Publius Vergilius Maro was the preeminent poet of the Latin language and one of the greatest literary figures of the ancient world. He served as the unofficial poet laureate of the Augustan Age, composing works that celebrated Roman identity, agricultural life, and the legendary origins of Rome. His epic poem the Aeneid became the foundational text of Roman literary culture almost immediately upon its posthumous publication.

When and where did Vergil live?

Vergil was born on October 15, 70 BCE, in Andes, a village near Mantua in Cisalpine Gaul, in what is now northern Italy. He was educated in Cremona, Mediolanum (Milan), and Rome, and later settled in Naples and its surroundings, where he spent much of his productive career. He died on September 21, 19 BCE, in Brundisium (modern Brindisi) while returning from a research trip to Greece, having lived 50 years.

What genre or literary tradition did Vergil work in?

Vergil worked across three major genres of classical Latin poetry: pastoral, didactic, and epic. His Eclogues belong to the pastoral tradition descending from the Greek poet Theocritus, while his Georgics follow the didactic model established by Hesiod's Works and Days. The Aeneid places Vergil squarely in the Homeric epic tradition, consciously imitating and transforming both the Iliad and the Odyssey for a Roman audience.

What did Vergil write?

Vergil composed three major works: the Eclogues (also called the Bucolics), a collection of ten pastoral poems completed around 39 BCE; the Georgics, a four-book didactic poem on agriculture and rural life completed around 29 BCE; and the Aeneid, a twelve-book Latin epic recounting the Trojan hero Aeneas's journey to Italy and the mythological founding of Rome. The Aeneid was still being revised at Vergil's death in 19 BCE and was published posthumously by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the direction of the emperor Augustus.

Who and what influenced Vergil?

Vergil drew deeply on the Greek literary tradition, particularly Homer (the Iliad and Odyssey), Hesiod (Works and Days), and Theocritus (the Idylls), whom he adapted and transformed for Latin audiences. Among Latin predecessors, Lucretius and his Epicurean didactic epic De Rerum Natura profoundly shaped Vergil's diction and philosophical sensibility, especially in the Georgics. The political and cultural program of Augustus, as well as the patronage of the statesman Maecenas, also shaped the thematic priorities of both the Georgics and the Aeneid.

What shaped Vergil's life and career?

The violent disruptions of the late Roman Republic profoundly affected Vergil's life; the land confiscations of 41–40 BCE following the Battle of Philippi reportedly dispossessed his family's farm near Mantua, an experience reflected in Eclogues 1 and 9. His introduction to the powerful literary patron Gaius Maecenas around 38 BCE secured both his financial stability and his connection to the emerging Augustan political order. Vergil spent approximately eleven years composing the Aeneid, dying before he could complete its final revisions, having reportedly wished on his deathbed that the manuscript be destroyed.

What is Vergil's legacy in Western literature?

Vergil's influence on Western literature is arguably greater than that of any other Latin author; the Aeneid was used as a school text throughout the Roman Empire and the medieval period, ensuring continuous transmission and imitation. Dante Alighieri chose Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (completed c. 1320 CE), a testament to Vergil's enduring authority as the supreme poet of the Latin tradition. Vergil's works shaped writers including Ovid, Lucan, Statius, Milton, Spenser, and Tennyson, and the Aeneid remains a central text in classical studies and Western literary education to this day.

What genre is Vergil's Aeneid?

The Aeneid is a Latin epic poem, composed in dactylic hexameter, the traditional metre of Greco-Roman heroic verse. It belongs to the literary tradition of the primary epic, consciously modelling itself on Homer's Iliad and Odyssey while adapting the form for Roman literary and ideological purposes.

When was Vergil's Aeneid written?

Vergil began composing the Aeneid around 29 BCE and worked on it until his death in 19 BCE, leaving the poem technically unfinished. The work was posthumously edited and published by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the order of the emperor Augustus.

What is Vergil's Aeneid about?

The Aeneid recounts the journey of Aeneas, a Trojan hero and son of the goddess Venus, who flees the sack of Troy and travels to Italy to found the civilization that will eventually become Rome. The twelve-book poem covers his wanderings across the Mediterranean, his tragic love affair with Dido, queen of Carthage, and his military conquest of the Latins in Italy to establish a new homeland.

What are the central themes of Vergil's Aeneid?

