0:00
Aeneid
Book 2
P. Vergilius Maro
Aeneas
At me tum primum saevus circumstetit horror
559
Obstipui; subiit cari genitoris imago,
560
ut regem aequaevum crudeli volnere vidi
561
vitam exhalantem; subiit deserta Creüsa,
562
et direpta domus, et parvi casus Iuli.
563
Respicio, et quae sit me circum copia lustro.
564
Deseruere omnes defessi, et corpora saltu
565
ad terram misere aut ignibus aegra dedere.
566
Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae
567
servantem et tacitam secreta in sede latentem
568
Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem
569
erranti passimque oculos per cuncta ferenti.
570
Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros
571
et poenas Danaum et deserti coniugis iras
572
praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,
573
abdiderat sese atque aris invisa sedebat.
574
Exarsere ignes animo; subit ira cadentem
575
ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.
576
Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas
577
aspiciet, partoque ibit regina triumpho,
578
coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit,
579
Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?
580
Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni?
581
Dardanium totiens sudarit sanguine litus?
582
Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen
583
feminea in poena est, nec habet victoria laudem,
584
extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis
585
laudabor poenas, animumque explesse iuvabit
586
ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.
587
Talia iactabam, et furiata mente ferebar:
588
cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam
589
obtulit et pura per noctem in luce refulsit
590
alma parens, confessa deam, qualisque videri
591
caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum
592
continuit, roseoque haec insuper addidit ore:
593
Venus
«Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?
594
Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit?
595
Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem
596
liqueris Anchisen; superet coniunxne Creüsa,
597
Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae
598
circum errant acies, et, ni mea cura resistat,
599
iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.
600
Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae
601
culpatusve Paris: divom inclementia, divom,
602
has evertit opes sternitque a culmine Troiam.
603
Aspice — namque omnem, quae nunc obducta tuenti
604
mortalis hebetat visus tibi et umida circum
605
caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis
606
iussa time, neu praeceptis parere recusa: —
607
hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis
608
saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum.
609
Neptunus muros magnoque emota tridenti
610
fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem
611
eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas
612
prima tenet, sociumque furens a navibus agmen
613
ferro accincta vocat.
614
Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas
615
insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.
616
Ipse pater Danais animos viresque secundas
617
sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.
618
Eripe, nate, fugam, finemque impone labori.
619
Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.»
620
Aeneas
Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris.
621
Adparent dirae facies inimicaque Troiae
622
numina magna deum.
623
Tum vero omne mihi visum considere in ignis
624
Ilium et ex imo verti Neptunia Troia;
625
ac veluti summis antiquam in montibus ornum
626
cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant
627
eruere agricolae certatim, — illa usque minatur
628
et tremefacta comam concusso vertice nutat,
629
volneribus donec paulatim evicta, supremum
630
congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.
631
Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis
632
expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.
633
Anchises
Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis
634
antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos
635
optabam primum montis primumque petebam,
636
abnegat excisa vitam producere Troia
637
exsiliumque pati. «Vos O, quibus integer aevi
638
sanguis,» ait «solidaeque suo stant robore vires,
639
vos agitate fugam:
640
me si caelicolae voluissent ducere vitam,
641
has mihi servassent sedes. Satis una superque
642
vidimus exscidia et captae superavimus urbi.
643
Sic O, sic positum adfati discedite corpus.
644
Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis
645
exuviasque petet; facilis iactura sepulcri.
646
Iam pridem invisus divis et inutilis annos
647
demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex
648
fulminis adflavit ventis et contigit igni.»
649
Aeneas
Talia perstabat memorans, fixusque manebat.
650
Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creüsa
651
Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum
652
cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.
653
Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.
654
Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:
655
nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?
656
«Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto
657
sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore?
658
Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,
659
et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae
660
teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,
661
iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,
662
natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.
663
Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis
664
eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque
665
Ascanium patremque meum iuxtaque Creüsam
666
alterum in alterius mactatos sanguine cernam?
667
Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.
668
Reddite me Danais; sinite instaurata revisam
669
proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.»
670
Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram
671
insertabam aptans, meque extra tecta ferebam.
672
Ecce autem complexa pedes in limine coniunx
673
haerebat, parvumque patri tendebat Iulum:
674
Creusa
«Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;
675
sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,
676
hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus,
677
cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?»
678
Aeneas
Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,
679
cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.
680
Namque manus inter maestorumque ora parentum
681
ecce levis summo de vertice visus Iuli
682
fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis
683
lambere flamma comas et circum tempora pasci.
