Publius Vergilius Maro was the preeminent poet of the Latin language and one of the greatest literary figures of the ancient world. He served as the unofficial poet laureate of the Augustan Age, composing works that celebrated Roman identity, agricultural life, and the legendary origins of Rome. His epic poem the Aeneid became the foundational text of Roman literary culture almost immediately upon its posthumous publication.

When and where did Vergil live?

Vergil was born on October 15, 70 BCE, in Andes, a village near Mantua in Cisalpine Gaul, in what is now northern Italy. He was educated in Cremona, Mediolanum (Milan), and Rome, and later settled in Naples and its surroundings, where he spent much of his productive career. He died on September 21, 19 BCE, in Brundisium (modern Brindisi) while returning from a research trip to Greece, having lived 50 years.

What genre or literary tradition did Vergil work in?

Vergil worked across three major genres of classical Latin poetry: pastoral, didactic, and epic. His Eclogues belong to the pastoral tradition descending from the Greek poet Theocritus, while his Georgics follow the didactic model established by Hesiod's Works and Days. The Aeneid places Vergil squarely in the Homeric epic tradition, consciously imitating and transforming both the Iliad and the Odyssey for a Roman audience.

What did Vergil write?

Vergil composed three major works: the Eclogues (also called the Bucolics), a collection of ten pastoral poems completed around 39 BCE; the Georgics, a four-book didactic poem on agriculture and rural life completed around 29 BCE; and the Aeneid, a twelve-book Latin epic recounting the Trojan hero Aeneas's journey to Italy and the mythological founding of Rome. The Aeneid was still being revised at Vergil's death in 19 BCE and was published posthumously by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the direction of the emperor Augustus.

Who and what influenced Vergil?

Vergil drew deeply on the Greek literary tradition, particularly Homer (the Iliad and Odyssey), Hesiod (Works and Days), and Theocritus (the Idylls), whom he adapted and transformed for Latin audiences. Among Latin predecessors, Lucretius and his Epicurean didactic epic De Rerum Natura profoundly shaped Vergil's diction and philosophical sensibility, especially in the Georgics. The political and cultural program of Augustus, as well as the patronage of the statesman Maecenas, also shaped the thematic priorities of both the Georgics and the Aeneid.

What shaped Vergil's life and career?

The violent disruptions of the late Roman Republic profoundly affected Vergil's life; the land confiscations of 41–40 BCE following the Battle of Philippi reportedly dispossessed his family's farm near Mantua, an experience reflected in Eclogues 1 and 9. His introduction to the powerful literary patron Gaius Maecenas around 38 BCE secured both his financial stability and his connection to the emerging Augustan political order. Vergil spent approximately eleven years composing the Aeneid, dying before he could complete its final revisions, having reportedly wished on his deathbed that the manuscript be destroyed.

What is Vergil's legacy in Western literature?

Vergil's influence on Western literature is arguably greater than that of any other Latin author; the Aeneid was used as a school text throughout the Roman Empire and the medieval period, ensuring continuous transmission and imitation. Dante Alighieri chose Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (completed c. 1320 CE), a testament to Vergil's enduring authority as the supreme poet of the Latin tradition. Vergil's works shaped writers including Ovid, Lucan, Statius, Milton, Spenser, and Tennyson, and the Aeneid remains a central text in classical studies and Western literary education to this day.

What genre is Vergil's Aeneid?

The Aeneid is a Latin epic poem, composed in dactylic hexameter, the traditional metre of Greco-Roman heroic verse. It belongs to the literary tradition of the primary epic, consciously modelling itself on Homer's Iliad and Odyssey while adapting the form for Roman literary and ideological purposes.

When was Vergil's Aeneid written?

Vergil began composing the Aeneid around 29 BCE and worked on it until his death in 19 BCE, leaving the poem technically unfinished. The work was posthumously edited and published by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the order of the emperor Augustus.

What is Vergil's Aeneid about?

The Aeneid recounts the journey of Aeneas, a Trojan hero and son of the goddess Venus, who flees the sack of Troy and travels to Italy to found the civilization that will eventually become Rome. The twelve-book poem covers his wanderings across the Mediterranean, his tragic love affair with Dido, queen of Carthage, and his military conquest of the Latins in Italy to establish a new homeland.

