Publius Vergilius Maro was the preeminent poet of the Latin language and one of the greatest literary figures of the ancient world. He served as the unofficial poet laureate of the Augustan Age, composing works that celebrated Roman identity, agricultural life, and the legendary origins of Rome. His epic poem the Aeneid became the foundational text of Roman literary culture almost immediately upon its posthumous publication.

When and where did Vergil live?

Vergil was born on October 15, 70 BCE, in Andes, a village near Mantua in Cisalpine Gaul, in what is now northern Italy. He was educated in Cremona, Mediolanum (Milan), and Rome, and later settled in Naples and its surroundings, where he spent much of his productive career. He died on September 21, 19 BCE, in Brundisium (modern Brindisi) while returning from a research trip to Greece, having lived 50 years.

What genre or literary tradition did Vergil work in?

Vergil worked across three major genres of classical Latin poetry: pastoral, didactic, and epic. His Eclogues belong to the pastoral tradition descending from the Greek poet Theocritus, while his Georgics follow the didactic model established by Hesiod's Works and Days. The Aeneid places Vergil squarely in the Homeric epic tradition, consciously imitating and transforming both the Iliad and the Odyssey for a Roman audience.

What did Vergil write?

Vergil composed three major works: the Eclogues (also called the Bucolics), a collection of ten pastoral poems completed around 39 BCE; the Georgics, a four-book didactic poem on agriculture and rural life completed around 29 BCE; and the Aeneid, a twelve-book Latin epic recounting the Trojan hero Aeneas's journey to Italy and the mythological founding of Rome. The Aeneid was still being revised at Vergil's death in 19 BCE and was published posthumously by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the direction of the emperor Augustus.

Who and what influenced Vergil?

Vergil drew deeply on the Greek literary tradition, particularly Homer (the Iliad and Odyssey), Hesiod (Works and Days), and Theocritus (the Idylls), whom he adapted and transformed for Latin audiences. Among Latin predecessors, Lucretius and his Epicurean didactic epic De Rerum Natura profoundly shaped Vergil's diction and philosophical sensibility, especially in the Georgics. The political and cultural program of Augustus, as well as the patronage of the statesman Maecenas, also shaped the thematic priorities of both the Georgics and the Aeneid.

What shaped Vergil's life and career?

The violent disruptions of the late Roman Republic profoundly affected Vergil's life; the land confiscations of 41–40 BCE following the Battle of Philippi reportedly dispossessed his family's farm near Mantua, an experience reflected in Eclogues 1 and 9. His introduction to the powerful literary patron Gaius Maecenas around 38 BCE secured both his financial stability and his connection to the emerging Augustan political order. Vergil spent approximately eleven years composing the Aeneid, dying before he could complete its final revisions, having reportedly wished on his deathbed that the manuscript be destroyed.

What is Vergil's legacy in Western literature?

Vergil's influence on Western literature is arguably greater than that of any other Latin author; the Aeneid was used as a school text throughout the Roman Empire and the medieval period, ensuring continuous transmission and imitation. Dante Alighieri chose Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (completed c. 1320 CE), a testament to Vergil's enduring authority as the supreme poet of the Latin tradition. Vergil's works shaped writers including Ovid, Lucan, Statius, Milton, Spenser, and Tennyson, and the Aeneid remains a central text in classical studies and Western literary education to this day.

What genre is Vergil's Aeneid?

The Aeneid is a Latin epic poem, composed in dactylic hexameter, the traditional metre of Greco-Roman heroic verse. It belongs to the literary tradition of the primary epic, consciously modelling itself on Homer's Iliad and Odyssey while adapting the form for Roman literary and ideological purposes.

When was Vergil's Aeneid written?

Vergil began composing the Aeneid around 29 BCE and worked on it until his death in 19 BCE, leaving the poem technically unfinished. The work was posthumously edited and published by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the order of the emperor Augustus.

What is Vergil's Aeneid about?

The Aeneid recounts the journey of Aeneas, a Trojan hero and son of the goddess Venus, who flees the sack of Troy and travels to Italy to found the civilization that will eventually become Rome. The twelve-book poem covers his wanderings across the Mediterranean, his tragic love affair with Dido, queen of Carthage, and his military conquest of the Latins in Italy to establish a new homeland.

What are the central themes of Vergil's Aeneid?

The poem's central themes include pietas — dutiful devotion to the gods, family, and state — and the painful costs of empire, as individuals repeatedly sacrifice personal happiness for a divinely ordained historical mission. Fate (fatum) versus human will, the trauma of war, and the ambiguous nature of Roman imperial glory are explored with sustained moral complexity, particularly in the poem's dark final books.

What is the structure and form of Vergil's Aeneid?

The Aeneid comprises twelve books of dactylic hexameter verse, totalling approximately 9,896 lines. It is conventionally divided into two halves: the first six books, often called the 'Odyssean Aeneid,' trace Aeneas's wanderings and descent to the underworld, while the final six books, the 'Iliadic Aeneid,' depict the wars in Latium that mirror the Iliad's battlefield narrative.

What was the political and historical context of Vergil's Aeneid?