684
Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem
685
excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.
686
At pater Anchises oculos ad sidera laetus
687
extulit, et caelo palmas cum voce tetendit:
688
Anchises
«Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,
689
aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,
690
da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.»
691
Aeneas
Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore
692
intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras
693
stella facem ducens multa cum luce cucurrit.
694
Illam, summa super labentem culmina tecti,
695
cernimus Idaea claram se condere silva
696
signantemque vias; tum longo limite sulcus
697
dat lucem, et late circum loca sulphure fumant.
698
Hic vero victus genitor se tollit ad auras,
699
adfaturque deos et sanctum sidus adorat.
700
Anchises
«Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.
701
Di patrii, servate domum, servate nepotem.
702
Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.
703
Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.»
704
Aeneas
Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis
705
auditur, propiusque aestus incendia volvunt.
706
«Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;
707
ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:
708
quo res cumque cadent, unum et commune periclum,
709
una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus
710
sit comes, et longe servet vestigia coniunx:
711
vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.
712
Est urbe egressis tumulus templumque vetustum
713
desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus
714
religione patrum multos servata per annos.
715
Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.
716
Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;
717
me, bello e tanto digressum et caede recenti,
718
attrectare nefas, donec me flumine vivo
719
abluero.»
720
Haec fatus, latos umeros subiectaque colla
721
veste super fulvique insternor pelle leonis,
722
succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus
723
implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;
724
pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;
725
et me, quem dudum non ulla iniecta movebant
726
tela neque adverso glomerati ex agmine Grai,
727
nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis
728
suspensum et pariter comitique onerique timentem.
729
Anchises
Iamque propinquabam portis, omnemque videbar
730
evasisse viam, subito cum creber ad auris
731
visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram
732
prospiciens; «Nate» exclamat, «fuge nate, propinquant.»
733
«Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!»
734
Aeneas
Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum
735
confusam eripuit mentem. Namque avia cursu
736
dum sequor, et nota excedo regione viarum,
737
heu, misero coniunx fatone erepta Creüsa
738
substitit, erravitne via, seu lassa resedit,
739
incertum; nec post oculis est reddita nostris.
740
Nec prius amissam respexi animumque reflexi,
741
quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam
742
venimus; hic demum collectis omnibus una
743
defuit, et comites natumque virumque fefellit.
744
Quem non incusavi amens hominumque deorumque,
745
aut quid in eversa vidi crudelius urbe?
746
Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis
747
commendo sociis et curva valle recondo;
748
ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.
749
Stat casus renovare omnis, omnemque reverti
750
per Troiam, et rursus caput obiectare periclis.
751
Principio muros obscuraque limina portae,
752
qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro
753
observata sequor per noctem et lumine lustro.
754
Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.
755
Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,
756
me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.
757
Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento
758
volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.
759
Procedo et Priami sedes arcemque reviso.
760
Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo
761
custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes
762
praedam adservabant. Huc undique Troia gaza
763
incensis erepta adytis, mensaeque deorum,
764
crateresque auro solidi, captivaque vestis
765
congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres
766
stant circum.
767
Ausus quin etiam voces iactare per umbram
768
implevi clamore vias, maestusque Creüsam
769
nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.
770
Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti
771
infelix simulacrum atque ipsius umbra Creüsae
772
visa mihi ante oculos et nota maior imago.
773
Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.
774
Tum sic adfari et curas his demere dictis:
775
Creusa
«Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,
776
O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom
777
eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creüsam
778
fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.
779
Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,
780
et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva
781
inter opima virum leni fluit agmine Thybris:
782
illic res laetae regnumque et regia coniunx
783
parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creüsae.
784
Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas
785
aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,
786
Dardanis, et divae Veneris nurus.
787
Sed me magna deum genetrix his detinet oris:
788
iamque vale, et nati serva communis amorem.»
789
Aeneas
Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem
790
dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.
791
Ter conatus ibi collo dare bracchia circum:
792
ter frustra comprensa manus effugit imago,
793
par levibus ventis volucrique simillima somno.
794
Sic demum socios consumpta nocte reviso.
795
Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum
796
invenio admirans numerum, matresque virosque,
797
collectam exsilio pubem, miserabile volgus.
798
Undique convenere, animis opibusque parati,
799
in quascumque velim pelago deducere terras.
800
Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae
801
ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant
802
limina portarum, nec spes opis ulla dabatur;
803
cessi, et sublato montes genitore petivi.
804