Publius Vergilius Maro was the preeminent poet of the Latin language and one of the greatest literary figures of the ancient world. He served as the unofficial poet laureate of the Augustan Age, composing works that celebrated Roman identity, agricultural life, and the legendary origins of Rome. His epic poem the Aeneid became the foundational text of Roman literary culture almost immediately upon its posthumous publication.

When and where did Vergil live?

Vergil was born on October 15, 70 BCE, in Andes, a village near Mantua in Cisalpine Gaul, in what is now northern Italy. He was educated in Cremona, Mediolanum (Milan), and Rome, and later settled in Naples and its surroundings, where he spent much of his productive career. He died on September 21, 19 BCE, in Brundisium (modern Brindisi) while returning from a research trip to Greece, having lived 50 years.

What genre or literary tradition did Vergil work in?

Vergil worked across three major genres of classical Latin poetry: pastoral, didactic, and epic. His Eclogues belong to the pastoral tradition descending from the Greek poet Theocritus, while his Georgics follow the didactic model established by Hesiod's Works and Days. The Aeneid places Vergil squarely in the Homeric epic tradition, consciously imitating and transforming both the Iliad and the Odyssey for a Roman audience.

What did Vergil write?

Vergil composed three major works: the Eclogues (also called the Bucolics), a collection of ten pastoral poems completed around 39 BCE; the Georgics, a four-book didactic poem on agriculture and rural life completed around 29 BCE; and the Aeneid, a twelve-book Latin epic recounting the Trojan hero Aeneas's journey to Italy and the mythological founding of Rome. The Aeneid was still being revised at Vergil's death in 19 BCE and was published posthumously by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the direction of the emperor Augustus.

Who and what influenced Vergil?

Vergil drew deeply on the Greek literary tradition, particularly Homer (the Iliad and Odyssey), Hesiod (Works and Days), and Theocritus (the Idylls), whom he adapted and transformed for Latin audiences. Among Latin predecessors, Lucretius and his Epicurean didactic epic De Rerum Natura profoundly shaped Vergil's diction and philosophical sensibility, especially in the Georgics. The political and cultural program of Augustus, as well as the patronage of the statesman Maecenas, also shaped the thematic priorities of both the Georgics and the Aeneid.

What shaped Vergil's life and career?

The violent disruptions of the late Roman Republic profoundly affected Vergil's life; the land confiscations of 41–40 BCE following the Battle of Philippi reportedly dispossessed his family's farm near Mantua, an experience reflected in Eclogues 1 and 9. His introduction to the powerful literary patron Gaius Maecenas around 38 BCE secured both his financial stability and his connection to the emerging Augustan political order. Vergil spent approximately eleven years composing the Aeneid, dying before he could complete its final revisions, having reportedly wished on his deathbed that the manuscript be destroyed.

What is Vergil's legacy in Western literature?

Vergil's influence on Western literature is arguably greater than that of any other Latin author; the Aeneid was used as a school text throughout the Roman Empire and the medieval period, ensuring continuous transmission and imitation. Dante Alighieri chose Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (completed c. 1320 CE), a testament to Vergil's enduring authority as the supreme poet of the Latin tradition. Vergil's works shaped writers including Ovid, Lucan, Statius, Milton, Spenser, and Tennyson, and the Aeneid remains a central text in classical studies and Western literary education to this day.

What genre is Vergil's Aeneid?

The Aeneid is a Latin epic poem, composed in dactylic hexameter, the traditional metre of Greco-Roman heroic verse. It belongs to the literary tradition of the primary epic, consciously modelling itself on Homer's Iliad and Odyssey while adapting the form for Roman literary and ideological purposes.

When was Vergil's Aeneid written?

Vergil began composing the Aeneid around 29 BCE and worked on it until his death in 19 BCE, leaving the poem technically unfinished. The work was posthumously edited and published by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the order of the emperor Augustus.

What is Vergil's Aeneid about?

The Aeneid recounts the journey of Aeneas, a Trojan hero and son of the goddess Venus, who flees the sack of Troy and travels to Italy to found the civilization that will eventually become Rome. The twelve-book poem covers his wanderings across the Mediterranean, his tragic love affair with Dido, queen of Carthage, and his military conquest of the Latins in Italy to establish a new homeland.

What are the central themes of Vergil's Aeneid?

The poem's central themes include pietas — dutiful devotion to the gods, family, and state — and the painful costs of empire, as individuals repeatedly sacrifice personal happiness for a divinely ordained historical mission. Fate (fatum) versus human will, the trauma of war, and the ambiguous nature of Roman imperial glory are explored with sustained moral complexity, particularly in the poem's dark final books.