What are the central themes of Vergil's Aeneid?

The poem's central themes include pietas — dutiful devotion to the gods, family, and state — and the painful costs of empire, as individuals repeatedly sacrifice personal happiness for a divinely ordained historical mission. Fate (fatum) versus human will, the trauma of war, and the ambiguous nature of Roman imperial glory are explored with sustained moral complexity, particularly in the poem's dark final books.

What is the structure and form of Vergil's Aeneid?

The Aeneid comprises twelve books of dactylic hexameter verse, totalling approximately 9,896 lines. It is conventionally divided into two halves: the first six books, often called the 'Odyssean Aeneid,' trace Aeneas's wanderings and descent to the underworld, while the final six books, the 'Iliadic Aeneid,' depict the wars in Latium that mirror the Iliad's battlefield narrative.

What was the political and historical context of Vergil's Aeneid?

The Aeneid was composed during the reign of Augustus (27 BCE–14 CE), in the immediate aftermath of a century of Roman civil wars that culminated in the defeat of Mark Antony and Cleopatra at the Battle of Actium in 31 BCE. Augustus sponsored the poem as part of a broader cultural programme to legitimise his rule by linking the Julian family to Aeneas and, through him, to the goddess Venus and Trojan antiquity.

What are the defining literary features and style of Vergil's Aeneid?

Vergil's style is characterised by highly wrought, syntactically complex Latin, dense with allusion to Homer, Ennius, and Apollonius of Rhodes, and marked by the so-called 'Virgilian half-line' — fifty-eight metrically incomplete lines left unfinished at his death. His use of simile, ekphrasis (notably the description of Aeneas's shield in Book 8), and free indirect discourse to render psychological interiority distinguish the poem as the supreme achievement of Latin literary art.

What did Vergil's Aeneid contribute to literary tradition?

The Aeneid established the template for the literary epic in Western literature, demonstrating how the Homeric form could be adapted to serve national myth-making and philosophical reflection on history. It also canonised dactylic hexameter as the prestige metre of Latin poetry and provided later Roman poets such as Ovid, Lucan, and Statius with an inescapable intertextual reference point.

How has Vergil's Aeneid influenced later literature and culture?

The Aeneid became the central text of medieval Latin education and profoundly shaped Dante Alighieri, who cast Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (c. 1308–1320). Its influence extends to Renaissance epics such as Torquato Tasso's Gerusalemme Liberata (1581) and Luís de Camões's Os Lusíadas (1572), and in the modern era to works including Seamus Heaney's translation (2016) and Ursula K. Le Guin's Lavinia (2008).

Who are the key figures in Vergil's Aeneid?

The protagonist is Aeneas, the pious Trojan hero destined to found the Roman race, who is opposed by the goddess Juno and aided by his divine mother Venus and the god Mercury. Other pivotal figures include Dido, the Carthaginian queen whose doomed love for Aeneas ends in suicide (Book 4); Anchises, Aeneas's father, who reveals Rome's future greatness in the underworld (Book 6); Turnus, the Rutulian warrior-king who serves as Aeneas's primary Italian antagonist; and the Latin princess Lavinia, for whose hand the final war is fought.

0:00

Aeneid

Book 3

P. Vergilius Maro

Aeneas

Postquam res Asiae Priamique evertere gentem

immeritam visum Superis, ceciditque superbum

Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,

diversa exsilia et desertas quaerere terras

auguriis agimur divom, classemque sub ipsa

Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,

incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,

contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,

et pater Anchises dare fatis vela iubebat;

litora cum patriae lacrimans portusque relinquo

et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum

cum sociis natoque Penatibus et magnis dis.

Terra procul vastis colitur Mavortia campis,

Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,

hospitium antiquum Troiae sociique Penates,

dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo

moenia prima loco, fatis ingressus iniquis,

Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.

Sacra Dionaeae matri divisque ferebam

auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem

caelicolum regi mactabam in litore taurum.

Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo

virgulta et densis hastilibus horrida myrtus.