The poem's central themes include pietas — dutiful devotion to the gods, family, and state — and the painful costs of empire, as individuals repeatedly sacrifice personal happiness for a divinely ordained historical mission. Fate (fatum) versus human will, the trauma of war, and the ambiguous nature of Roman imperial glory are explored with sustained moral complexity, particularly in the poem's dark final books.

What is the structure and form of Vergil's Aeneid?

The Aeneid comprises twelve books of dactylic hexameter verse, totalling approximately 9,896 lines. It is conventionally divided into two halves: the first six books, often called the 'Odyssean Aeneid,' trace Aeneas's wanderings and descent to the underworld, while the final six books, the 'Iliadic Aeneid,' depict the wars in Latium that mirror the Iliad's battlefield narrative.

What was the political and historical context of Vergil's Aeneid?

The Aeneid was composed during the reign of Augustus (27 BCE–14 CE), in the immediate aftermath of a century of Roman civil wars that culminated in the defeat of Mark Antony and Cleopatra at the Battle of Actium in 31 BCE. Augustus sponsored the poem as part of a broader cultural programme to legitimise his rule by linking the Julian family to Aeneas and, through him, to the goddess Venus and Trojan antiquity.

What are the defining literary features and style of Vergil's Aeneid?

Vergil's style is characterised by highly wrought, syntactically complex Latin, dense with allusion to Homer, Ennius, and Apollonius of Rhodes, and marked by the so-called 'Virgilian half-line' — fifty-eight metrically incomplete lines left unfinished at his death. His use of simile, ekphrasis (notably the description of Aeneas's shield in Book 8), and free indirect discourse to render psychological interiority distinguish the poem as the supreme achievement of Latin literary art.

What did Vergil's Aeneid contribute to literary tradition?

The Aeneid established the template for the literary epic in Western literature, demonstrating how the Homeric form could be adapted to serve national myth-making and philosophical reflection on history. It also canonised dactylic hexameter as the prestige metre of Latin poetry and provided later Roman poets such as Ovid, Lucan, and Statius with an inescapable intertextual reference point.

How has Vergil's Aeneid influenced later literature and culture?

The Aeneid became the central text of medieval Latin education and profoundly shaped Dante Alighieri, who cast Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (c. 1308–1320). Its influence extends to Renaissance epics such as Torquato Tasso's Gerusalemme Liberata (1581) and Luís de Camões's Os Lusíadas (1572), and in the modern era to works including Seamus Heaney's translation (2016) and Ursula K. Le Guin's Lavinia (2008).

Who are the key figures in Vergil's Aeneid?

The protagonist is Aeneas, the pious Trojan hero destined to found the Roman race, who is opposed by the goddess Juno and aided by his divine mother Venus and the god Mercury. Other pivotal figures include Dido, the Carthaginian queen whose doomed love for Aeneas ends in suicide (Book 4); Anchises, Aeneas's father, who reveals Rome's future greatness in the underworld (Book 6); Turnus, the Rutulian warrior-king who serves as Aeneas's primary Italian antagonist; and the Latin princess Lavinia, for whose hand the final war is fought.

0:00

Aeneid

Book 1

P. Vergilius Maro

Narrator

Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris

Italiam, fato profugus, Laviniaque venit

litora, multum ille et terris iactatus et alto

vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;

multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,

inferretque deos Latio, genus unde Latinum,

Albanique patres, atque altae moenia Romae.

Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,

quidve dolens, regina deum tot volvere casus

insignem pietate virum, tot adire labores

impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?

Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,

Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe

ostia, dives opum studiisque asperrima belli;

quam Iuno fertur terris magis omnibus unam

posthabita coluisse Samo; hic illius arma,

hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,

si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.

Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci

audierat, Tyrias olim quae verteret arces;

hinc populum late regem belloque superbum

venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas.

Id metuens, veterisque memor Saturnia belli,

prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis —

necdum etiam causae irarum saevique dolores

exciderant animo: manet alta mente repostum

iudicium Paridis spretaeque iniuria formae,

et genus invisum, et rapti Ganymedis honores.

His accensa super, iactatos aequore toto

Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,

arcebat longe Latio, multosque per annos

errabant, acti fatis, maria omnia circum.

Tantae molis erat Romanam condere gentem!

Juno

Vix e conspectu Siculae telluris in altum

vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,

cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,

haec secum: «Mene incepto desistere victam,

nec posse Italia Teucrorum avertere regem?

Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem

Argivum atque ipsos potuit submergere ponto,

unius ob noxam et furias Aiacis Oilei?

Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,

disiecitque rates evertitque aequora ventis,

illum expirantem transfixo pectore flammas

turbine corripuit scopuloque infixit acuto.

Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque

et soror et coniunx, una cum gente tot annos

bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret

praeterea, aut supplex aris imponet honorem?»

Narrator

Talia flammato secum dea corde volutans

nimborum in patriam, loca feta furentibus austris,

Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro

luctantes ventos tempestatesque sonoras

imperio premit ac vinclis et carcere frenat.

Illi indignantes magno cum murmure montis

circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce

sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.

Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum

quippe ferant rapidi secum verrantque per auras.

Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris,

hoc metuens, molemque et montis insuper altos

imposuit, regemque dedit, qui foedere certo

et premere et laxas sciret dare iussus habenas.

Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:

Juno

«Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex

et mulcere dedit fluctus et tollere vento,

gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,

Ilium in Italiam portans victosque Penates:

incute vim ventis submersasque obrue puppes,

aut age diversos et disiice corpora ponto.

Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,

quarum quae forma pulcherrima Deiopea,

conubio iungam stabili propriamque dicabo,

omnis ut tecum meritis pro talibus annos

exigat, et pulchra faciat te prole parentem.»

Aeolus

Aeolus haec contra: «Tuus, O regina, quid optes

explorare labor; mihi iussa capessere fas est.

Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque

concilias, tu das epulis accumbere divom,

nimborumque facis tempestatumque potentem.»

Narrator

Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem

impulit in latus: ac venti, velut agmine facto,

qua data porta, ruunt et terras turbine perflant.

Incubuere mari, totumque a sedibus imis

una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis

Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus.

Insequitur clamorque virum stridorque rudentum.

Eripiunt subito nubes caelumque diemque

Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.

Intonuere poli, et crebris micat ignibus aether,

praesentemque viris intentant omnia mortem.

Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra:

Aeneas

ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas

talia voce refert: «O terque quaterque beati,

quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis

contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis

Tydide! Mene Iliacis occumbere campis

non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,

saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens

Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis

100

scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?»

101

Narrator

Talia iactanti stridens Aquilone procella

102

velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.

103

Franguntur remi; tum prora avertit, et undis

104

dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.

105

Hi summo in fluctu pendent; his unda dehiscens

106

terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.

107

Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet —

108

saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras —

109

dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto

110

in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu,

111

inliditque vadis atque aggere cingit harenae.

112

Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,

113

ipsius ante oculos ingens a vertice pontus

114

in puppim ferit: excutitur pronusque magister

115

volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem

116

torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.

117

Adparent rari nantes in gurgite vasto,

118

arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.

119

Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,

120

et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,

121

vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes

122

accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.

123

Interea magno misceri murmure pontum,

124

emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis

125

stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto

126

prospiciens, summa placidum caput extulit unda.

127

Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem,

128

fluctibus oppressos Troas caelique ruina,

129

nec latuere doli fratrem Iunonis et irae.

130

Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:

131

Neptune

«Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?

132

Iam caelum terramque meo sine numine, venti,

133

miscere, et tantas audetis tollere moles?

134

Quos ego — sed motos praestat componere fluctus.

135

Post mihi non simili poena commissa luetis.

136

Maturate fugam, regique haec dicite vestro:

137

non illi imperium pelagi saevumque tridentem,

138

sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,

139

vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula

140

Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.»

141

Narrator

Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,

142

collectasque fugat nubes, solemque reducit.

143

Cymothoe simul et Triton adnixus acuto

144

detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;

145

et vastas aperit syrtis, et temperat aequor,

146

atque rotis summas levibus perlabitur undas.

147

Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est

148

seditio, saevitque animis ignobile volgus,

149

iamque faces et saxa volant — furor arma ministrat;

150

tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem

151

conspexere, silent, arrectisque auribus adstant;

152

ille regit dictis animos, et pectora mulcet, —

153

sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam

154

prospiciens genitor caeloque invectus aperto

155

flectit equos, curruque volans dat lora secundo.

156

Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu

157

contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.

158

Est in secessu longo locus: insula portum

159

efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto

160

frangitur inque sinus scindit sese unda reductos.

161

Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur

162

in caelum scopuli, quorum sub vertice late

163

aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis

164

desuper horrentique atrum nemus imminet umbra.

165

Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,

166

intus aquae dulces vivoque sedilia saxo,

167

nympharum domus: hic fessas non vincula navis

168

ulla tenent, unco non alligat ancora morsu.