What is the structure and form of Vergil's Aeneid?

The Aeneid comprises twelve books of dactylic hexameter verse, totalling approximately 9,896 lines. It is conventionally divided into two halves: the first six books, often called the 'Odyssean Aeneid,' trace Aeneas's wanderings and descent to the underworld, while the final six books, the 'Iliadic Aeneid,' depict the wars in Latium that mirror the Iliad's battlefield narrative.

What was the political and historical context of Vergil's Aeneid?

The Aeneid was composed during the reign of Augustus (27 BCE–14 CE), in the immediate aftermath of a century of Roman civil wars that culminated in the defeat of Mark Antony and Cleopatra at the Battle of Actium in 31 BCE. Augustus sponsored the poem as part of a broader cultural programme to legitimise his rule by linking the Julian family to Aeneas and, through him, to the goddess Venus and Trojan antiquity.

What are the defining literary features and style of Vergil's Aeneid?

Vergil's style is characterised by highly wrought, syntactically complex Latin, dense with allusion to Homer, Ennius, and Apollonius of Rhodes, and marked by the so-called 'Virgilian half-line' — fifty-eight metrically incomplete lines left unfinished at his death. His use of simile, ekphrasis (notably the description of Aeneas's shield in Book 8), and free indirect discourse to render psychological interiority distinguish the poem as the supreme achievement of Latin literary art.

What did Vergil's Aeneid contribute to literary tradition?

The Aeneid established the template for the literary epic in Western literature, demonstrating how the Homeric form could be adapted to serve national myth-making and philosophical reflection on history. It also canonised dactylic hexameter as the prestige metre of Latin poetry and provided later Roman poets such as Ovid, Lucan, and Statius with an inescapable intertextual reference point.

How has Vergil's Aeneid influenced later literature and culture?

The Aeneid became the central text of medieval Latin education and profoundly shaped Dante Alighieri, who cast Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (c. 1308–1320). Its influence extends to Renaissance epics such as Torquato Tasso's Gerusalemme Liberata (1581) and Luís de Camões's Os Lusíadas (1572), and in the modern era to works including Seamus Heaney's translation (2016) and Ursula K. Le Guin's Lavinia (2008).

Who are the key figures in Vergil's Aeneid?

The protagonist is Aeneas, the pious Trojan hero destined to found the Roman race, who is opposed by the goddess Juno and aided by his divine mother Venus and the god Mercury. Other pivotal figures include Dido, the Carthaginian queen whose doomed love for Aeneas ends in suicide (Book 4); Anchises, Aeneas's father, who reveals Rome's future greatness in the underworld (Book 6); Turnus, the Rutulian warrior-king who serves as Aeneas's primary Italian antagonist; and the Latin princess Lavinia, for whose hand the final war is fought.

0:00

Aeneid

Book 2

P. Vergilius Maro

Narrator

Conticuere omnes, intentique ora tenebant.

Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:

Aeneas

Infandum, regina, iubes renovare dolorem,

Troianas ut opes et lamentabile regnum

eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi,

et quorum pars magna fui. Quis talia fando

Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi

temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo

praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.

Sed si tantus amor casus cognoscere nostros

et breviter Troiae supremum audire laborem,

quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit,

incipiam. Fracti bello fatisque repulsi

ductores Danaum, tot iam labentibus annis,

instar montis equum divina Palladis arte

aedificant, sectaque intexunt abiete costas:

votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.

Huc delecta virum sortiti corpora furtim

includunt caeco lateri, penitusque cavernas

ingentis uterumque armato milite complent.

Est in conspectu Tenedos, notissima fama

insula, dives opum, Priami dum regna manebant,

nunc tantum sinus et statio male fida carinis:

huc se provecti deserto in litore condunt.

Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas:

ergo omnis longo solvit se Teucria luctu;

panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra

desertosque videre locos litusque relictum.

Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;

classibus hic locus; hic acie certare solebant.

Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae,

et molem mirantur equi; primusque Thymoetes

duci intra muros hortatur et arce locari,

sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant.

At Capys, et quorum melior sententia menti,

aut pelago Danaum insidias suspectaque dona

praecipitare iubent, subiectisque urere flammis,

aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.

Scinditur incertum studia in contraria volgus.

Laocoon

Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,

Laocoön ardens summa decurrit ab arce,

et procul: «O miseri, quae tanta insania, cives?

Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis

dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?

aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,

aut haec in nostros fabricata est machina muros

inspectura domos venturaque desuper urbi,

aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.

Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.»

Aeneas

Sic fatus, validis ingentem viribus hastam

in latus inque feri curvam compagibus alvum

contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso

insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.

Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,

impulerat ferro Argolicas foedare latebras,

Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.

Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum

pastores magno ad regem clamore trahebant

Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,

hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,

obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,

seu versare dolos, seu certae occumbere morti.

Undique visendi studio Troiana iuventus

circumfusa ruit, certantque inludere capto.

Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno

disce omnes.

Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis

constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:

Sinon

«Heu, quae nunc tellus» inquit «quae me aequora possunt

accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat,

cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi

Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?»

Aeneas

Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis

impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus,

quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto.

Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:

Sinon

«Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor

vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo:

hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem

finxit, vanum etiam mendacemque improba finget.

Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris

Belidae nomen Palamedis et incluta fama

gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi

insontem infando indicio, quia bella vetabat,

demisere neci, nunc cassum lumine lugent.

Illi me comitem et consanguinitate propinquum

pauper in arma pater primis huc misit ab annis,

dum stabat regno incolumis regumque vigebat

consiliis, et nos aliquod nomenque decusque

gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi —

haud ignota loquor — superis concessit ab oris,

adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam,

et casum insontis mecum indignabar amici.

Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset,

si patrios umquam remeassem victor ad Argos,

promisi ultorem, et verbis odia aspera movi.

Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes

criminibus terrere novis, hinc spargere voces

in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma.

Nec requievit enim, donec, Calchante ministro —

100

sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo?

101

Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos,

102

idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas,

103

hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.»

104

Aeneas

Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,

105

ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.

106

Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur:

107

Sinon

«Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta

108

moliri, et longo fessi discedere bello;

109

fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti

110

interclusit hiemps, et terruit Auster euntis.

111

Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis

112

staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.

113

Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi

114

mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:

115

Sanguine placastis ventos et virgine caesa,

116

cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;

117

sanguine quaerendi reditus, animaque litandum

118

Argolica. Volgi quae vox ut venit ad auris,

119

obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit

120

ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.

121

Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu

122

protrahit in medios; quae sint ea numina divom,

123

flagitat; et mihi iam multi crudele canebant

124

artificis scelus, et taciti ventura videbant.

125

Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat

126

prodere voce sua quemquam aut opponere morti.

127

Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,

128

composito rumpit vocem, et me destinat arae.

129

Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat,

130

unius in miseri exitium conversa tulere.

131

Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari,

132

et salsae fruges, et circum tempora vittae:

133

eripui, fateor, leto me, et vincula rupi,

134

limosoque lacu per noctem obscurus in ulva

135

delitui, dum vela darent, si forte dedissent.

136

Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,

137

nec dulcis natos exoptatumque parentem;

138

quos illi fors et poenas ob nostra reposcent

139

effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.

140

Quod te per superos et conscia numina veri,

141

per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam

142

intemerata fides, oro, miserere laborum

143

tantorum, miserere animi non digna ferentis.»

144

Aeneas

His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro.

145

Ipse viro primus manicas atque arta levari

146

vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:

147

Priamus

«Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;

148

noster eris, mihique haec edissere vera roganti:

149

Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?

150

Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?»

151

Aeneas

Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,

152

sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:

153

Sinon

«Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum

154

testor numen» ait «vos arae ensesque nefandi,

155

quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:

156

fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,

157

fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,

158

si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.

159

Tu modo promissis maneas, servataque serves

160

Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.

161

Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli

162

Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo

163

Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,

164

fatale adgressi sacrato avellere templo

165

Palladium, caesis summae custodibus arcis,

166

corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis

167

virgineas ausi divae contingere vittas;

168

ex illo fluere ac retro sublapsa referri

169

spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.

170

Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.

171

Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae

172

luminibus flammae arrectis, salsusque per artus

173

sudor iit, terque ipsa solo — mirabile dictu —

174

emicuit, parmamque ferens hastamque trementem.

175

Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,

176

nec posse Argolicis exscindi Pergama telis,

177

omina ni repetant Argis, numenque reducant,

178

quod pelago et curvis secum avexere carinis.

179

Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas,

180

arma deosque parant comites, pelagoque remenso

181

improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas.

182

Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso

183

effigiem statuere, nefas quae triste piaret.

184

Hanc tamen immensam Calchas attollere molem

185

roboribus textis caeloque educere iussit,

186

ne recipi portis, aut duci in moenia possit,

187

neu populum antiqua sub religione tueri.

