0:00
Fasti
P. Ovidius Naso
20
Nunc mihi dicenda est regis fuga: traxit ab illa
685
sextus ab extremo nomina mense dies.
686
ultima Tarquinius Romanae gentis habebat
687
regna, vir iniustus, fortis ad arma tamen,
688
ceperat hic alias, alias everterat urbes
689
et Gabios turpi fecerat arte suos.
690
namque trium minimus, proles manifesta Superbi,
691
in medios hostes nocte silente venit.
692
nudarant gladios: occidite dixit ‘inermem!
693
hoc cupiant fratres Tarquiniusque pater,
694
qui mea crudeli laceravit verbere terga.’
695
dicere ut hoc posset, verbera passus erat.
696
luna fuit: spectant iuvenem gladiosque recondunt
697
tergaque deducta veste notata vident,
698
flent quoque et, ut secum tueatur bella, precantur:
699
callidus ignaris adnuit ille viris.
700
21
iamque potens misso genitorem appellat amico,
701
perdendi Gabios quod sibi monstret iter.
702
hortus odoratis suberat cultissimus herbis
703
sectus humum rivo lene sonantis aquae:
704
illic Tarquinius mandata latentia nati
705
accipit et virga lilia summa metit,
706
nuntius ut rediit decussaque lilia dixit,
707
filius agnosco iussa parentis ait.
708
nec mora, principibus caesis ex urbe Gabina
709
traduntur ducibus moenia nuda suis.
710
ecce, nefas visu, mediis altaribus anguis
711
exit et extinctis ignibus exta rapit,
712
consulitur Phoebus: sors est ita reddita: ‘matri
713
qui dederit princeps oscula, victor erit.’
714
oscula quisque suae matri properata tulerunt,
715
non intellecto credula turba deo.
716
Brutus erat stulti sapiens imitator, ut esset
717
tutus ab insidiis, dire Superbe, tuis;
718
ille iacens pronus matri dedit oscula Terrae,
719
creditus offenso procubuisse pede.
720
cingitur interea Romanis Ardea signis
721
et patitur longas obsidione moras,
722
dum vacat et metuunt hostes committere pugnam,
723
luditur in castris, otia miles agit.
724
Tarquinius iuvenis socios dapibusque meroque
725
accipit; ex illis rege creatus ait:
726
‘dum nos sollicitos pigro tenet Ardea bello
727
nec sinit ad patrios arma referre deos,
728
cquid in officio torus est sociatis? et ecquid
729
coniugibus nostris mutua cura sumus?’
730
quisque suam laudat: studiis certamina crescunt,
731
et fervet multo linguaque corque mero.
732
surgit, cui dederat clarum Collatia nomen:
733
non opus est verbis, credite rebus! ait.
734
22
nox superest: tollamur equis urbemque petamus!
735
dicta placent, frenis impediuntur equi,
736
pertulerant dominos, regalia protinus illi
737
tecta petunt: custos in fore nullus erat.
738
ecce nurus regis fusis per colla coronis
739
inveniunt posito pervigilare mero.
740
inde cito passu petitur Lucretia: nebat,
741
ante torum calathi lanaque mollis erat.
742
lumen ad exiguum famulae data pensa trahebant,
743
inter quas tenui sic ait illa sono:
744
‘mittenda est domino (nunc, nunc properate, puellae!)
745
quam primum nostra facta lacerna manu.
746
quid tamen auditis? nam plura audire potestis:
747
quantum de bello dicitur esse super?
748
postmodo victa cades: melioribus, Ardea, restas,
749
improba, quae nostros cogis abesse viros,
750
sint tantum reduces! sed enim temerarius ille
751
est meus et stricto qualibet ense ruit.
752
mens abit, et morior, quotiens pugnantis imago
753
me subit, et gelidum pectora frigus habet.’
754
desinit in lacrimas intentaque fila remittit,
755
in gremio voltum deposuitque suum.
756
23
hoc ipsum decuit: lacrimae decuere pudicae,
757
et facies animo dignaque parque fuit.
758
pone metum, veni! coniunx ait. illa revixit
759
deque viri collo dulce pependit onus.