169

Huc septem Aeneas collectis navibus omni

170

ex numero subit; ac magno telluris amore

171

egressi optata potiuntur Troes harena,

172

et sale tabentis artus in litore ponunt.

173

Ac primum silici scintillam excudit Achates,

174

succepitque ignem foliis, atque arida circum

175

nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.

176

Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma

177

expediunt fessi rerum, frugesque receptas

178

et torrere parant flammis et frangere saxo.

179

Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem

180

prospectum late pelago petit, Anthea si quem

181

iactatum vento videat Phrygiasque biremis,

182

aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.

183

Navem in conspectu nullam, tris litore cervos

184

prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur

185

a tergo, et longum per vallis pascitur agmen.

186

Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas

187

corripuit, fidus quae tela gerebat Achates;

188

ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis

189

cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem

190

miscet agens telis nemora inter frondea turbam;

191

nec prius absistit, quam septem ingentia victor

192

corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.

193

Hinc portum petit, et socios partitur in omnes.

194

Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes

195

litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,

196

dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:

197

Aeneas

«O socii — neque enim ignari sumus ante malorum —

198

O passi graviora, dabit deus his quoque finem.

199

Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis

200

accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa

201

experti: revocate animos, maestumque timorem

202

mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.

203

Per varios casus, per tot discrimina rerum

204

tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas

205

ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.

206

Durate, et vosmet rebus servate secundis.»

207

Narrator

Talia voce refert, curisque ingentibus aeger

208

spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.

209

Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris;

210

tergora deripiunt costis et viscera nudant;

211

pars in frusta secant veribusque trementia figunt;

212

litore aena locant alii, flammasque ministrant.

213

Tum victu revocant vires, fusique per herbam

214

implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.

215

Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae,

216

amissos longo socios sermone requirunt,

217

spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,

218

sive extrema pati nec iam exaudire vocatos.

219

Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,

220

nunc Amyci casum gemit et crudelia secum

221

fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.

222

Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo

223

despiciens mare velivolum terrasque iacentis

224

litoraque et latos populos, sic vertice caeli

225

constitit, et Libyae defixit lumina regnis.

226

Venus

Atque illum talis iactantem pectore curas

227

tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis

228

adloquitur Venus: «O qui res hominumque deumque

229

aeternis regis imperiis, et fulmine terres,

230

quid meus Aeneas in te committere tantum,

231

quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,

232

cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?

233

Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,

234

hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,

235

qui mare, qui terras omni dicione tenerent,

236

pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?

237

Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas

238

solabar, fatis contraria fata rependens;

239

nunc eadem fortuna viros tot casibus actos

240

insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?

241

Antenor potuit, mediis elapsus Achivis,

242

Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus

243

regna Liburnorum, et fontem superare Timavi,

244

unde per ora novem vasto cum murmure montis

245

it mare proruptum et pelago premit arva sonanti.

246

Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit

247

Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit

248

Troia; nunc placida compostus pace quiescit:

249

nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,

250

navibus (infandum!) amissis, unius ob iram

251

prodimur atque Italis longe disiungimur oris.

252

Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?»

253

Narrator

Olli subridens hominum sator atque deorum,

254

voltu, quo caelum tempestatesque serenat,

255

oscula libavit natae, dehinc talia fatur:

256

Jupiter

«Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum

257

fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini

258

moenia, sublimemque feres ad sidera caeli

259

magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.

260

Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,

261

longius et volvens fatorum arcana movebo)

262

bellum ingens geret Italia, populosque feroces

263

contundet, moresque viris et moenia ponet,

264

tertia dum Latio regnantem viderit aestas,

265

ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.

266

At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo

267

additur, — Ilus erat, dum res stetit Ilia regno, —

268

triginta magnos volvendis mensibus orbis

269

imperio explebit, regnumque ab sede Lavini

270

transferet, et longam multa vi muniet Albam.

271

Hic iam ter centum totos regnabitur annos

272

gente sub Hectorea, donec regina sacerdos,

273

Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.

274

Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus

275

Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet

276

moenia, Romanosque suo de nomine dicet.

277

His ego nec metas rerum nec tempora pono;

278

imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,

279

quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,

280

consilia in melius referet, mecumque fovebit

281

Romanos rerum dominos gentemque togatam:

282

sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,

283

cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas

284

servitio premet, ac victis dominabitur Argis.