188

Nam si vestra manus violasset dona Minervae,

189

tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum

190

convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;

191

sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,

192

ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello

193

venturam, et nostros ea fata manere nepotes.»

194

Aeneas

Talibus insidiis periurique arte Sinonis

195

credita res, captique dolis lacrimisque coactis,

196

quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles,

197

non anni domuere decem, non mille carinae.

198

Hic aliud maius miseris multoque tremendum

199

obicitur magis, atque improvida pectora turbat.

200

Laocoön, ductus Neptuno sorte sacerdos,

201

sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.

202

Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta —

203

horresco referens — immensis orbibus angues

204

incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;

205

pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque

206

sanguineae superant undas; pars cetera pontum

207

pone legit, sinuatque immensa volumine terga.

208

Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant,

209

ardentisque oculos suffecti sanguine et igni,

210

sibila lambebant linguis vibrantibus ora.

211

Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo

212

Laocoönta petunt; et primum parva duorum

213

corpora natorum serpens amplexus uterque

214

implicat, et miseros morsu depascitur artus;

215

post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem

216

corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam

217

bis medium amplexi, bis collo squamea circum

218

terga dati, superant capite et cervicibus altis.

219

Ille simul manibus tendit divellere nodos,

220

perfusus sanie vittas atroque veneno,

221

clamores simul horrendos ad sidera tollit:

222

quales mugitus, fugit cum saucius aram

223

taurus, et incertam excussit cervice securim.

224

At gemini lapsu delubra ad summa dracones

225

effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,

226

sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.

227

Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis

228

insinuat pavor, et scelus expendisse merentem

229

Laocoönta ferunt, sacrum qui cuspide robur

230

laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.

231

Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae

232

numina conclamant.

233

Dividimus muros et moenia pandimus urbis.

234

Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum

235

subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo

236

intendunt: scandit fatalis machina muros,

237

feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae

238

sacra canunt, funemque manu contingere gaudent.

239

Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi.

240

O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello

241

moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae

242

substitit, atque utero sonitum quater arma dedere:

243

instamus tamen inmemores caecique furore,

244

et monstrum infelix sacrata sistimus arce.

245

Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris

246

ora, dei iussu non umquam credita Teucris.

247

Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset

248

ille dies, festa velamus fronde per urbem.

249

Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,

250

involvens umbra magna terramque polumque

251

Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri

252

conticuere, sopor fessos complectitur artus:

253

et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat

254

a Tenedo tacitae per amica silentia lunae

255

litora nota petens, flammas cum regia puppis

256

extulerat, fatisque deum defensus iniquis

257

inclusos utero Danaos et pinea furtim

258

laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras

259

reddit equus, laetique cavo se robore promunt

260

Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,

261

demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,

262

Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,

263

et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.

264

Invadunt urbem somno vinoque sepultam;

265

caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis

266

accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.

267

Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris

268

incipit, et dono divom gratissima serpit.

269

In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector

270

visus adesse mihi, largosque effundere fletus,

271

raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento

272

pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis.

273

Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo

274

Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli,

275

vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis,

276

squalentem barbam et concretos sanguine crinis

277

volneraque illa gerens, quae circum plurima muros

278

accepit patrios. Ultro flens ipse videbar

279

Compellare virum et maestas expromere voces:

280

«O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum,

281

quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris

282

exspectate venis? Ut te post multa tuorum

283

funera, post varios hominumque urbisque labores

284

defessi aspicimus! Quae causa indigna serenos

285

foedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?»

286

Hector

Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,

287

sed graviter gemitus imo de pectore ducens,

288

«Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.

289

Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.

290

Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra

291

defendi possent, etiam hac defensa fuissent.

292

Sacra suosque tibi commendat Troia penatis:

293

hos cape fatorum comites, his moenia quaere

294

magna, pererrato statues quae denique ponto.»

295

Aeneas

Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem

296

aeternumque adytis effert penetralibus ignem.

297

Diverso interea miscentur moenia luctu,

298

et magis atque magis, quamquam secreta parentis

299

Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,

300

clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.

301

Excutior somno, et summi fastigia tecti

302

ascensu supero, atque arrectis auribus adsto:

303

in segetem veluti cum flamma furentibus austris

304

incidit, aut rapidus montano flumine torrens

305

sternit agros, sternit sata laeta boumque labores,

306

praecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto

307

accipiens sonitum saxi de vertice pastor.

