0:00
Aeneid
Book 2
P. Vergilius Maro
Aeneas
Primus se, Danaum magna comitante caterva,
370
Androgeos offert nobis, socia agmina credens
371
inscius, atque ultro verbis compellat amicis:
372
Androgeos
«Festinate, viri: nam quae tam sera moratur
373
segnities? Alii rapiunt incensa feruntque
374
Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.»
375
Aeneas
Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur
376
fida satis, sensit medios delapsus in hostis.
377
Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit:
378
inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem
379
pressit humi nitens, trepidusque repente refugit
380
attollentem iras et caerula colla tumentem;
381
haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.
382
Inruimus, densis et circumfundimur armis,
383
ignarosque loci passim et formidine captos
384
sternimus: adspirat primo fortuna labori.
385
Coroebus
Atque hic successu exsultans animisque Coroebus,
386
«O socii, qua prima» inquit «fortuna salutis
387
monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur
388
mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis
389
aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?
390
Arma dabunt ipsi.» Sic fatus, deinde comantem
391
Androgei galeam clipeique insigne decorum
392
induitur, laterique Argivum accommodat ensem.
393
Aeneas
Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus
394
laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat.
395
Vadimus immixti Danais haud numine nostro,
396
multaque per caecam congressi proelia noctem
397
conserimus, multos Danaum demittimus Orco.
398
Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu
399
fida petunt: pars ingentem formidine turpi
400
scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.
401
Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!
402
Ecce trahebatur passis Priameïa virgo
403
crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,
404
ad caelum tendens ardentia lumina frustra, —
405
lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.
406
Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus,
407
et sese medium iniecit periturus in agmen.
408
Consequimur cuncti et densis incurrimus armis.
409
Hic primum ex alto delubri culmine telis
410
nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes
411
armorum facie et Graiarum errore iubarum.
412
Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira
413
undique collecti invadunt, acerrimus Aiax,
414
et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis;
415
adversi rupto ceu quondam turbine venti
416
confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois
417
Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti
418
spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.
419
Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram
420
fudimus insidiis totaque agitavimus urbe,
421
apparent; primi clipeos mentitaque tela
422
adgnoscunt, atque ora sono discordia signant.
423
Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus
424
Penelei dextra divae armipotentis ad aram
425
procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus
426
qui fuit in Teucris et servantissimus aequi:
427
dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque
428
confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,
429
labentem pietas nec Apollinis infula texit.
430
Iliaci cineres et flamma extrema meorum,
431
testor, in occasu vestro nec tela nec ullas
432
vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent
433
ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde,
434
Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo
435
iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi;
436
protinus ad sedes Priami clamore vocati.
437
Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam
438
bella forent, nulli tota morerentur in urbe.
439
Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis
440
cernimus, obsessumque acta testudine limen.
441
Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos
442
nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris
443
protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.
444
Dardanidae contra turris ac tota domorum
445
culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,
446
extrema iam in morte parant defendere telis;
447
auratasque trabes, veterum decora alta parentum,
448
devolvunt; alii strictis mucronibus imas
449
obsedere fores; has servant agmine denso.
450
Instaurati animi, regis succurrere tectis,
451
auxilioque levare viros, vimque addere victis.
452
Limen erat caecaeque fores et pervius usus
453
tectorum inter se Priami, postesque relicti
454
a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,
455
saepius Andromache ferre incomitata solebat
456
ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.
457
Evado ad summi fastigia culminis, unde
458
tela manu miseri iactabant inrita Teucri.
459
Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra
460
eductam tectis, unde omnis Troia videri
461
et Danaum solitae naves et Achaia castra,
462
adgressi ferro circum, qua summa labantis
463
iuncturas tabulata dabant, convellimus altis
464
sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam
465
cum sonitu trahit et Danaum super agmina late
466
incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum
467
telorum interea cessat genus.
468
Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus
469
exsultat, telis et luce coruscus aëna;
470
qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus
471
frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,
472
nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,
473
lubrica convolvit sublato pectore terga
474
arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.
475
Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,
476
armiger Automedon, una omnis Scyria pubes
477
succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant.
478
Ipse inter primos correpta dura bipenni
479
limina perrumpit, postisque a cardine vellit
480
aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit
481
robora, et ingentem lato dedit ore fenestram.
482
Adparet domus intus, et atria longa patescunt;
483
adparent Priami et veterum penetralia regum,
484
armatosque vident stantis in limine primo.
485
At domus interior gemitu miseroque tumultu
486
miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes
487
femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.
488
Tum pavidae tectis matres ingentibus errant;
489
amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.
490
Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi
491
custodes sufferre valent; labat ariete crebro
492
ianua, et emoti procumbunt cardine postes.
493
Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant
494
immissi Danai, et late loca milite complent.
495
Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis
496
exiit, oppositasque evicit gurgite moles,
497
fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis
498
cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem
499
caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas;
500
vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras
501
sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.
502
Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,
503
barbarico postes auro spoliisque superbi,
504
procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.
505
Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.
506
Urbis uti captae casum convolsaque vidit
507
limina tectorum et medium in penetralibus hostem,
508
arma diu senior desueta trementibus aevo
509
circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum
510
cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.
511
Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe
512
ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus,
513
incumbens arae atque umbra complexa Penatis.
514
Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,
515
praecipites atra ceu tempestate columbae,
516
condensae et divom amplexae simulacra sedebant.
517
Hecuba
Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis
518
ut vidit, «Quae mens tam dira, miserrime coniunx,
519
impulit his cingi telis? Aut quo ruis?» inquit;
520
«Non tali auxilio nec defensoribus istis
521
tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector.
522
Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,
523
aut moriere simul.» Sic ore effata recepit
524
ad sese et sacra longaevum in sede locavit.
525
Aeneas
Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,
526
unus natorum Priami, per tela, per hostis
527
porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat
528
saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus
529
insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.
530
Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,
531
concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.
532
Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,
533
non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit:
534
Priamus
«At tibi pro scelere», exclamat, «pro talibus ausis,
535
di, si qua est caelo pietas, quae talia curet,
536
persolvant grates dignas et praemia reddant
537
debita, qui nati coram me cernere letum
538
fecisti et patrios foedasti funere voltus.
539
At non ille, satum quo te mentiris, Achilles
540
talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque
541
supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro
542
reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.»
543
Aeneas
Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu
544
coniecit, rauco quod protinus aere repulsum
545
e summo clipei nequiquam umbone pependit.
546
Pyrrhus
Cui Pyrrhus: «Referes ergo haec et nuntius ibis
547
Pelidae genitori; illi mea tristia facta
548
degeneremque Neoptolemum narrare memento.
549
Nunc morere.» Hoc dicens altaria ad ipsa trementem
550
traxit et in multo lapsantem sanguine nati,
551
implicuitque comam laeva, dextraque coruscum
552
extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.
553
Aeneas
Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum
554
sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem
555
Pergama, tot quondam populis terrisque superbum
556
regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus,
557
avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.
558