285

Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,

286

imperium oceano, famam qui terminet astris, —

287

Iulius, a magno demissum nomen Iulo.

288

Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,

289

accipies secura; vocabitur hic quoque votis.

290

Aspera tum positis mitescent saecula bellis;

291

cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,

292

iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis

293

claudentur Belli portae; Furor impius intus,

294

saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis

295

post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.»

296

Narrator

Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,

297

ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces

298

hospitio Teucris, ne fati nescia Dido

299

finibus arceret: volat ille per aera magnum

300

remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.

301

Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni

302

corda volente deo; in primis regina quietum

303

accipit in Teucros animum mentemque benignam.

304

At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,

305

ut primum lux alma data est, exire locosque

306

explorare novos, quas vento accesserit oras,

307

qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,

308

quaerere constituit, sociisque exacta referre

309

Classem in convexo nemorum sub rupe cavata

310

arboribus clausam circum atque horrentibus umbris

311

occulit; ipse uno graditur comitatus Achate,

312

bina manu lato crispans hastilia ferro.

313

Cui mater media sese tulit obvia silva,

314

virginis os habitumque gerens, et virginis arma

315

Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat

316

Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.

317

Namque umeris de more habilem suspenderat arcum

318

venatrix, dederatque comam diffundere ventis,

319

nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.

320

Venus

Ac prior, «Heus» inquit «iuvenes, monstrate mearum

321

vidistis si quam hic errantem forte sororum,

322

succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,

323

aut spumantis apri cursum clamore prementem.»

324

Narrator

Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:

325

Aeneas

«Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum —

326

O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus

327

mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe —

328

an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una? —

329

sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,

330

et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris

331

iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque

332

erramus, vento huc vastis et fluctibus acti:

333

multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.»

334

Venus

Tum Venus: «Haud equidem tali me dignor honore;

335

virginibus Tyriis mos est gestare pharetram,

336

purpureoque alte suras vincire cothurno.

337

Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;

338

sed fines Libyci, genus intractabile bello.

339

Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,

340

germanum fugiens. Longa est iniuria, longae

341

ambages; sed summa sequar fastigia rerum.

342

Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri

343

Phoenicum, et magno miserae dilectus amore,

344

cui pater intactam dederat, primisque iugarat

345

ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat

346

Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes.

347

Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum

348

impius ante aras, atque auri caecus amore,

349

clam ferro incautum superat, securus amorum

350

germanae; factumque diu celavit, et aegram,

351

multa malus simulans, vana spe lusit amantem.

352

Ipsa sed in somnis inhumati venit imago

353

coniugis, ora modis attollens pallida miris,

354

crudeles aras traiectaque pectora ferro

355

nudavit, caecumque domus scelus omne retexit.

356

Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,

357

auxiliumque viae veteres tellure recludit

358

thesauros, ignotum argenti pondus et auri.

359

His commota fugam Dido sociosque parabat:

360

conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni

361

aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,

362

corripiunt, onerantque auro: portantur avari

363

Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.

364

Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis

365

moenia surgentemque novae Karthaginis arcem,

366

mercatique solum, facti de nomine Byrsam,

367

taurino quantum possent circumdare tergo.

368

Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,

369

quove tenetis iter?» Quaerenti talibus ille

370

suspirans, imoque trahens a pectore vocem:

371

Aeneas

«O dea, si prima repetens ab origine pergam,

372

et vacet annalis nostrorum audire laborum,

373

ante diem clauso componat Vesper Olympo.

374

Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris

375

Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos

376

forte sua Libycis tempestas adpulit oris.

377

Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates

378

classe veho mecum, fama super aethera notus.

379

Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo.

380

Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,

381

matre dea monstrante viam, data fata secutus;

382

vix septem convolsae undis Euroque supersunt.

383

Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,

384

Europa atque Asia pulsus.» Nec plura querentem

385

passa Venus medio sic interfata dolore est:

386

Venus

«Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras

387

vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.

388

Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,

389

Namque tibi reduces socios classemque relatam

390

nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,

391

ni frustra augurium vani docuere parentes.

392

Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,

393

aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto

394

turbabat caelo; nunc terras ordine longo

395

aut capere, aut captas iam despectare videntur:

396

ut reduces illi ludunt stridentibus alis,

397

et coetu cinxere polum, cantusque dedere,

398

haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum

399

aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.

400

Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.»