Accessi, viridemque ab humo convellere silvam

conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,

horrendum et dictu video mirabile monstrum.

Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos

vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,

et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror

membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.

Rursus et alterius lentum convellere vimen

insequor, et causas penitus temptare latentis:

ater et alterius sequitur de cortice sanguis.

Multa movens animo nymphas venerabar agrestis

Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,

rite secundarent visus omenque levarent.

Tertia sed postquam maiore hastilia nisu

adgredior, genibusque adversae obluctor harenae —

eloquar, an sileam? — gemitus lacrimabilis imo

auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:

Polydorus

«Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;

parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia

externum tulit, aut cruor hic de stipite manat.

Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:

nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit

telorum seges et iaculis increvit acutis.»

Aeneas

Tum vero ancipiti mentem formidine pressus

obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.

Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno

infelix Priamus furtim mandarat alendum

Threicio regi, cum iam diffideret armis

Dardaniae, cingique urbem obsidione videret.

Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,

res Agamemnonias victriciaque arma secutus,

fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro

vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,

auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,

delectos populi ad proceres primumque parentem

monstra deum refero, et quae sit sententia posco.

Omnibus idem animus, scelerata excedere terra,

linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.

Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens

aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,

caeruleis maestae vittis atraque cupresso,

et circum Iliades crinem de more solutae;

inferimus tepido spumantia cymbia lacte

sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro

condimus, et magna supremum voce ciemus.

Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti

dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,

deducunt socii navis et litora complent:

provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.

Sacra mari colitur medio gratissima tellus

Nereidum matri et Neptuno Aegaeo,

quam pius arquitenens oras et litora circum

errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,

immotamque coli dedit et contemnere ventos.

Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu

accipit: egressi veneramur Apollinis urbem.

Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos

vittis et sacra redimitus tempora lauro,

occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.

Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus.

Templa dei saxo venerabar structa vetusto:

«Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis

et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae

Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.

Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?

Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.»

Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,

liminaque laurusque dei, totusque moveri

mons circum, et mugire adytis cortina reclusis.

Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:

Phoebus

«Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum

prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto

accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:

hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,

et nati natorum, et qui nascentur ab illis.»

Aeneas

Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu

laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,

100

quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?

101

Anchises

Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum,

102

«Audite, O proceres» ait «et spes discite vestras:

103

Creta Iovis magni medio iacet insula ponto;

104

mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.

105

Centum urbes habitant magnas, uberrima regna;

106

maximus unde pater, si rite audita recordor,

107

Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,

108

optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces

109

Pergameae steterant; habitabant vallibus imis.

110

hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera

111

Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,

112

et iuncti currum dominae subiere leones.

113

Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;

114

placemus ventos et Gnosia regna petamus.

115

Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,

116

tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.»

117

Aeneas

Sic fatus, meritos aris mactavit honores,

118

taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo

119

nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.

120

Fama volat pulsum regnis cessisse paternis

121

Idomenea ducem, desertaque litora Cretae

122

hoste vacare domos, sedesque adstare relictas.

123

Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,

124

bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,

125

Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor

126

Cycladas, et crebris legimus freta consita terris.

127

Nauticus exoritur vario certamine clamor;

128

hortantur socii: «Cretam proavosque petamus!»

129

Prosequitur surgens a puppi ventus euntis

130

et tandem antiquis Curetum adlabimur oris.

131

Ergo avidus muros optatae molior urbis,

132

Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem

133

hortor amare focos arcemque attollere tectis.

134

Iamque fere sicco subductae litore puppes;

135

conubiis arvisque novis operata iuventus;

136

iura domosque dabam: subito cum tabida membris,

137

corrupto caeli tractu, miserandaque venit

138

arboribusque satisque lues et letifer annus.

139

Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant

140

corpora; tum sterilis exurere Sirius agros;

141

arebant herbae, et victum seges aegra negabat.

142

Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso

143

hortatur pater ire mari, veniamque precari:

144

quam fessis finem rebus ferat; unde laborum

145

temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.