308

Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt

309

insidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam

310

Volcano superante domus; iam proxumus ardet

311

Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent.

312

Exoritur clamorque virum clangorque tubarum.

313

Arma amens capio; nec sat rationis in armis,

314

sed glomerare manum bello et concurrere in arcem

315

cum sociis ardent animi; furor iraque mentem

316

praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.

317

Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom,

318

Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,

319

sacra manu victosque deos parvumque nepotem

320

ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit.

321

«Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?»

322

Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit:

323

Panthus

«Venit summa dies et ineluctabile tempus

324

Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens

325

gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos

326

transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.

327

Arduus armatos mediis in moenibus adstans

328

fundit equus, victorque Sinon incendia miscet

329

insultans; portis alii bipatentibus adsunt,

330

milia quot magnis umquam venere Mycenis;

331

obsedere alii telis angusta viarum

332

oppositi; stat ferri acies mucrone corusco

333

stricta, parata neci; vix primi proelia temptant

334

portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.»

335

Aeneas

Talibus Othryadae dictis et numine divom

336

in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,

337

quo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.

338

Addunt se socios Rhipeus et maximus armis

339

Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque,

340

et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus,

341

Mygdonides: illis ad Troiam forte diebus

342

venerat, insano Cassandrae incensus amore,

343

et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,

344

infelix, qui non sponsae praecepta furentis

345

audierit.

346

Quos ubi confertos audere in proelia vidi,

347

incipio super his: «Iuvenes, fortissima frustra

348

pectora, si vobis audentem extrema cupido

349

certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis:

350

excessere omnes, adytis arisque relictis,

351

di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi

352

incensae; moriamur et in media arma ruamus.

353

Una salus victis, nullam sperare salutem.»

354

Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu

355

raptores atra in nebula, quos improba ventris

356

exegit caecos rabies, catulique relicti

357

faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis

358

vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus

359

urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.

360

Quis cladem illius noctis, quis funera fando

361

explicet, aut possit lacrimis aequare labores?

362

Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos;

363

plurima perque vias sternuntur inertia passim

364

corpora, perque domos et religiosa deorum

365

limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri;

366

quondam etiam victis redit in praecordia virtus

367

victoresque cadunt Danai: crudelis ubique

368

luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago.

369

Primus se, Danaum magna comitante caterva,

370

Androgeos offert nobis, socia agmina credens

371

inscius, atque ultro verbis compellat amicis:

372

Androgeos

«Festinate, viri: nam quae tam sera moratur

373

segnities? Alii rapiunt incensa feruntque

374

Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.»

375

Aeneas

Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur

376

fida satis, sensit medios delapsus in hostis.

377

Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit:

378

inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem

379

pressit humi nitens, trepidusque repente refugit

380

attollentem iras et caerula colla tumentem;

381

haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.

382

Inruimus, densis et circumfundimur armis,

383

ignarosque loci passim et formidine captos

384

sternimus: adspirat primo fortuna labori.

385

Coroebus

Atque hic successu exsultans animisque Coroebus,

386

«O socii, qua prima» inquit «fortuna salutis

387

monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur

388

mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis

389

aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?

390

Arma dabunt ipsi.» Sic fatus, deinde comantem

391

Androgei galeam clipeique insigne decorum

392

induitur, laterique Argivum accommodat ensem.

393

Aeneas

Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus

394

laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat.

395

Vadimus immixti Danais haud numine nostro,

396

multaque per caecam congressi proelia noctem

397

conserimus, multos Danaum demittimus Orco.

398

Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu

399

fida petunt: pars ingentem formidine turpi

400

scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.

401

Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!

402

Ecce trahebatur passis Priameïa virgo

403

crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,

404

ad caelum tendens ardentia lumina frustra, —

405

lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.

406

Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus,

407

et sese medium iniecit periturus in agmen.

408

Consequimur cuncti et densis incurrimus armis.

409

Hic primum ex alto delubri culmine telis

410

nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes

411

armorum facie et Graiarum errore iubarum.

412

Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira

413

undique collecti invadunt, acerrimus Aiax,

414

et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis;

415

adversi rupto ceu quondam turbine venti

416

confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois

417

Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti

418

spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.

419

Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram

420

fudimus insidiis totaque agitavimus urbe,

421

apparent; primi clipeos mentitaque tela

422

adgnoscunt, atque ora sono discordia signant.

423

Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus

424

Penelei dextra divae armipotentis ad aram

425

procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus

426

qui fuit in Teucris et servantissimus aequi:

427

dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque

428

confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,

429

labentem pietas nec Apollinis infula texit.