401

Narrator

Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,

402

ambrosiaeque comae divinum vertice odorem

403

spiravere, pedes vestis defluxit ad imos,

404

et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem

405

adgnovit, tali fugientem est voce secutus:

406

Aeneas

«Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis

407

ludis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram

408

non datur, ac veras audire et reddere voces?»

409

Narrator

Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit:

410

at Venus obscuro gradientes aere saepsit,

411

et multo nebulae circum dea fudit amictu,

412

cernere ne quis eos, neu quis contingere posset,

413

molirive moram, aut veniendi poscere causas.

414

Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit

415

laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo

416

ture calent arae, sertisque recentibus halant.

417

Corripuere viam interea, qua semita monstrat.

418

Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi

419

imminet, adversasque adspectat desuper arces.

420

Miratur molem Aeneas, magalia quondam,

421

miratur portas strepitumque et strata viarum.

422

Instant ardentes Tyrii pars ducere muros,

423

molirique arcem et manibus subvolvere saxa,

424

pars optare locum tecto et concludere sulco.

425

Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;

426

hic portus alii effodiunt; hic alta theatris

427

fundamenta locant alii, immanisque columnas

428

rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.

429

Qualis apes aestate nova per florea rura

430

exercet sub sole labor, cum gentis adultos

431

educunt fetus, aut cum liquentia mella

432

stipant et dulci distendunt nectare cellas,

433

aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto

434

ignavom fucos pecus a praesepibus arcent:

435

fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.

436

Aeneas

«O fortunati, quorum iam moenia surgunt!»

437

Narrator

Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.

438

Infert se saeptus nebula, mirabile dictu,

439

per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.

440

Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,

441

quo primum iactati undis et turbine Poeni

442

effodere loco signum, quod regia Iuno

443

monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello

444

egregiam et facilem victu per saecula gentem.

445

Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido

446

condebat, donis opulentum et numine divae,

447

aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque

448

aere trabes, foribus cardo stridebat aenis.

449

Hoc primum in luco nova res oblata timorem

450

leniit, hic primum Aeneas sperare salutem

451

ausus, et adflictis melius confidere rebus.

452

Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,

453

reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,

454

artificumque manus inter se operumque laborem

455

miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,

456

bellaque iam fama totum volgata per orbem,

457

Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.

458

Aeneas

Constitit, et lacrimans, «Quis iam locus» inquit «Achate,

459

quae regio in terris nostri non plena laboris?

460

En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;

461

sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.

462

Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.»

463

Narrator

Sic ait, atque animum pictura pascit inani,

464

multa gemens, largoque umectat flumine voltum.

465

Namque videbat, uti bellantes Pergama circum

466

hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,

467

hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.

468

Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis

469

adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno

470

Tydides multa vastabat caede cruentus,

471

ardentisque avertit equos in castra, prius quam

472

pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.

473

Parte alia fugiens amissis Troilus armis,

474

infelix puer atque impar congressus Achilli,

475

fertur equis, curruque haeret resupinus inani,

476

lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur

477

per terram, et versa pulvis inscribitur hasta.

478

Interea ad templum non aequae Palladis ibant

479

crinibus Iliades passis peplumque ferebant,

480

suppliciter tristes et tunsae pectora palmis;

481

diva solo fixos oculos aversa tenebat.

482

Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros,

483

exanimumque auro corpus vendebat Achilles.

484

Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,

485

ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,

486

tendentemque manus Priamum conspexit inermis.

487

Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,

488

Eoasque acies et nigri Memnonis arma.

489

Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis

490

Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet,

491

aurea subnectens exsertae cingula mammae,

492

bellatrix, audetque viris concurrere virgo.

493

Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,

494

dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,

495

regina ad templum, forma pulcherrima Dido,

496

incessit magna iuvenum stipante caterva.

497

Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi

498

exercet Diana choros, quam mille secutae

499

hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram

500

fert umero, gradiensque deas supereminet omnis:

501

Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus:

502

talis erat Dido, talem se laeta ferebat

503

per medios, instans operi regnisque futuris.

504

Tum foribus divae, media testudine templi,

505

saepta armis, solioque alte subnixa resedit.

506

Iura dabat legesque viris, operumque laborem

507

partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:

508

cum subito Aeneas concursu accedere magno

509

Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,

510

Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo

511

dispulerat penitusque alias avexerat oras.

512

Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates

513

laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras

514

ardebant; sed res animos incognita turbat.

515

Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,

516

quae fortuna viris, classem quo litore linquant,

517

quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,

518

orantes veniam, et templum clamore petebant.