146

Nox erat, et terris animalia somnus habebat:

147

effigies sacrae divom Phrygiique Penates,

148

quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis

149

extuleram, visi ante oculos adstare iacentis

150

in somnis, multo manifesti lumine, qua se

151

plena per insertas fundebat luna fenestras;

152

tum sic adfari et curas his demere dictis:

153

Penates

«Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,

154

hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.

155

Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,

156

nos tumidum sub te permensi classibus aequor,

157

idem venturos tollemus in astra nepotes,

158

imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis

159

magna para, longumque fugae ne linque laborem.

160

Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit

161

Delius, aut Cretae iussit considere Apollo.

162

Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

163

terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

164

Oenotri coluere viri; nunc fama minores

165

Italiam dixisse ducis de nomine gentem:

166

hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,

167

Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.

168

Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti

169

haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat

170

Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.»

171

Aeneas

Talibus attonitus visis et voce deorum —

172

nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus

173

velatasque comas praesentiaque ora videbar;

174

tum gelidus toto manabat corpore sudor

175

corripio e stratis corpus, tendoque supinas

176

ad caelum cum voce manus, et munera libo

177

intemerata focis. Perfecto laetus honore

178

Anchisen facio certum, remque ordine pando.

179

Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,

180

seque novo veterum deceptum errore locorum.

181

Anchises

Tum memorat: «Nate, Iliacis exercite fatis,

182

sola mihi talis casus Cassandra canebat.

183

Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,

184

et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.

185

Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros

186

crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?

187

Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.»

188

Aeneas

Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.

189

Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis

190

vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.

191

Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae

192

adparent terrae, caelum undique et undique pontus,

193

tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,

194

noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.

195

Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt

196

aequora; dispersi iactamur gurgite vasto;

197

involvere diem nimbi, et nox umida caelum

198

abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.

199

Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.

200

Ipse diem noctemque negat discernere caelo,

201

nec meminisse viae media Palinurus in unda.

202

Tris adeo incertos caeca caligine soles

203

erramus pelago, totidem sine sidere noctes.

204

Quarto terra die primum se attollere tandem

205

visa, aperire procul montis, ac volvere fumum.

206

Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae

207

adnixi torquent spumas et caerula verrunt.

208

Servatum ex undis Strophadum me litora primum

209

accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,

210

insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno

211

Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam

212

clausa domus, mensasque metu liquere priores.

213

Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla

214

pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.

215

Virginei volucrum voltus, foedissima ventris

216

proluvies, uncaeque manus, et pallida semper

217

ora fame.

218

Huc ubi delati portus intravimus, ecce

219

laeta boum passim campis armenta videmus,

220

caprigenumque pecus nullo custode per herbas.

221

Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus

222

in partem praedamque Iovem; tum litore curvo

223

exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.

224

At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt

225

Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,

226

diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant

227

immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.

228

Rursum in secessu longo sub rupe cavata,

229

arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,

230

instruimus mensas arisque reponimus ignem:

231

rursum ex diverso caeli caecisque latebris

232

turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,

233

polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,

234

edico, et dira bellum cum gente gerendum.

235

Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam

236

disponunt enses et scuta latentia condunt.

237

Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere

238

litora, dat signum specula Misenus ab alta

239

aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,

240

obscenas pelagi ferro foedare volucres:

241

sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo

242

accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae

243

semesam praedam et vestigia foeda relinquunt.

244

Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,

245

infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:

246

Celaeno

«Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,

247

Laomedontiadae, bellumne inferre paratis,

248

et patrio Harpyias insontis pellere regno?

249

Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,

250

quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo

251

praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.

252

Italiam cursu petitis, ventisque vocatis

253

ibitis Italiam, portusque intrare licebit;

254

sed non ante datam cingetis moenibus urbem,

255

quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis

256

ambesas subigat malis absumere mensas.»

257

Aeneas

Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.

258

At sociis subita gelidus formidine sanguis

259

deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,

260

sed votis precibusque iubent exposcere pacem,

261

sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.

262

Et pater Anchises passis de litore palmis

263

numina magna vocat, meritosque indicit honores:

264

Anchises

«Di, prohibete minas; di, talem avertite casum,

265

et placidi servate pios!» Tum litore funem

266

deripere, excussosque iubet laxare rudentes.

267

Aeneas

Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,

268

qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.

