae.

511

Sparserat et latices simulatos fontis Averni,

512

falcibus et messae ad lunam quaeruntur aënis

513

pubentes herbae nigri cum lacte veneni;

514

quaeritur et nascentis equi de fronte revolsus

515

et matri praereptus amor.

516

Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta,

517

unum exuta pedem vinclis, in veste recincta,

518

testatur moritura deos et conscia fati

519

sidera; tum, si quod non aequo foedere amantes

520

curae numen habet iustumque memorque, precatur.

521

Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem

522

corpora per terras, silvaeque et saeva quierant

523

aequora: cum medio volvuntur sidera lapsu,

524

cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres,

525

quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis

526

rura tenent, somno positae sub nocte silenti

527

lenibant curas, et corda oblita laborum.

528

At non infelix animi Phoenissa, nec umquam

529

Solvitur in somnos, oculisve aut pectore noctem

530

accipit: ingeminant curae, rursusque resurgens

531

saevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu.

532

Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat:

533

Dido

«En, quid ago? Rursusne procos inrisa priores

534

experiar, Nomadumque petam conubia supplex,

535

quos ego sim totiens iam dedignata maritos?

536

Iliacas igitur classes atque ultima Teucrum

537

iussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos,

538

et bene apud memores veteris stat gratia facti?

539

Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbis

540

invisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdum

541

Laomedonteae sentis periuria gentis?

542

Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes,

543

an Tyriis omnique manu stipata meorum

544

inferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli,

545

rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo?

546

Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem.

547

Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentem

548

his, germana, malis oneras atque obicis hosti.

549

Non licuit thalami expertem sine crimine vitam

550

degere, more ferae, tales nec tangere curas!

551

Non servata fides cineri promissa Sychaeo!»

552

Narrator

Tantos illa suo rumpebat pectore questus.

553

Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi,

554

carpebat somnos, rebus iam rite paratis.

555

Huic se forma dei voltu redeuntis eodem

556

obtulit in somnis, rursusque ita visa monere est —

557

omnia Mercurio similis, vocemque coloremque

558

et crinis flavos et membra decora iuventa:

559

Mercury

«Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos,

560

nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis,

561

demens, nec Zephyros audis spirare secundos?

562

Illa dolos dirumque nefas in pectore versat,

563

certa mori, varioque irarum fluctuat aestu.

564

Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas?

565

Iam mare turbari trabibus, saevasque videbis

566

conlucere faces, iam fervere litora flammis,

567

si te his attigerit terris Aurora morantem.

568

Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semper

569

femina.» Sic fatus, nocti se immiscuit atrae.

570

Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris,

571

corripit e somno corpus, sociosque fatigat:

572

Aeneas

«Praecipites vigilate, viri, et considite transtris;

573

solvite vela citi. Deus aethere missus ab alto

574

festinare fugam tortosque incidere funes

575

ecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum,

576

quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes.

577

Adsis o placidusque iuves, et sidera caelo

578

dextra feras.» Dixit, vaginaque eripit ensem

579

fulmineum, strictoque ferit retinacula ferro.

580

Narrator

Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque;

581

litora deseruere; latet sub classibus aequor;

582

adnixi torquent spumas et caerula verrunt.

583

Et iam prima novo spargebat lumine terras

584

Tithoni croceum linquens Aurora cubile.

585

Dido

Regina e speculis ut primum albescere lucem

586

vidit, et aequatis classem procedere velis,

587

litoraque et vacuos sensit sine remige portus,

588

terque quaterque manu pectus percussa decorum,

589

flaventesque abscissa comas, «Pro Iuppiter, ibit

590

hic» ait «et nostris inluserit advena regnis?

591

Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur,

592

deripientque rates alii navalibus? Ite,

593

ferte citi flammas, date vela, impellite remos! —

594

Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat?

595

Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt.

596

Tum decuit, cum sceptra dabas. — En dextra fidesque,

597

quem secum patrios aiunt portare Penates,

598

quem subiisse umeris confectum aetate parentem!

599

Non potui abreptum divellere corpus, et undis

600

spargere? Non socios, non ipsum absumere ferro

601

Ascanium, patriisque epulandum ponere mensis? —

602

Verum anceps pugnae fuerat fortuna: — fuisset.

603

Quem metui moritura? Faces in castra tulissem,

604

implessemque foros flammis, natumque patremque

605

cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem.