The Aeneid was composed during the reign of Augustus (27 BCE–14 CE), in the immediate aftermath of a century of Roman civil wars that culminated in the defeat of Mark Antony and Cleopatra at the Battle of Actium in 31 BCE. Augustus sponsored the poem as part of a broader cultural programme to legitimise his rule by linking the Julian family to Aeneas and, through him, to the goddess Venus and Trojan antiquity.

What are the defining literary features and style of Vergil's Aeneid?

Vergil's style is characterised by highly wrought, syntactically complex Latin, dense with allusion to Homer, Ennius, and Apollonius of Rhodes, and marked by the so-called 'Virgilian half-line' — fifty-eight metrically incomplete lines left unfinished at his death. His use of simile, ekphrasis (notably the description of Aeneas's shield in Book 8), and free indirect discourse to render psychological interiority distinguish the poem as the supreme achievement of Latin literary art.

What did Vergil's Aeneid contribute to literary tradition?

The Aeneid established the template for the literary epic in Western literature, demonstrating how the Homeric form could be adapted to serve national myth-making and philosophical reflection on history. It also canonised dactylic hexameter as the prestige metre of Latin poetry and provided later Roman poets such as Ovid, Lucan, and Statius with an inescapable intertextual reference point.

How has Vergil's Aeneid influenced later literature and culture?

The Aeneid became the central text of medieval Latin education and profoundly shaped Dante Alighieri, who cast Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (c. 1308–1320). Its influence extends to Renaissance epics such as Torquato Tasso's Gerusalemme Liberata (1581) and Luís de Camões's Os Lusíadas (1572), and in the modern era to works including Seamus Heaney's translation (2016) and Ursula K. Le Guin's Lavinia (2008).

Who are the key figures in Vergil's Aeneid?

The protagonist is Aeneas, the pious Trojan hero destined to found the Roman race, who is opposed by the goddess Juno and aided by his divine mother Venus and the god Mercury. Other pivotal figures include Dido, the Carthaginian queen whose doomed love for Aeneas ends in suicide (Book 4); Anchises, Aeneas's father, who reveals Rome's future greatness in the underworld (Book 6); Turnus, the Rutulian warrior-king who serves as Aeneas's primary Italian antagonist; and the Latin princess Lavinia, for whose hand the final war is fought.

0:00

Aeneid

Book 9

P. Vergilius Maro

Narrator

Atque ea diversa penitus dum parte geruntur,

Irim de caelo misit Saturnia Iuno

audacem ad Turnum. Luco tum forte parentis

Pilumni Turnus sacrata valle sedebat.

Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est:

Iris

«Turne, quod optanti divom promittere nemo

auderet, volvenda dies en attulit ultro.

Aeneas urbe et sociis et classe relicta

sceptra Palatini sedemque petit Euandri.

Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes

Lydorumque manum collectos armat agrestis.

Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus.

Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.»

Narrator

Dixit et in caelum paribus se sustulit alis

ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.

Adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas

sustulit ac tali fugientem est voce secutus:

Turnus

«Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam

detulit in terras? Unde haec tam clara repente

tempestas? Medium video discedere caelum

palantisque polo stellas. Sequor omina tanta,

quisquis in arma vocas.» Et sic effatus ad undam

processit summoque hausit de gurgite lymphas,

multa deos orans, oneravitque aethera votis.

Narrator

Iamque omnis campis exercitus ibat apertis,

dives equum, dives pictaï vestis et auri;

Messapus primas acies, postrema coercent

Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus,

vertitur arma tenens et toto vertice supra est.

Ceu septem surgens sedatis amnibus altus

per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus

cum refluit campis et iam se condidit alveo.

Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem

prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis.

Primus ab adversa conclamat mole Caicus:

Caicus

«Quis globus, o cives, caligine volvitur atra?

Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros,

hostis adest, heia!» Ingenti clamore per omnis

condunt se Teucri portas et moenia complent.

Narrator

Namque ita discedens praeceperat optumus armis

Aeneas: siqua interea fortuna fuisset,

neu struere auderent aciem neu credere campo;

castra modo et tutos servarent aggere muros.

Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat,

obiciunt portas tamen et praecepta facessunt

armatique cavis expectant turribus hostem.

Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmen

viginti lectis equitum comitatus, et urbi

improvisus adest; maculis quem Thracius albis

portat equus cristaque tegit galea aurea rubra.

Turnus

«Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem?

En,» ait et iaculum attorquens emittit in auras,

principium pugnae, et campo sese arduus infert.

Narrator

Clamore excipiunt socii fremituque sequuntur

horrisono: Teucrum mirantur inertia corda,

non aequo dare se campo, non obvia ferre

arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc

lustrat equo muros aditumque per avia quaerit.

Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili

cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris,

nocte super media; tuti sub matribus agni

balatum exercent, ille asper et improbus ira

saevit in absentis, collecta fatigat edendi

ex longo rabies et siccae sanguine fauces:

haud aliter Rutulo muros et castra tuenti

ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet.

Qua temptet ratione aditus et quae via clausos

excutiat Teucros vallo atque effundat in aequum?

Classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat,

aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis,

invadit sociosque incendia poscit ovantis

atque manum pinu flagranti fervidus implet.

Tum vero incumbunt, urget praesentia Turni,

atque omnis facibus pubes accingitur atris.

Diripuere focos; piceum fert fumida lumen

taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam.

Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris

avertit? Tantos ratibus quis depulit ignes?

Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis.