269

Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos

270

Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.

271

Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,

272

et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.

273

Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis

274

et formidatus nautis aperitur Apollo.

275

Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;

276

ancora de prora iacitur, stant litore puppes.

277

Ergo insperata tandem tellure potiti,

278

lustramurque Iovi votisque incendimus aras,

279

Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.

280

Exercent patrias oleo labente palaestras

281

nudati socii; iuvat evasisse tot urbes

282

Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.

283

Interea magnum sol circumvolvitur annum,

284

et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.

285

Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,

286

postibus adversis figo, et rem carmine signo:

287

Aeneas Haec De Danais Victoribvs Arma.

288

Linquere tum portus iubeo et considere transtris:

289

certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.

290

Protinus aërias Phaeacum abscondimus arces,

291

litoraque Epiri legimus portuque subimus

292

Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.

293

Hic incredibilis rerum fama occupat auris,

294

Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,

295

coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,

296

et patrio Andromachen iterum cessisse marito.

297

Obstipui, miroque incensum pectus amore,

298

compellare virum et casus cognoscere tantos.

299

Progredior portu, classis et litora linquens,

300

sollemnis cum forte dapes et tristia dona

301

ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam

302

libabat cineri Andromache, Manisque vocabat

303

Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem

304

et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.

305

Ut me conspexit venientem et Troïa circum

306

arma amens vidit, magnis exterrita monstris

307

deriguit visu in medio, calor ossa reliquit;

308

labitur, et longo vix tandem tempore fatur:

309

Andromache

«Verane te facies, verus mihi nuntius adfers,

310

nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,

311

Hector ubi est?» Dixit, lacrimasque effudit et omnem

312

implevit clamore locum. Vix pauca furenti

313

subicio, et raris turbatus vocibus hisco:

314

Aeneas

«Vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;

315

ne dubita, nam vera vides.

316

Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto

317

excipit, aut quae digna satis fortuna revisit

318

Hectoris Andromachen? Pyrrhin’ conubia servas?»

319

Deiecit vultum et demissa voce locuta est:

320

Andromache

«O felix una ante alias Priameïa virgo,

321

hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis

322

iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,

323

nec victoris eri tetigit captiva cubile!

324

nos, patria incensa, diversa per aequora vectae,

325

stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,

326

servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus

327

Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,

328

me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.

329

Ast illum, ereptae magno inflammatus amore

330

coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes

331

excipit incautum patriasque obtruncat ad aras.

332

Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit

333

pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos

334

Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,

335

Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.

336

Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?

337

Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?

338

Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,

339

quem tibi iam Troia —

340

Ecqua tamen puero est amissae cura parentis?

341

Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis

342

et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?»

343

Aeneas

Talia fundebat lacrimans longosque ciebat

344

incassum fletus, cum sese a moenibus heros

345

Priamides multis Helenus comitantibus adfert,

346

adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,

347

et multum lacrimas verba inter singula fundit.

348

Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis

349

Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum

350

adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.

351

Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:

352

illos porticibus rex accipiebat in amplis;

353

aulaï medio libabant pocula Bacchi,

354

impositis auro dapibus, paterasque tenebant.

355

Iamque dies alterque dies processit, et aurae

356

vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.

357

His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:

358

«Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,

359

qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,

360

et volucrum linguas et praepetis omina pennae,

361

fare age — namque omnem cursum mihi prospera dixit

362

religio, et cuncti suaserunt numine divi

363

Italiam petere et terras temptare repostas:

364

sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno

365

prodigium canit, et tristis denuntiat iras,

366

obscenamque famem — quae prima pericula vito?

367

Quidve sequens tantos possim superare labores?»

368

Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,

369

exorat pacem divom, vittasque resolvit

370

sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,

371

ipse manu multo suspensum numine ducit,

372

atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:

373

Helenus

«Nate dea, — nam te maioribus ire per altum

374

auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex

375

sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo —

376

pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres

377

aequora et Ausonio possis considere portu,

378

expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae

379

scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.

380

Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam

381

vicinosque, ignare, paras invadere portus,

382

longa procul longis via dividit invia terris.