430

Iliaci cineres et flamma extrema meorum,

431

testor, in occasu vestro nec tela nec ullas

432

vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent

433

ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde,

434

Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo

435

iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi;

436

protinus ad sedes Priami clamore vocati.

437

Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam

438

bella forent, nulli tota morerentur in urbe.

439

Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis

440

cernimus, obsessumque acta testudine limen.

441

Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos

442

nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris

443

protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.

444

Dardanidae contra turris ac tota domorum

445

culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,

446

extrema iam in morte parant defendere telis;

447

auratasque trabes, veterum decora alta parentum,

448

devolvunt; alii strictis mucronibus imas

449

obsedere fores; has servant agmine denso.

450

Instaurati animi, regis succurrere tectis,

451

auxilioque levare viros, vimque addere victis.

452

Limen erat caecaeque fores et pervius usus

453

tectorum inter se Priami, postesque relicti

454

a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,

455

saepius Andromache ferre incomitata solebat

456

ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.

457

Evado ad summi fastigia culminis, unde

458

tela manu miseri iactabant inrita Teucri.

459

Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra

460

eductam tectis, unde omnis Troia videri

461

et Danaum solitae naves et Achaia castra,

462

adgressi ferro circum, qua summa labantis

463

iuncturas tabulata dabant, convellimus altis

464

sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam

465

cum sonitu trahit et Danaum super agmina late

466

incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum

467

telorum interea cessat genus.

468

Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus

469

exsultat, telis et luce coruscus aëna;

470

qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus

471

frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,

472

nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,

473

lubrica convolvit sublato pectore terga

474

arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.

475

Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,

476

armiger Automedon, una omnis Scyria pubes

477

succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant.

478

Ipse inter primos correpta dura bipenni

479

limina perrumpit, postisque a cardine vellit

480

aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit

481

robora, et ingentem lato dedit ore fenestram.

482

Adparet domus intus, et atria longa patescunt;

483

adparent Priami et veterum penetralia regum,

484

armatosque vident stantis in limine primo.

485

At domus interior gemitu miseroque tumultu

486

miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes

487

femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.

488

Tum pavidae tectis matres ingentibus errant;

489

amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.

490

Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi

491

custodes sufferre valent; labat ariete crebro

492

ianua, et emoti procumbunt cardine postes.

493

Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant

494

immissi Danai, et late loca milite complent.

495

Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis

496

exiit, oppositasque evicit gurgite moles,

497

fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis

498

cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem

499

caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas;

500

vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras

501

sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.

502

Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,

503

barbarico postes auro spoliisque superbi,

504

procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.

505

Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.

506

Urbis uti captae casum convolsaque vidit

507

limina tectorum et medium in penetralibus hostem,

508

arma diu senior desueta trementibus aevo

509

circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum

510

cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.

511

Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe

512

ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus,

513

incumbens arae atque umbra complexa Penatis.

514

Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,

515

praecipites atra ceu tempestate columbae,

516

condensae et divom amplexae simulacra sedebant.

517

Hecuba

Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis

518

ut vidit, «Quae mens tam dira, miserrime coniunx,

519

impulit his cingi telis? Aut quo ruis?» inquit;

520

«Non tali auxilio nec defensoribus istis

521

tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector.

522

Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,

523

aut moriere simul.» Sic ore effata recepit

524

ad sese et sacra longaevum in sede locavit.

525

Aeneas

Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,

526

unus natorum Priami, per tela, per hostis

527

porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat

528

saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus

529

insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.

530

Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,

531

concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.

532

Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,

533

non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit:

534

Priamus

«At tibi pro scelere», exclamat, «pro talibus ausis,

535

di, si qua est caelo pietas, quae talia curet,

536

persolvant grates dignas et praemia reddant

537

debita, qui nati coram me cernere letum

538

fecisti et patrios foedasti funere voltus.

539

At non ille, satum quo te mentiris, Achilles

540

talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque

541

supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro

542

reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.»

543

Aeneas

Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu

544

coniecit, rauco quod protinus aere repulsum

545

e summo clipei nequiquam umbone pependit.

546

Pyrrhus

Cui Pyrrhus: «Referes ergo haec et nuntius ibis

547

Pelidae genitori; illi mea tristia facta

548

degeneremque Neoptolemum narrare memento.

549

Nunc morere.» Hoc dicens altaria ad ipsa trementem

550

traxit et in multo lapsantem sanguine nati,

551

implicuitque comam laeva, dextraque coruscum

552

extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.