Berecyntia

Tempore quo primum Phrygia formabat in Ida

Aeneas classem et pelagi petere alta parabat,

ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum

vocibus his adfata Iovem: «Da, nate, petenti,

quod tua cara parens domito te poscit Olympo.»

Narrator

Pinea silva mihi, multos dilecta per annos

lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant,

nigranti picea trabibusque obscurus acernis:

has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret,

laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit.

Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem:

ne cursu quassatae ullo neu turbine venti

vincantur, prosit nostris in montibus ortas.»

Filius huic contra, torquet qui sidera mundi:

Jupiter

«O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis?

Mortaline manu factae immortale carinae

fas habeant certusque incerta pericula lustret

Aeneas? Cui tanta deo permissa potestas?

Immo ubi defunctae finem portusque tenebunt

Ausonios olim, quaecumque evaserit undis

Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva,

100

mortalem eripiam formam magnique iubebo

101

aequoris esse deas, qualis Nereia Doto

102

et Galatea secant spumantem pectore pontum.»

103

Narrator

Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris,

104

per pice torrentis atraque voragine ripas

105

adnuit et totum nutu tremefecit Olympum.

106

Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae

107

debita complerant, cum Turni iniuria Matrem

108

admonuit ratibus sacris depellere taedas.

109

Hic primum nova lux oculis offulsit et ingens

110

visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus

111

Idaeique chori; tum vox horrenda per auras

112

excidit et Troum Rutulorumque agmina complet:

113

Cybele

«Ne trepidate meas, Teucri, defendere navis

114

neve armate manus: maria ante exurere Turno

115

quam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae,

116

ite deae pelagi: genetrix iubet.» Et sua quaeque

117

continuo puppes abrumpunt vincula ripis

118

delphinumque modo demersis aequora rostris

119

ima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum)

120

quot prius aeratae steterant ad litora prorae

121

reddunt se totidem facies pontoque feruntur.

122

Narrator

Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse

123

turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis

124

rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto.

125

At non audaci Turno fiducia cessit;

126

ultro animos tollit dictis atque increpat ultro:

127

Turnus

«Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse

128

auxilium solitum eripuit, non tela neque ignes

129

exspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucris

130

nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est.

131

Terra autem in nostris manibus, tot milia gentes

132

arma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent,

133

siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum:

134

sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva

135

fertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contra

136

fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem,

137

coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas

138

iste dolor solisque licet capere arma Mycenis.

139

Sed periisse semel satis est: peccare fuisset

140

ante satis penitus modo non genus omne perosos

141

femineum. Quibus haec medii fiducia valli

142

fossarumque morae, leti discrimina parva,

143

dant animos. At non viderunt moenia Troiae

144

Neptuni fabricata manu considere in ignis?

145

Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum

146

apparat et mecum invadit trepidantia castra.

147

Non armis mihi Volcani, non mille carinis

148

est opus in Teucros; addant se protinus omnes

149

Etrusci socios, tenebras et inertia furta

150

Palladii caesis summae custodibus arcis

151

ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo:

152

luce palam certum est igni circumdare muros.

153

Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga

154

esse ferant, decumum quos distulit Hector in annum.

155

Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei,

156

quod superest, laeti bene gestis corpora rebus

157

procurate, viri, et pugnam sperate parari.»

158

Narrator

Interea vigilum excubiis obsidere portas

159

cura datur Messapo et moenia cingere flammis.

160

Bis septem Rutuli, muros qui milite servent,

161

delecti; ast illos centeni quemque sequuntur

162

purpurei cristis iuvenes auroque corusci.

163

Discurrunt variantque vices fusique per herbam

164

indulgent vino et vertunt crateras aenos.

165

Conlucent ignes, noctem custodia ducit

166

insomnem ludo.

167

Haec super e vallo prospectant Troes et armis

168

alta tenent, nec non trepidi formidine portas

169

explorant pontisque et propugnacula iungunt,

170

tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus,

171

quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent,

172

rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros.

173

Omnis per muros legio, sortita periclum,

174

excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est.

175

Nisus erat portae custos, acerrimus armis,

176

Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida

177

venatrix iaculo celerem levibusque sagittis;

178

it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter

179

non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma,

180

ora puer prima signans intonsa iuventa.

181

His amor unus erat, pariterque in bella ruebant:

182

tum quoque communi portam statione tenebant.

183

Nisus

Nisus ait: «Dine hunc ardorem mentibus addunt,

184

Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido?

185

Aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum

186

mens agitat mihi nec placida contenta quietest.

187

Cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum.

188

Lumina rara micant; somno vinoque soluti

189

procubuere; silent late loca: percipe porro,

190

quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat.

191

Aenean acciri omnes, populusque patresque,

192

exposcunt mittique viros, qui certa reportent.

193

Si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti

194

fama sat est), tumulo videor reperire sub illo

195

posse viam ad muros et moenia Pallantea.»

196

Euryalus

Obstipuit magno laudum percussus amore

197

Euryalus; simul his ardentem adfatur amicum:

198

«Mene igitur socium summis adiungere rebus,

199

Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam?

200

Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes,

201

Argolicum terrorem inter Troiaeque labores

202

sublatum erudiit, nec tecum talia gessi,

203

magnanimum Aenean et fata extrema secutus:

204

est hic, est animus lucis contemptor et istum

205

qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.»