383

Ante et Trinacria lentandus remus in unda,

384

et salis Ausonii lustrandum navibus aequor,

385

infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,

386

quam tuta possis urbem componere terra:

387

signa tibi dicam, tu condita mente teneto:

388

cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam

389

litoreis ingens inventa sub ilicibus sus

390

triginta capitum fetus enixa iacebit.

391

alba, solo recubans, albi circum ubera nati,

392

is locus urbis erit, requies ea certa laborum.

393

Nec tu mensarum morsus horresce futuros:

394

fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.

395

Has autem terras, Italique hanc litoris oram,

396

proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,

397

effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.

398

Hic et Narycii posuerunt moenia Locri,

399

et Sallentinos obsedit milite campos

400

Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei

401

parva Philoctetae subnixa Petelia muro.

402

Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,

403

et positis aris iam vota in litore solves,

404

purpureo velare comas adopertus amictu,

405

ne qua inter sanctos ignis in honore deorum

406

hostilis facies occurrat et omina turbet.

407

Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:

408

hac casti maneant in religione nepotes.

409

Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae

410

ventus, et angusti rarescent claustra Pelori,

411

laeva tibi tellus et longo laeva petantur

412

aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.

413

Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina —

414

tantum aevi longinqua valet mutare vetustas —

415

dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus

416

una foret; venit medio vi pontus et undis

417

Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes

418

litore diductas angusto interluit aestu.

419

Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis

420

obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos

421

sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras

422

erigit alternos et sidera verberat unda.

423

At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,

424

ora exsertantem et navis in saxa trahentem.

425

Prima hominis facies et pulchro pectore virgo

426

pube tenus, postrema immani corpore pristis,

427

delphinum caudas utero commissa luporum.

428

Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni

429

cessantem, longos et circumflectere cursus,

430

quam semel informem vasto vidisse sub antro

431

Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.

432

Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati

433

si qua fides, animum si veris implet Apollo,

434

unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum

435

praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:

436

Iunonis magnae primum prece numen adora;

437

Iunoni cane vota libens, dominamque potentem

438

supplicibus supera donis: sic denique victor

439

Trinacria finis Italos mittere relicta.

440

Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,

441

divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,

442

insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima

443

fata canit, foliisque notas et nomina mandat.

444

Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,

445

digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.

446

Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;

447

verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus

448

impulit et teneras turbavit ianua frondes,

449

numquam deinde cavo volitantia prendere saxo,

450

nec revocare situs aut iungere carmina curat:

451

inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.

452

Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti, —

453

quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum

454

vela vocet, possisque sinus implere secundos, —

455

quin adeas vatem precibusque oracula poscas

456

ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.

457

Illa tibi Italiae populos venturaque bella,

458

et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem

459

expediet, cursusque dabit venerata secundos.

460

Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.

461

Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.»

462

Aeneas

Quae postquam vates sic ore effatus amico est,

463

dona dehinc auro gravia sectoque elephanto

464

imperat ad navis ferri, stipatque carinis

465

ingens argentum, Dodonaeosque lebetas,

466

loricam consertam hamis auroque trilicem,

467

et conum insignis galeae cristasque comantis,

468

arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.

469

Addit equos, additque duces;

470

remigium supplet; socios simul instruit armis.

471

Interea classem velis aptare iubebat

472

Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti.

473

Quem Phoebi interpres multo compellat honore:

474

Helenus

«Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo,

475

cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,

476

ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.

477

Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;

478

Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.

479

Vade» ait «O felix nati pietate. Quid ultra

480

provehor, et fando surgentis demoror austros?»

481

Aeneas

Nec minus Andromache digressu maesta supremo

482

fert picturatas auri subtemine vestes

483

et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),

484

textilibusque onerat donis, ac talia fatur:

485

Andromache

«Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum

486

sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,

487

coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,

488

O mihi sola mei super Astyanactis imago:

489

sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;

490

et nunc aequali tecum pubesceret aevo.»

491

Aeneas

Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:

492

«Vivite felices, quibus est fortuna peracta

493

iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.

494

Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum,

495

arva neque Ausoniae semper cedentia retro

496

quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis

497

quam vestrae fecere manus, melioribus, opto,

498

auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.