553

Aeneas

Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum

554

sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem

555

Pergama, tot quondam populis terrisque superbum

556

regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus,

557

avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.

558

At me tum primum saevus circumstetit horror

559

Obstipui; subiit cari genitoris imago,

560

ut regem aequaevum crudeli volnere vidi

561

vitam exhalantem; subiit deserta Creüsa,

562

et direpta domus, et parvi casus Iuli.

563

Respicio, et quae sit me circum copia lustro.

564

Deseruere omnes defessi, et corpora saltu

565

ad terram misere aut ignibus aegra dedere.

566

Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae

567

servantem et tacitam secreta in sede latentem

568

Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem

569

erranti passimque oculos per cuncta ferenti.

570

Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros

571

et poenas Danaum et deserti coniugis iras

572

praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,

573

abdiderat sese atque aris invisa sedebat.

574

Exarsere ignes animo; subit ira cadentem

575

ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.

576

Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas

577

aspiciet, partoque ibit regina triumpho,

578

coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit,

579

Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?

580

Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni?

581

Dardanium totiens sudarit sanguine litus?

582

Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen

583

feminea in poena est, nec habet victoria laudem,

584

extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis

585

laudabor poenas, animumque explesse iuvabit

586

ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.

587

Talia iactabam, et furiata mente ferebar:

588

cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam

589

obtulit et pura per noctem in luce refulsit

590

alma parens, confessa deam, qualisque videri

591

caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum

592

continuit, roseoque haec insuper addidit ore:

593

Venus

«Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?

594

Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit?

595

Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem

596

liqueris Anchisen; superet coniunxne Creüsa,

597

Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae

598

circum errant acies, et, ni mea cura resistat,

599

iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.

600

Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae

601

culpatusve Paris: divom inclementia, divom,

602

has evertit opes sternitque a culmine Troiam.

603

Aspice — namque omnem, quae nunc obducta tuenti

604

mortalis hebetat visus tibi et umida circum

605

caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis

606

iussa time, neu praeceptis parere recusa: —

607

hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis

608

saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum.

609

Neptunus muros magnoque emota tridenti

610

fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem

611

eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas

612

prima tenet, sociumque furens a navibus agmen

613

ferro accincta vocat.

614

Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas

615

insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.

616

Ipse pater Danais animos viresque secundas

617

sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.

618

Eripe, nate, fugam, finemque impone labori.

619

Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.»

620

Aeneas

Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris.

621

Adparent dirae facies inimicaque Troiae

622

numina magna deum.

623

Tum vero omne mihi visum considere in ignis

624

Ilium et ex imo verti Neptunia Troia;

625

ac veluti summis antiquam in montibus ornum

626

cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant

627

eruere agricolae certatim, — illa usque minatur

628

et tremefacta comam concusso vertice nutat,

629

volneribus donec paulatim evicta, supremum

630

congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.

631

Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis

632

expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.

633

Anchises

Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis

634

antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos

635

optabam primum montis primumque petebam,

636

abnegat excisa vitam producere Troia

637

exsiliumque pati. «Vos O, quibus integer aevi

638

sanguis,» ait «solidaeque suo stant robore vires,

639

vos agitate fugam:

640

me si caelicolae voluissent ducere vitam,

641

has mihi servassent sedes. Satis una superque

642

vidimus exscidia et captae superavimus urbi.

643

Sic O, sic positum adfati discedite corpus.

644

Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis

645

exuviasque petet; facilis iactura sepulcri.

646

Iam pridem invisus divis et inutilis annos

647

demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex

648

fulminis adflavit ventis et contigit igni.»

649

Aeneas

Talia perstabat memorans, fixusque manebat.

650

Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creüsa

651

Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum

652

cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.

653

Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.

654

Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:

655

nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?

656

«Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto

657

sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore?

658

Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,

659

et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae

660

teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,

661

iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,

662

natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.

663

Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis

664

eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque

665

Ascanium patremque meum iuxtaque Creüsam

666

alterum in alterius mactatos sanguine cernam?

667

Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.

668

Reddite me Danais; sinite instaurata revisam

669

proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.»

670

Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram

671

insertabam aptans, meque extra tecta ferebam.

672

Ecce autem complexa pedes in limine coniunx

673

haerebat, parvumque patri tendebat Iulum:

674

Creusa

«Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;

675

sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,

676

hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus,

677

cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?»

678

Aeneas

Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,

679

cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.