206

Nisus

Nisus ad haec: «Equidem de te nil tale verebar

207

nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem

208

Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis.

209

Sed siquis, quae multa vides discrimine tali,

210

siquis in adversum rapiat casusve deusve,

211

te superesse velim; tua vita dignior aetas.

212

Sit qui me raptum pugna pretiove redemptum

213

mandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit,

214

absenti ferat inferias decoretque sepulchro.

215

Neu matri miserae tanti sim causa doloris,

216

quae te sola, puer, multis e matribus ausa

217

persequitur magni nec moenia curat Acestae.»

218

Euryalus

Ille autem: «Causas nequiquam nectis inanis,

219

nec mea iam mutata loco sententia cedit:

220

adceleremus,» ait. Vigiles simul excitat, illi

221

succedunt servantque vices: statione relicta

222

ipse comes Niso graditur, regemque requirunt.

223

Narrator

Cetera per terras omnis animalia somno

224

laxabant curas et corda oblita laborum:

225

ductores Teucrum primi et delecta iuventus

226

consilium summis regni de rebus habebant,

227

quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset.

228

Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes,

229

castrorum et campi medio. Tum Nisus et una

230

Euryalus confestim alacres admittier orant:

231

rem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulus

232

accepit trepidos ac Nisum dicere iussit.

233

Nisus

Tum sic Hyrtacides: «Audite O mentibus aequis,

234

Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis,

235

quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti

236

conticuere; locum insidiis conspeximus ipsi,

237

qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto;

238

interrupti ignes, aterque ad sidera fumus

239

erigitur: si fortuna permittitis uti

240

quaesitum Aenean et moenia Pallantea,

241

mox hic cum spoliis ingenti caede peracta

242

adfore cernetis. Nec nos via fallit euntis:

243

vidimus obscuris primam sub vallibus urbem

244

venatu adsiduo et totum cognovimus amnem.»

245

Aletes

Hic annis gravis atque animi maturus Aletes:

246

«Di patrii, quorum semper sub numine Troia est,

247

non tamen omnino Teucros delere paratis,

248

cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis

249

pectora.» Sic memorans umeros dextrasque tenebat

250

amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat.

251

«Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis

252

praemia posse rear solvi? Pulcherrima primum

253

di moresque dabunt vestri; tum cetera reddet

254

actutum pius Aeneas atque integer aevi

255

Ascanius, meriti tanti non immemor umquam.»

256

Ascanius and Euryalus

«Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,»

257

excipit Ascanius, «per magnos, Nise, penatis

258

Assaracique larem et canae penetralia Vestae

259

obtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est,

260

in vestris pono gremiis: revocate parentem,

261

reddite conspectum; nihil illo triste recepto.

262

Bina dabo argento perfecta atque aspera signis

263

pocula, devicta genitor quae cepit Arisba,

264

et tripodas geminos, auri duo magna talenta,

265

cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido.

266

Si vero capere Italiam sceptrisque potiri

267

contigerit victori et praedae dicere sortem,

268

vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis

269

aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis

270

excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise.

271

Praeterea bis sex genitor lectissima matrum

272

corpora captivosque dabit suaque omnibus arma,

273

insuper his campi quod rex habet ipse Latinus.

274

Te vero, mea quem spatiis propioribus aetas

275

insequitur, venerande puer, iam pectore toto

276

accipio et comitem casus complector in omnis.

277

Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus;

278

seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum

279

verborumque fides.» Contra quem talia fatur

280

Euryalus: «Me nulla dies tam fortibus ausis

281

dissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda

282

aut adversa cadat. Sed te super omnia dona

283

unum oro, genetrix Priami de gente vetusta

284

est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus

285

mecum excedentem, non moenia regis Acestae.

286

Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est

287

inque salutatam linquo: nox et tua testis

288

dextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis

289

at tu, oro, solare inopem et succurre relictae.

290

Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo

291

in casus omnis.» Percussa mente dedere

292

Dardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus,

293

atque animum patriae strinxit pietatis imago.

294

Iulus

Tum sic effatur:

295

«Sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis.

296

Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae

297

solum defuerit, nec partum gratia talem

298

parva manet. Casus factum quicumque sequentur,

299

per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat:

300

quae tibi polliceor reduci rebusque secundis,

301

haec eadem matrique tuae generique manebunt.»

302

Narrator

Sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem

303

auratum, mira quem fecerat arte Lycaon

304

Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna.

305

Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis

306

exuvias; galeam fidus permutat Aletes.

307

Protinus armati incedunt; quos omnis euntis

308

primorum manus ad portas iuvenumque senumque

309

prosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus,

310

ante annos animumque gerens curamque virilem,

311

multa patri mandata dabat portanda: sed aurae

312

omnia discerpunt et nubibus inrita donant.

313

Egressi superant fossas noctisque per umbram

314

castra inimica petunt, multis tamen ante futuri

315

exitio. Passim somno vinoque per herbam

316

corpora fusa vident, arrectos litore currus,

317

inter lora rotasque viros, simul arma iacere,

318

vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus:

319

Nisus

«Euryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res.

320

Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis

321

a tergo possit, custodi et consule longe;

322

haec ego vasta dabo et lato te limite ducam.»