519

Postquam introgressi et coram data copia fandi,

520

maxumus Ilioneus placido sic pectore coepit:

521

Ilioneus

«O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem

522

iustitiaque dedit gentis frenare superbas,

523

Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,

524

oramus, prohibe infandos a navibus ignis,

525

parce pio generi, et propius res aspice nostras.

526

Non nos aut ferro Libycos populare Penatis

527

venimus, aut raptas ad litora vertere praedas;

528

non ea vis animo, nec tanta superbia victis.

529

Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

530

terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

531

Oenotri coluere viri; nunc fama minores

532

Italiam dixisse ducis de nomine gentem.

533

Hic cursus fuit:

534

cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion

535

in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris

536

perque undas, superante salo, perque invia saxa

537

dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.

538

Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem

539

permittit patria? Hospitio prohibemur harenae;

540

bella cient, primaque vetant consistere terra.

541

Si genus humanum et mortalia temnitis arma

542

at sperate deos memores fandi atque nefandi.

543

Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,

544

nec pietate fuit, nec bello maior et armis.

545

Quem si fata virum servant, si vescitur aura

546

aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,

547

non metus; officio nec te certasse priorem

548

paeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes

549

arvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.

550

Quassatam ventis liceat subducere classem,

551

et silvis aptare trabes et stringere remos:

552

si datur Italiam, sociis et rege recepto,

553

tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;

554

sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum,

555

pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli,

556

at freta Sicaniae saltem sedesque paratas,

557

unde huc advecti, regemque petamus Acesten.»

558

Narrator

Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant

559

Dardanidae.

560

Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:

561

Dido

«Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.

562

Res dura et regni novitas me talia cogunt

563

moliri, et late finis custode tueri.

564

Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,

565

virtutesque virosque, aut tanti incendia belli?

566

Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni,

567

nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.

568

Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,

569

sive Erycis finis regemque optatis Acesten,

570

auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.

571

Voltis et his mecum pariter considere regnis;

572

urbem quam statuo vestra est, subducite navis;

573

Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.

574

Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem

575

adforet Aeneas! Equidem per litora certos

576

dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,

577

si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.»

578

Narrator

His animum arrecti dictis et fortis Achates

579

et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem

580

ardebant. Prior Aenean compellat Achates:

581

Achates

«Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?

582

omnia tuta vides, classem sociosque receptos.

583

Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi

584

submersum; dictis respondent cetera matris.»

585

Narrator

Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente

586

scindit se nubes et in aethera purgat apertum.

587

Restitit Aeneas claraque in luce refulsit,

588

os umerosque deo similis; namque ipsa decoram

589

caesariem nato genetrix lumenque iuventae

590

purpureum et laetos oculis adflarat honores:

591

quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo

592

argentum Pariusve lapis circumdatur auro.

593

Aeneas

Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente

594

improvisus ait: «Coram, quem quaeritis, adsum,

595

Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis.

596

O sola infandos Troiae miserata labores,

597

quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque

598

omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,

599

urbe, domo, socias, grates persolvere dignas

600

non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est

601

gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.

602

Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid

603

usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,

604

praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt

605

saecula? Qui tanti talem genuere parentes?

606

In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae

607

lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,

608

semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,

609

quae me cumque vocant terrae.» Sic fatus, amicum

610

Ilionea petit dextra, laevaque Serestum,

611

post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.

612

Narrator

Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,

613

casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:

614

Dido

«Quis te, nate dea, per tanta pericula casus

615

insequitur? Quae vis immanibus applicat oris?

616

Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae

617

alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?

618

Atque equidem Teucrum memini Sidona venire

619

finibus expulsum patriis, nova regna petentem

620

auxilio Beli; genitor tum Belus opimam

621

vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.

622

Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis

623

Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi.

624

Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat,

625

seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.

626

Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.

627

Me quoque per multos similis fortuna labores

628

iactatam hac demum voluit consistere terra.

629

Non ignara mali, miseris succurrere disco.»

630

Narrator

Sic memorat; simul Aenean in regia ducit

631

tecta, simul divom templis indicit honorem.

632

Nec minus interea sociis ad litora mittit

633

viginti tauros, magnorum horrentia centum

634

terga suum, pinguis centum cum matribus agnos,

635

munera laetitiamque dii.

636

At domus interior regali splendida luxu

637

instruitur, mediisque parant convivia tectis:

638

arte laboratae vestes ostroque superbo,

639

ingens argentum mensis, caelataque in auro

640

fortia facta patrum, series longissima rerum

641

per tot ducta viros antiqua ab origine gentis.