499

Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva

500

intraro, gentique meae data moenia cernam,

501

cognatas urbes olim populosque propinquos,

502

Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor

503

atque idem casus, unam faciemus utramque

504

Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.»

505

Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,

506

unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.

507

Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;

508

sternimur optatae gremio telluris ad undam,

509

sortiti remos, passimque in litore sicco

510

corpora curamus; fessos sopor inrigat artus.

511

Necdum orbem medium Nox horis acta subibat:

512

haud segnis strato surgit Palinurus et omnis

513

explorat ventos, atque auribus aera captat;

514

sidera cuncta notat tacito labentia caelo,

515

Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,

516

armatumque auro circumspicit Oriona.

517

Postquam cuncta videt caelo constare sereno,

518

dat clarum e puppi signum; nos castra movemus,

519

temptamusque viam et velorum pandimus alas.

520

Achates

Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,

521

cum procul obscuros collis humilemque videmus

522

Italiam. «Italiam» primus conclamat Achates,

523

«Italiam» laeto socii clamore salutant.

524

Tum pater Anchises magnum cratera corona

525

induit, implevitque mero, divosque vocavit

526

stans celsa in puppi:

527

Anchises

«Di maris et terrae tempestatumque potentes,

528

ferte viam vento facilem et spirate secundi.»

529

Aeneas

Crebrescunt optatae aurae portusque patescit

530

iam propior, templumque adparet in arce Minervae.

531

Vela legunt socii et proras ad litora torquent.

532

Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum,

533

obiectae salsa spumant aspargine cautes;

534

ipse latet; gemino demittunt bracchia muro

535

turriti scopuli, refugitque ab litore templum.

536

Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi

537

tondentis campum late, candore nivali.

538

Anchises

Et pater Anchises: «Bellum, O terra hospita, portas

539

bello armantur equi, bellum haec armenta minantur.

540

Sed tamen idem olim curru succedere sueti

541

quadrupedes, et frena iugo concordia ferre;

542

spes et pacis» ait. Tum numina sancta precamur

543

Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis,

544

et capita ante aras Phrygio velamur amictu;

545

praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite

546

Iunoni Argivae iussos adolemus honores.

547

Aeneas

Haud mora, continuo perfectis ordine votis,

548

cornua velatarum obvertimus antemarum,

549

Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.

550

Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti

551

cernitur; attollit se diva Lacinia contra,

552

Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.

553

Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,

554

et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa

555

audimus longe fractasque ad litora voces,

556

exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae.

557

Anchises

Et pater Anchises: «Nimirum haec illa Charybdis:

558

hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.

559

Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!»

560

Aeneas

Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem

561

contorsit laevas proram Palinurus ad undas.

562

laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.

563

Tollimur in caelum curvato gurgite, et idem

564

subducta ad Manis imos desedimus unda.

565

Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere:

566

ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.

567

Interea fessos ventus cum sole reliquit,

568

ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.

569

Portus ab accessu ventorum immotus et ingens

570

ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;

571

interdumque atram prorumpit ad aethera nubem,

572

turbine fumantem piceo et candente favilla,

573

attollitque globos flammarum et sidera lambit;

574

interdum scopulos avolsaque viscera montis

575

erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras

576

cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.

577

Fama est Enceladi semustum fulmine corpus

578

urgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam

579

impositam ruptis flammam exspirare caminis;

580

et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem

581

murmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo.

582

Noctem illam tecti silvis immania monstra

583

perferimus, nec quae sonitum det causa videmus.

584

Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra

585

siderea polus, obscuro sed nubila caelo,

586

et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.

587

Postera iamque dies primo surgebat Eoo,

588

umentemque Aurora polo dimoverat umbram:

589

cum subito e silvis, macie confecta suprema,

590

ignoti nova forma viri miserandaque cultu

591

procedit, supplexque manus ad litora tendit.

592

Respicimus: dira inluvies inmissaque barba,

593

consertum tegumen spinis; at cetera Graius,

594

et quondam patriis ad Troiam missus in armis.