323

Narrator

Sic memorat vocemque premit; simul ense superbum

324

Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis

325

exstructus toto proflabat pectore somnum.

326

Rex idem et regi Turno gratissimus augur,

327

sed non augurio potuit depellere pestem.

328

Tris iuxta famulos temere inter tela iacentis

329

armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis

330

nanctus equis ferroque secat pendentia colla;

331

tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit

332

sanguine singultantem; atro tepefacta cruore

333

terra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque

334

et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte

335

luserat, insignis facie, multoque iacebat

336

membra deo victus: felix, si protinus illum

337

aequasset nocti ludum in lucemque tulisset.

338

Impastus ceu plena leo per ovilia turbans

339

(suadet enim vesana fames) manditque trahitque

340

molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento:

341

nec minor Euryali caedes; incensus et ipse

342

perfurit ac multam in medio sine nomine plebem,

343

Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque,

344

ignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem,

345

sed magnum metuens se post cratera tegebat;

346

pectore in adverso totum cui comminus ensem

347

condidit adsurgenti et multa morte recepit.

348

Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta

349

vina refert moriens; hic furto fervidus instat.

350

Iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem

351

deficere extremum et religatos rite videbat

352

carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus.

353

sensit enim nimia caede atque cupidine ferri:

354

Nisus

«Absistamus,» ait, «nam lux inimica propinquat.

355

Poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.»

356

Narrator

Multa virum solido argento perfecta relinquunt

357

armaque craterasque simul pulchrosque tapetas.

358

Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis

359

cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim

360

quae mittit dona hospitio cum iungeret absens

361

Caedicus, ille suo moriens dat habere nepoti,

362

post mortem bello Rutuli pugnaque potiti

363

haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat.

364

Tum galeam Messapi habilem cristisque decoram

365

induit. Excedunt castris et tuta capessunt.

366

Interea praemissi equites ex urbe Latina,

367

cetera dum legio campis instructa moratur,

368

ibant et Turno regi responsa ferebant,

369

tercentum, scutati omnes, Volcente magistro.

370

Iamque propinquabant castris murosque subibant,

371

cum procul hos laevo flectentis limite cernunt

372

et galea Euryalum sublustri noctis in umbra

373

prodidit immemorem radiisque adversa refulsit.

374

Volcens

Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens

375

«State, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis?

376

Quove tenetis iter?» Nihil illi tendere contra,

377

sed celerare fugam in silvas et fidere nocti.

378

Narrator

Obiciunt equites sese ad divortia nota

379

hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant.

380

Silva fuit late dumis atque ilice nigra

381

horrida, quam densi complerant undique sentes;

382

rara per occultos lucebat semita calles.

383

Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda

384

impediunt fallitque timor regione viarum;

385

Nisus abit, iamque imprudens evaserat hostis

386

atque locos, qui post Albae de nomine dicti

387

Albani, tum rex stabula alta Latinus habebat,

388

ut stetit et frustra absentem respexit amicum.

389

Nisus

«Euryale infelix, qua te regione reliqui?

390

Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens

391

fallacis silvae?» Simul et vestigia retro

392

observata legit dumisque silentibus errat.

393

Narrator

Audit equos, audit strepitus et signa sequentum.

394

Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris

395

pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis

396

fraude loci et noctis, subito turbante tumultu,

397

oppressum rapit et conantem plurima frustra.

398

Quid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis

399

eripere? An sese medios moriturus in enses

400

inferat et pulchram properet per volnera mortem?

401

Ocius adducto torquens hastile lacerto,

402

suspiciens altam Lunam sic voce precatur:

403

Nisus

«Tu, dea, tu praesens nostro succurre labori,

404

astrorum decus et nemorum Latonia custos

405

Siqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris

406

dona tulit, siqua ipse meis venatibus auxi

407

suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi:

408

hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.»

409

Narrator

Dixerat, et toto conixus corpore ferrum

410

conicit: hasta volans noctis diverberat umbras

411

et venit aversi in tergum Sulmonis ibique

412

frangitur ac fisso transit praecordia ligno.

413

Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen

414

frigidus et longis singultibus ilia pulsat.

415

Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idem

416

ecce aliud summa telum librabat ab aure.

417

Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque

418

stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro.

419

Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam

420

auctorem nec quo se ardens inmittere possit.

421

Volcens

«Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas

422

persolves amborum,» inquit; simul ense recluso

423

ibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens

424

conclamat Nisus, nec se celare tenebris

425

amplius aut tantum potuit perferre dolorem.

426

Nisus

«Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum,

427

O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec ausus

428

nec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor,

429

tantum infelicem nimium dilexit amicum.»

430

Narrator

Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus

431

transabiit costas et candida pectora rumpit.

432

Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus

433

it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit:

434

purpureus veluti cum flos succisus aratro

435

languescit moriens lassove papavera collo

436

demisere caput, pluvia cum forte gravantur.

437

At Nisus ruit in medios solumque per omnis

438

Volcentem petit in solo Volcente moratur.

439

Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc

440

proturbant. Instat non setius ac rotat ensem

441

fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore

442

condidit adverso et moriens animam abstulit hosti.

443

Tum super exanimum sese proiecit amicum

444

confossus placidaque ibi demum morte quievit.

445

Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt,

446

nulla dies umquam memori vos eximet aevo,

447

dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum

448

accolet imperiumque pater Romanus habebit.