680

Namque manus inter maestorumque ora parentum

681

ecce levis summo de vertice visus Iuli

682

fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis

683

lambere flamma comas et circum tempora pasci.

684

Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem

685

excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.

686

At pater Anchises oculos ad sidera laetus

687

extulit, et caelo palmas cum voce tetendit:

688

Anchises

«Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,

689

aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,

690

da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.»

691

Aeneas

Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore

692

intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras

693

stella facem ducens multa cum luce cucurrit.

694

Illam, summa super labentem culmina tecti,

695

cernimus Idaea claram se condere silva

696

signantemque vias; tum longo limite sulcus

697

dat lucem, et late circum loca sulphure fumant.

698

Hic vero victus genitor se tollit ad auras,

699

adfaturque deos et sanctum sidus adorat.

700

Anchises

«Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.

701

Di patrii, servate domum, servate nepotem.

702

Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.

703

Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.»

704

Aeneas

Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis

705

auditur, propiusque aestus incendia volvunt.

706

«Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;

707

ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:

708

quo res cumque cadent, unum et commune periclum,

709

una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus

710

sit comes, et longe servet vestigia coniunx:

711

vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.

712

Est urbe egressis tumulus templumque vetustum

713

desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus

714

religione patrum multos servata per annos.

715

Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.

716

Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;

717

me, bello e tanto digressum et caede recenti,

718

attrectare nefas, donec me flumine vivo

719

abluero.»

720

Haec fatus, latos umeros subiectaque colla

721

veste super fulvique insternor pelle leonis,

722

succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus

723

implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;

724

pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;

725

et me, quem dudum non ulla iniecta movebant

726

tela neque adverso glomerati ex agmine Grai,

727

nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis

728

suspensum et pariter comitique onerique timentem.

729

Anchises

Iamque propinquabam portis, omnemque videbar

730

evasisse viam, subito cum creber ad auris

731

visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram

732

prospiciens; «Nate» exclamat, «fuge nate, propinquant.»

733

«Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!»

734

Aeneas

Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum

735

confusam eripuit mentem. Namque avia cursu

736

dum sequor, et nota excedo regione viarum,

737

heu, misero coniunx fatone erepta Creüsa

738

substitit, erravitne via, seu lassa resedit,

739

incertum; nec post oculis est reddita nostris.

740

Nec prius amissam respexi animumque reflexi,

741

quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam

742

venimus; hic demum collectis omnibus una

743

defuit, et comites natumque virumque fefellit.

744

Quem non incusavi amens hominumque deorumque,

745

aut quid in eversa vidi crudelius urbe?

746

Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis

747

commendo sociis et curva valle recondo;

748

ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.

749

Stat casus renovare omnis, omnemque reverti

750

per Troiam, et rursus caput obiectare periclis.

751

Principio muros obscuraque limina portae,

752

qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro

753

observata sequor per noctem et lumine lustro.

754

Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.

755

Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,

756

me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.

757

Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento

758

volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.

759

Procedo et Priami sedes arcemque reviso.

760

Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo

761

custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes

762

praedam adservabant. Huc undique Troia gaza

763

incensis erepta adytis, mensaeque deorum,

764

crateresque auro solidi, captivaque vestis

765

congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres

766

stant circum.

767

Ausus quin etiam voces iactare per umbram

768

implevi clamore vias, maestusque Creüsam

769

nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.

770

Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti

771

infelix simulacrum atque ipsius umbra Creüsae

772

visa mihi ante oculos et nota maior imago.

773

Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.

774

Tum sic adfari et curas his demere dictis:

775

Creusa

«Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,

776

O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom

777

eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creüsam

778

fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.

779

Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,

780

et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva

781

inter opima virum leni fluit agmine Thybris:

782

illic res laetae regnumque et regia coniunx

783

parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creüsae.

784

Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas

785

aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,

786

Dardanis, et divae Veneris nurus.

787

Sed me magna deum genetrix his detinet oris:

788

iamque vale, et nati serva communis amorem.»

789

Aeneas

Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem

790

dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.

791

Ter conatus ibi collo dare bracchia circum:

792

ter frustra comprensa manus effugit imago,

793

par levibus ventis volucrique simillima somno.

794

Sic demum socios consumpta nocte reviso.

795

Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum

796

invenio admirans numerum, matresque virosque,

797

collectam exsilio pubem, miserabile volgus.

798

Undique convenere, animis opibusque parati,

799

in quascumque velim pelago deducere terras.

800

Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae

801

ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant

802

limina portarum, nec spes opis ulla dabatur;

803

cessi, et sublato montes genitore petivi.

804