595

Achaemenides

Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit

596

arma procul, paulum aspectu conterritus haesit,

597

continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps

598

cum fletu precibusque tulit: «Per sidera testor,

599

per superos atque hoc caeli spirabile lumen,

600

tollite me, Teucri; quascumque abducite terras;

601

hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum,

602

et bello Iliacos fateor petiisse Penatis;

603

pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,

604

spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto.

605

Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.»

606

Aeneas

Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans

607

haerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus,

608

hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri.

609

Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus,

610

dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat.

611

Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:

612

Achaemenides

«Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,

613

nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto

614

paupere — mansissetque utinam fortuna! — profectus.

615

Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,

616

inmemores socii vasto Cyclopis in antro

617

deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,

618

intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat

619

sidera — Di, talem terris avertite pestem! —

620

nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli.

621

Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.

622

Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro

623

prensa manu magna, medio resupinus in antro,

624

frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent

625

limina; vidi atro cum membra fluentia tabo

626

manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus.

627

Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes,

628

oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.

629

Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus

630

cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum

631

immensus, saniem eructans et frusta cruento

632

per somnum commixta mero, nos magna precati

633

numina sortitique vices, una undique circum

634

fundimur, et telo lumen terebramus acuto, —

635

ingens, quod torva solum sub fronte latebat,

636

Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar, —

637

et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.

638

Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem

639

rumpite.

640

Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro

641

lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,

642

centum alii curva haec habitant ad litora volgo

643

infandi Cyclopes, et altis montibus errant.

644

Tertia iam lunae se cornua lumine complent,

645

cum vitam in silvis inter deserta ferarum

646

lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas

647

prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.

648

Victum infelicem, bacas lapidosaque corna,

649

dant rami et volsis pascunt radicibus herbae.

650

Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem

651

conspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset,

652

addixi: satis est gentem effugisse nefandam.

653

Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.»

654

Aeneas

Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus

655

ipsum inter pecudes vasta se mole moventem

656

pastorem Polyphemum et litora nota petentem,

657

monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.

658

Trunca manu pinus regit et vestigia firmat;

659

lanigerae comitantur oves — ea sola voluptas

660

solamenque mali.

661

Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,

662

luminis effossi fluidum lavit inde cruorem,

663

dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor

664

iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.

665

Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto

666

supplice sic merito, tacitique incidere funem;

667

vertimus et proni certantibus aequora remis.

668

Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit;

669

verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas,

670

nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,

671

clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes

672

contremuere undae, penitusque exterrita tellus

673

Italiae, curvisque immugiit Aetna cavernis.

674

At genus e silvis Cyclopum et montibus altis

675

excitum ruit ad portus et litora complent.

676

Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo

677

Aetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis,

678

concilium horrendum: quales cum vertice celso

679

aeriae quercus, aut coniferae cyparissi

680

constiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae.

681

Praecipites metus acer agit quocumque rudentis

682

excutere, et ventis intendere vela secundis.

683

Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin

684

inter, utramque viam leti discrimine parvo,

685

ni teneant cursus; certum est dare lintea retro.

686

Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori

687

missus adest. Vivo praetervehor ostia saxo

688

Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.

689

Talia monstrabat relegens errata retrorsus

690

litora Achaemenides; comes infelicis Ulixi.

691

Sicanio praetenta sinu iacet insula contra

692

Plemyrium undosum; nomen dixere priores

693

Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem

694

occultas egisse vias subter mare; qui nunc

695

ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.

696

Iussi numina magna loci veneramur; et inde

697

exsupero praepingue solum stagnantis Helori.

698

Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni

699

radimus, et fatis numquam concessa moveri

700

adparet Camerina procul campique Geloi,

701

immanisque Gela fluvii cognomine dicta.

702

Arduus inde Acragas ostentat maxuma longe

703

moenia, magnanimum quondam generator equorum;

704

teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,

705

et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.

706

Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora

707

accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis,

708

heu genitorem, omnis curae casusque levamen,

709

amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum

710

deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!

711

Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,

712

hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.

713

Hic labor extremus, longarum haec meta viarum.

714

Hinc me digressum vestris deus adpulit oris.

715

Sic pater Aeneas intentis omnibus unus

716

fata renarrabat divom, cursusque docebat.

717

Conticuit tandem, factoque hic fine quievit.

718