449

Victores praeda Rutuli spoliisque potiti

450

Volcentem exanimum flentes in castra ferebant.

451

Nec minor in castris luctus Rhamnete reperto

452

exsangui et primis una tot caede peremptis,

453

Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa

454

corpora seminecisque viros tepidaque recentem

455

caede locum et plenos spumanti sanguine rivos.

456

Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem

457

Messapi et multo phaleras sudore receptas.

458

Et iam prima novo spargebat lumine terras

459

Tithoni croceum linquens Aurora cubile:

460

iam sole infuso, iam rebus luce retectis

461

Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse,

462

suscitat, aeratasque acies in proelia cogit

463

quisque suas variisque acuunt rumoribus iras.

464

Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis

465

praefigunt capita et multo clamore sequuntur

466

Euryali et Nisi.

467

Aeneadae duri murorum in parte sinistra

468

opposuere aciem, nam dextera cingitur amni,

469

ingentisque tenent fossas et turribus altis

470

stant maesti; simul ora virum praefixa movebant,

471

nota nimis miseris atroque fluentia tabo.

472

Interea pavidam volitans pennata per urbem

473

nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris

474

Euryali. At subitus miserae calor ossa reliquit,

475

excussi manibus radii revolutaque pensa.

476

Evolat infelix et femineo ululatu,

477

scissa comam, muros amens atque agmina cursu

478

prima petit, non illa virum, non illa pericli

479

telorumque memor; caelum dehinc questibus implet:

480

Euryalus

«Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectae

481

sera meae requies, potuisti linquere solam,

482

crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum,

483

adfari extremum miserae data copia matri?

484

Heu, terra ignota canibus data praeda Latinis

485

alitibusque iaces, nec te, tua funera mater

486

produxi pressive oculos aut volnera lavi,

487

veste tegens, tibi quam noctes festina diesque

488

urgebam et tela curas solabar anilis.

489

Quo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membra

490

et funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te,

491

nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta?

492

Figite me, siqua est pietas, in me omnia tela

493

conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro:

494

aut tu, magne pater divom, miserere tuoque

495

invisum hoc detrude caput sub Tartara telo,

496

quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.»

497

Narrator

Hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis

498

it gemitus: torpent infractae ad proelia vires.

499

Illam incendentem luctus Idaeus et Actor

500

Illionei monitu et multum lacrimantis Iuli

501

corripiunt interque manus sub tecta reponunt.

502

At tuba terribilem sonitum procul aere canoro

503

increpuit; sequitur clamor caelumque remugit.

504

Adcelerant acta pariter testudine Volsci

505

et fossas implere parant ac vellere vallum.

506

Quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros,

507

qua rara est acies interlucetque corona

508

non tam spissa viris. Telorum effundere contra

509

omne genus Teucri ac duris detrudere contis,

510

adsueti longo muros defendere bello.

511

Saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua

512

possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis

513

ferre iuvat subter densa testudine casus;

514

nec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens,

515

immanem Teucri molem volvuntque ruuntque,

516

quae stravit Rutulos late armorumque resolvit

517

tegmina. Nec curant caeco contendere Marte

518

amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo

519

missilibus certant.

520

Parte alia horrendus visu quassabat Etruscam

521

pinum et fumiferos infert Mezentius ignis;

522

at Messapus equum domitor, Neptunia proles,

523

rescindit vallum et scalas in moenia poscit.

524

Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti,

525

quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus

526

ediderit, quem quisque virum demiserit Orco;

527

et mecum ingentis oras evolvite belli,

528

et meministis enim, divae, et memorare potestis.

529

Turris erat vasto suspectu et pontibus altis,

530

opportuna loco, summis quam viribus omnes

531

expugnare Itali summaque evertere opum vi

532

certabant, Troes contra defendere saxis

533

perque cavas densi tela intorquere fenestras.

534

Princeps ardentem coniecit lampada Turnus

535

et flammam adfixit lateri, quae plurima vento

536

corripuit tabulas et postibus haesit adesis.

537

Turbati trepidare intus frustraque malorum

538

velle fugam. Dum se glomerant retroque residunt

539

in partem, quae peste caret, tum pondere turris

540

procubuit subito et caelum tonat omne fragore.

541

Semineces ad terram, immani mole secuta,

542

confixique suis telis et pectora duro

543

transfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor

544

et Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor,

545

Maeonio regi quem serva Licymnia furtim

546

sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis,

547

ense levis nudo parmaque inglorius alba;

548

isque ubi se Turni media inter milia vidit,

549

hinc acies atque hinc acies adstare Latinas:

550

ut fera, quae densa venantum saepta corona

551

contra tela furit seseque haud nescia morti

552

inicit et saltu supra venabula fertur,

553

haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis

554

inruit et, qua tela videt densissima, tendit.

555

At pedibus longe melior Lycus inter et hostis

556

inter et arma fuga muros tenet altaque certat

557

prendere tecta manu sociumque attingere dextras.

558

Turnus

Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus,

559

increpat his victor: «Nostrasne evadere, demens,

560

sperasti te posse manus?» Simul adripit ipsum

561

pendentem et magna muri cum parte revellit.