642

Aeneas (neque enim patrius consistere mentem

643

passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,

644

Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;

645

omnis in Ascanio cari stat cura parentis.

646

Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,

647

ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,

648

et circumtextum croceo velamen acantho,

649

ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,

650

Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,

651

extulerat, matris Ledae mirabile donum:

652

praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,

653

maxima natarum Priami, colloque monile

654

bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.

655

Haec celerans ita ad naves tendebat Achates.

656

At Cytherea novas artes, nova pectore versat

657

Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido

658

pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem

659

incendat reginam, atque ossibus implicet ignem;

660

quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;

661

urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.

662

Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:

663

Venus

«Nate, meae vires, mea magna potentia solus,

664

nate, patris summi qui tela Typhoia temnis,

665

ad te confugio et supplex tua numina posco.

666

Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum

667

litora iactetur odiis Iunonis iniquae,

668

nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.

669

Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur

670

vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant

671

hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.

672

Quocirca capere ante dolis et cingere flamma

673

reginam meditor, ne quo se numine mutet,

674

sed magno Aeneae mecum teneatur amore.

675

Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.

676

Regius accitu cari genitoris ad urbem

677

Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura,

678

dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:

679

hunc ego sopitum somno super alta Cythera

680

aut super Idalium sacrata sede recondam,

681

ne qua scire dolos mediusve occurrere possit.

682

Tu faciem illius noctem non amplius unam

683

falle dolo, et notos pueri puer indue voltus,

684

ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido

685

regalis inter mensas laticemque Lyaeum,

686

cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,

687

occultum inspires ignem fallasque veneno.»

688

Narrator

Paret Amor dictis carae genetricis, et alas

689

exuit, et gressu gaudens incedit Iuli.

690

At Venus Ascanio placidam per membra quietem

691

inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos

692

Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum

693

floribus et dulci adspirans complectitur umbra.

694

Iamque ibat dicto parens et dona Cupido

695

regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.

696

Cum venit, aulaeis iam se regina superbis

697

aurea composuit sponda mediamque locavit.

698

Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus

699

conveniunt, stratoque super discumbitur ostro.

700

Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris

701

expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.

702

Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam

703

cura penum struere, et flammis adolere Penatis;

704

centum aliae totidemque pares aetate ministri,

705

qui dapibus mensas onerent et pocula ponant.

706

Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes

707

convenere, toris iussi discumbere pictis.

708

Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum

709

flagrantisque dei voltus simulataque verba,

710

pallamque et pictum croceo velamen acantho.

711

Praecipue infelix, pesti devota futurae,

712

expleri mentem nequit ardescitque tuendo

713

Phoenissa, et pariter puero donisque movetur.

714

Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit

715

et magnum falsi implevit genitoris amorem,

716

reginam petit haec oculis, haec pectore toto

717

haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido,

718

insidat quantus miserae deus; at memor ille

719

matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum

720

incipit, et vivo temptat praevertere amore

721

iam pridem resides animos desuetaque corda.

722

Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,

723

crateras magnos statuunt et vina coronant.

724

Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant

725

atria; dependent lychni laquearibus aureis

726

incensi, et noctem flammis funalia vincunt.

727

Hic regina gravem gemmis auroque poposcit

728

implevitque mero pateram, quam Belus et omnes

729

a Belo soliti; tum facta silentia tectis:

730

Dido

«Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,

731

hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis

732

esse velis, nostrosque huius meminisse minores.

733

Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;

734

et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.»

735

Narrator

Dixit, et in mensam laticum libavit honorem,

736

primaque, libato, summo tenus attigit ore,

737

tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit

738

spumantem pateram, et pleno se proluit auro

739

post alii proceres. Cithara crinitus Iopas

740

personat aurata, docuit quem maximus Atlas.

741

Hic canit errantem lunam solisque labores;

742

unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;

743

Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;

744

quid tantum Oceano properent se tinguere soles

745

hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.

746

Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.

747

Nec non et vario noctem sermone trahebat

748

infelix Dido, longumque bibebat amorem,

749

multa super Priamo rogitans, super Hectore multa;

750

nunc quibus Aurorae venisset filius armis,

751

nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.

752

Dido

«Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis

753

insidias» inquit «Danaum, casusque tuorum,

754

erroresque tuos; nam te iam septima portat

755

omnibus errantem terris et fluctibus aestas.»

756