606

Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras,

607

tuque harum interpres curarum et conscia Iuno,

608

nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes,

609

et Dirae ultrices, et di morientis Elissae,

610

accipite haec, meritumque malis advertite numen,

611

et nostras audite preces. Si tangere portus

612

infandum caput ac terris adnare necesse est,

613

et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret:

614

at bello audacis populi vexatus et armis,

615

finibus extorris, complexu avulsus Iuli,

616

auxilium imploret, videatque indigna suorum

617

funera; nec, cum se sub leges pacis iniquae

618

tradiderit, regno aut optata luce fruatur,

619

sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena.

620

Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.

621

Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum

622

exercete odiis, cinerique haec mittite nostro

623

munera. Nullus amor populis, nec foedera sunto.

624

Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor,

625

qui face Dardanios ferroque sequare colonos,

626

nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.

627

Litora litoribus contraria, fluctibus undas

628

imprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.»

629

Narrator

Haec ait, et partis animum versabat in omnis,

630

invisam quaerens quam primum abrumpere lucem.

631

Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei;

632

namque suam patria antiqua cinis ater habebat:

633

Dido

«Annam cara mihi nutrix huc siste sororem;

634

dic corpus properet fluviali spargere lympha,

635

et pecudes secum et monstrata piacula ducat:

636

sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta.

637

Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi,

638

perficere est animus, finemque imponere curis,

639

Dardaniique rogum capitis permittere flammae.»

640

Narrator

Sic ait: illa gradum studio celerabat anili.

641

At trepida, et coeptis immanibus effera Dido,

642

sanguineam volvens aciem, maculisque trementis

643

interfusa genas, et pallida morte futura,

644

interiora domus inrumpit limina, et altos

645

conscendit furibunda rogos, ensemque recludit

646

Dardanium, non hos quaesitum munus in usus.

647

Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubile

648

conspexit, paulum lacrimis et mente morata,

649

incubuitque toro, dixitque novissima verba:

650

Dido

«Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant,

651

accipite hanc animam, meque his exsolvite curis.

652

Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi,

653

et nunc magna mei sub terras ibit imago.

654

Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi;

655

ulta virum, poenas inimico a fratre recepi;

656

felix, heu nimium felix, si litora tantum

657

numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!»

658

Dixit, et, os impressa toro, «Moriemur inultae,

659

sed moriamur» ait. «Sic, sic iuvat ire sub umbras:

660

Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto

661

Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.»

662

Narrator

Dixerat; atque illam media inter talia ferro

663

conlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore

664

spumantem, sparsasque manus. It clamor ad alta

665

atria; concussam bacchatur Fama per urbem.

666

Lamentis gemituque et femineo ululatu

667

tecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether,

668

non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnis

669

Karthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes

670

culmina perque hominum volvantur perque deorum.

671

Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursu

672

unguibus ora soror foedans et pectora pugnis

673

per medios ruit, ac morientem nomine clamat:

674

Anna

«Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas?

675

Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant?

676

Quid primum deserta querar? Comitemne sororem

677

sprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses:

678

idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset.

679

His etiam struxi manibus, patriosque vocavi

680

voce deos, sic te ut posita crudelis abessem?

681

Exstinxti te meque, soror, populumque patresque

682

Sidonios urbemque tuam. Date volnera lymphis

683

abluam, et, extremus si quis super halitus errat,

684

ore legam.» Sic fata, gradus evaserat altos,

685

semianimemque sinu germanam amplexa fovebat

686

cum gemitu, atque atros siccabat veste cruores.

687

Narrator

Illa, graves oculos conata attollere, rursus

688

deficit; infixum stridit sub pectore vulnus.

689

Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit;

690

ter revoluta toro est, oculisque errantibus alto

691

quaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta.

692

Tum Iuno omnipotens, longum miserata dolorem

693

difficilisque obitus, Irim demisit Olympo,

694

quae luctantem animam nexosque resolveret artus.

695

Nam quia nec fato, merita nec morte peribat,

696

sed misera ante diem, subitoque accensa furore,

697

nondum illi flavum Proserpina vertice crinem

698

abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.

699

Iris

Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis,

700

mille trahens varios adverso sole colores,

701

devolat, et supra caput adstitit: «Hunc ego Diti

702

sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.»

703

Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et una

704

dilapsus calor, atque in ventos vita recessit.

705