562

Narrator

Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum

563

sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis

564

quaesitum aut matri multis balatibus agnum

565

Martius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor

566

tollitur: invadunt et fossas agere complent;

567

ardentis taedas alii ad fastigia iactant.

568

Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis

569

Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem,

570

Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas,

571

hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta,

572

Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus,

573

Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque

574

et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan,

575

Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillae

576

strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens

577

ad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta

578

et laevo infixa est lateri manus abditaque intus

579

spiramenta animae letali volnere rupit.

580

Stabat in egregiis Arcentis filius armis,

581

pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera,

582

insignis facie, genitor quem miserat Arcens,

583

eductum Matris luco Symaethia circum

584

flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici:

585

stridentem fundam positis Mezentius hastis

586

ipse ter adducta circum caput egit habena

587

et media adversi liquefacto tempora plumbo

588

diffidit ac multa porrectum extendit harena.

589

Tum primum bello celerem intendisse sagittam

590

dicitur ante feras solitus terrere fugaces

591

Ascanius fortemque manu fudisse Numanum,

592

cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem

593

germanam nuper thalamo sociatus habebat.

594

Is primam ante aciem digna atque indigna relatu

595

vociferans tumidusque novo praecordia regno

596

ibat et ingentem sese clamore ferebat:

597

Numanus

«Non pudet obsidione iterum valloque teneri,

598

bis capti Phryges, et morti praetendere muros?

599

En qui nostra sibi bello conubia poscunt!

600

Quis deus Italiam, quae vos dementia adegit

601

Non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes:

602

durum a stirpe genus natos ad flumina primum

603

deferimus saevoque gelu duramus et undis,

604

venatu invigilant pueri silvasque fatigant,

605

flectere ludus equos et spicula tendere cornu.

606

At patiens operum parvoque adsueta iuventus

607

aut rastris terram domat aut quatit oppida bello.

608

Omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum

609

terga fatigamus hasta; nec tarda senectus

610

debilitat vires animi mutatque vigorem:

611

canitiem galea premimus, semperque recentis

612

comportare iuvat praedas et vivere rapto.

613

Vobis picta croco et fulgenti murice vestis,

614

desidiae cordi, iuvat indulgere choreis,

615

et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.

616

O vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta

617

Dindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum!

618

Tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris

619

Idaeae sinite arma viris et cedite ferro.»

620

Narrator

Talia iactantem dictis ac dira canentem

621

non tulit Ascanius nervoque obversus equino

622

contendit telum diversaque bracchia ducens

623

constitit, ante Iovem supplex per vota precatus:

624

Ascanius

«Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis.

625

Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona

626

et statuam ante aras aurata fronte iuvencum

627

candentem pariterque caput cum matre ferentem,

628

iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.»

629

Audiit et caeli Genitor de parte serena

630

intonuit laevum, sonat una fatifer arcus:

631

effugit horrendum stridens adducta sagitta

632

perque caput Remuli venit et cava tempora ferro

633

traicit. «I, verbis virtutem inlude superbis!

634

His capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.»

635

Apollo

Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur

636

laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt.

637

Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo

638

desuper Ausonias acies urbemque videbat,

639

nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum:

640

«Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra,

641

dis genite et geniture deos. Iure omnia Bella

642

gente sub Assaraci fato ventura resident,

643

nec te Troia capit.» Simul haec effatus ab alto

644

aethere se misit, spirantis dimovet auras

645

Ascaniumque petit. Forma tum vertitur oris

646

antiquum in Buten; hic Dardanio Anchisae

647

armiger ante fuit fidusque ad limina custos,

648

tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo

649

omnia longaevo similis, vocemque coloremque

650

et crinis albos et saeva sonoribus arma,

651

atque his ardentem dictis adfatur Iulum:

652

«Sit satis, Aenide, telis impune Numanum

653

oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo

654

concedit laudem et paribus non invidet armis:

655

cetera parce, puer, bello.» Sic orsus Apollo

656

mortalis medio aspectus sermone reliquit

657

et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.

658

Narrator

Agnovere deum proceres divinaque tela

659

Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem.

660

Ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi

661

Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus

662

succedunt animasque in aperta pericula mittunt.

663

It clamor totis per propugnacula muris,

664

intendunt acris arcus amentaque torquent.

665

Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque

666

dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit:

667

quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis

668

verberat imber humum, quam multa grandine nimbi

669

in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris

670

torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit.

671

Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti,

672

quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera

673

abietibus iuvenes patriis et montibus aequos,

674

portam, quae ducis imperio commissa, recludunt,

675

freti animis, ultroque invitant moenibus hostem.

676

Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant,

677

armati ferro et cristis capita alta corusci:

678

quales aëriae liquentia flumina circum,

679

sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum,

680

consurgunt geminae quercus intonsaque caelo

681

attollunt capita et sublimi vertice nutant.

682

inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis

683

continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis

684

et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon

685

agminibus totis: at versi terga dedere

686

aut ipso portae posuere in limine vitam.

687

Tum magis increscunt animis discordibus irae;

688

et iam collecti Troes glomerantur eodem

689

et conferre manum et procurrere longius audent.

690

Ductori Turno diversa in parte furenti

691

turbantique viros perfertur nuntius, hostem

692

fervere caede nova et portas praebere patentis.

693

Deserit inceptum atque immani concitus ira

694

Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos.

695

Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat,

696

Thebana de matre nothum Sarpedonis alti,

697

coniecto sternit iaculo; volat Itala cornus

698

aëra per tenerum stomachoque infixa sub altum

699

pectus abit: reddit specus atri volneris undam

700

spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit.

701

Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum,

702

tum Bitian ardentem oculis animisque frementem

703

non iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset,

704

sed magnum stridens contorta phalarica venit,

705

fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga

706

nec duplici squama lorica fidelis et auro

707

sustinuit: conlapsa ruunt immania membra.

708

Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens.

709

Talis in Euboico Baiarum litore quondam

710

saxea pila cadit, magnis quam molibus ante

711

constructam ponto iaciunt; sic illa ruinam

712

prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit:

713

miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae;

714

tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile

715

Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo.

716

Hic Mars armipotens animum viresque Latinis

717

addidit et stimulos acris sub pectore vertit

718

immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem.

719

Undique conveniunt, quoniam data copia pugnae

720

bellatorque animo deus incidit.

721

Pandarus ut fuso germanum corpore cernit

722

et quo sit fortuna loco, qui casus agat res,

723

portam vi magna converso cardine torquet,

724

obnixus latis umeris, multosque suorum

725

moenibus exclusos duro in certamine linquit;

726

ast alios secum includit recipitque ruentis,

727

demens, qui Rutulum in medio non agmine regem

728

viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi,

729

immanem veluti pecora inter inertia tigrim.

730

Continuo nova lux oculis effulsit, et arma

731

horrendum sonuere; tremunt in vertice cristae

732

sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit:

733

Pandarus

agnoscunt faciem invisam atque immania membra

734

turbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingens

735

emicat et mortis fraternae fervidus ira

736

effatur: «Non haec dotalis regia Amatae,

737

nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum.

738

Castra inimica vides; nulla hinc exire potestas.»

739

Turnus

Olli subridens sedato pectore Turnus:

740

«Incipe, siqua animo virtus, et consere dextram:

741

hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.»

742

Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo

743

intorquet summis adnixus viribus hastam:

744

excepere aurae volnus; Saturnia Iuno

745

detorsit veniens, portaeque infigitur hasta.

746

«At non hoc telum, mea quod vi dextera versat,

747

effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.»

748

Narrator

Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem

749

et mediam ferro gemina inter tempora frontem

750

dividit inpubesque immani volnere malas.

751

Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus:

752

conlapsos artus atque arma cruenta cerebro

753

sternit humi moriens, atque illi partibus aequis

754

huc caput atque illuc umero ex utroque pependit.

755

Diffugiunt versi trepida formidine Troes:

756

et si continuo victorem ea cura subisset,

757

rumpere claustra manu sociosque immittere portis,

758

ultimus ille dies bello gentique fuisset;

759

sed furor ardentem caedisque insana cupido

760

egit in adversos.

761

Principio Phalerim et succiso poplite Gygen

762

excipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas

763

in tergum, Iuno vires animumque ministrat;

764

addit Halym comitem et confixa Phegea parma,

765

ignaros deinde in muris Martemque cientis

766

Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque.

767

Lyncea tendentem contra sociosque vocantem

768

vibranti gladio conixus ab aggere dexter

769

occupat; huic uno desectum comminus ictu

770

cum galea longe iacuit caput. Inde ferarum

771

vastatorem Amycum, quo non felicior alter

772

ungere tela manu ferrumque armare veneno,

773

et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis,

774

Crethea Musarum comitem, cui carmina semper

775

et citharae cordi numerosque intendere nervis.

776

Semper equos atque arma virum pugnasque canebat.

777

Tandem ductores audita caede suorum

778

conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus,

779

palantisque vident socios hostemque receptum.

780

Mnestheus

Et Mnestheus: «Quo deinde fugam, quo tenditis?» inquit.

781

«Quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis?

782

Unus homo et vestris, o cives, undique saeptus

783

aggeribus tantas strages inpune per urbem

784

ediderit, iuvenum primos tot miserit Orco?

785

Non infelicis patriae veterumque deorum

786

et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?»

787

Narrator

Talibus accensi firmantur et agmine denso

788

consistunt. Turnus paulatim excedere pugna

789

et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda

790

acrius hoc Teucri clamore incumbere magno

791

et glomerare manum. Ceu saevum turba leonem

792

cum telis premit infensis, at territus ille,

793

asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga

794

ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra

795

ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque:

796

haud aliter retro dubius vestigia Turnus

797

improperata refert, et mens exaestuat ira.

798

Quin etiam bis tum medios invaserat hostis,

799

bis confusa fuga per muros agmina vertit;

800

sed manus e castris propere coit omnis in unum,

801

nec contra vires audet Saturnia Iuno

802

sufficere, aëriam caelo nam Iuppiter Irim

803

demisit germanae haud mollia iussa ferentem,

804

ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis.

805

Ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum

806

dextra valet: iniectis sic undique telis

807

obruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum

808

tinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt,

809

discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo

810

ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse

811

fulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor

812

liquitur et piceum, nec respirare potestas,

813

flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus.

814

Tum demum praeceps saltu sese omnibus armis

815

in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo

816

accepit venientem ac mollibus extulit undis

817

et laetum sociis abluta caede remisit.

818