760
interea iuvenis furiales regius ignis
761
concipit et caeco raptus amore furit,
762
forma placet niveusque color flavique capilli,
763
quique aderat nulla factus ab arte decor;
764
verba placent et vox, et quod corrumpere non est,
765
quoque minor spes est, hoc magis ille cupit,
766
iam dederat cantus lucis praenuntius ales,
767
cum referunt iuvenes in sua castra pedem,
768
carpitur adtonitos absentis imagine sensus
769
ille. recordanti plura magisque placent:
770
‘sic sedit, sic culta fuit, sic stamina nevit,
771
neglectae collo sic iacuere comae,
772
hos habuit voltus, haec illi verba fuerunt,
773
hic color, haec facies, hic decor oris erat.’
774
ut solet a magno fluctus languescere flatu,
775
sed tamen a vento, qui fuit, unda tumet,
776
sic, quamvis aberat placitae praesentia formae,
777
quem dederat praesens forma, manebat amor.
778
ardet et iniusti stimulis agitatus amoris
779
comparat indigno vimque dolumque toro.
780
exitus in dubio est: audebimus ultima! dixit,
781
‘viderit! audentes forsque deusque iuvat,
782
cepimus audendo Gabios quoque.’ talia fatus
783
ense latus cinxit tergaque pressit equi.
784
accipit aerata iuvenem Collatia porta
785
condere iam voltus sole parante suos.
786
hostis ut hospes init penetralia Collatini:
787
comiter excipitur; sanguine iunctus erat.
788
24
quantum animis erroris inest! parat inscia rerum
789
infelix epulas hostibus illa suis.
790
functus erat dapibus: poscunt sua tempora somnum
791
nox erat et tota lumina nulla domo:
792
surgit et aurata vagina liberat ensem
793
et venit in thalamos, nupta pudica, tuos.
794
utque torum pressit, ‘ferrum, Lucretia, mecum est.
795
natus’ ait regis Tarquiniusque loquor!
796
illa nihil: neque enim vocem viresque loquendi
797
aut aliquid toto pectore mentis habet,
798
sed tremit, ut quondam stabulis deprensa relictis
799
parva sub infesto cum iacet agna lupo.
800
quid faciat? pugnet? vincetur femina pugnans.
801
clamet? at in dextra, qui vetet, ensis erat.
802
effugiat? positis urgentur pectora palmis,
803
tunc primum externa pectora tacta manu.
804
instat amans hostis precibus pretioque minisque:
805
nec prece nec pretio nec movet ille minis.
806
25
nil agis: eripiam dixit ‘per crimina vitam:
807
falsus adulterii testis adulter ero:
808
interimam famulum, cum quo deprensa ferens.’
809
succubuit famae victa puella metu.
810
quid, victor, gaudes? haec te victoria perdet,
811
heu quanto regnis nox stetit una tuis!
812
iamque erat orta dies: passis sedet illa capillis,
813
ut solet ad nati mater itura rogum,
814
grandaevumque patrem fido cum coniuge castris
815
evocat, et posita venit uterque mora.
816
utque vident habitum, quae luctus causa, requirunt,
817
cui paret exequias, quove sit icta malo?
818
illa diu reticet pudibundaque celat amictu
819
ora: fluunt lacrimae more perennis aquae.
820
hinc pater, hinc coniunx lacrimas solantur et orant,
821
indicet, et caeco flentque paventque metu.
822
ter conata loqui ter destitit, ausaque quarto
823
non oculos ideo sustulit illa suos.
824
hoc quoque Tarquinio debebimus? eloquar, inquit,
825
eloquar infelix dedecus ipsa meum?
826
quaeque potest, narrat, restabant ultima: flevit,
827
et matronales erubuere genae,
828
dant veniam facto genitor coniunxque coacto:
829
quam dixit veniam vos datis, ipsa nego.
830
26
nec mora, celato fixit sua pectora ferro
831
et cadit in patrios sanguinulenta pedes.
832
tunc quoque iam moriens ne non procumbat honeste,
833
respicit; haec etiam cura cadentis erat.
834
ecce super corpus communia damna gementes
835
obliti decoris virque paterque iacent.
836
Brutus adest tandemque animo sua nomina fallit
837
fixaque semianimi corpore tela rapit
838
stillantemque tenens generoso sanguine cultrum
839
edidit impavidos ore minante sonos:
840
‘per tibi ego hunc iuro fortem castumque cruorem
841
perque tuos manes, qui mihi numen erunt,
842
Tarquinium profuga poenas cum stirpe daturum,
843
iam satis est virtus dissimulata diu.’
844
illa iacens ad verba oculos sine lumine movit
845
visaque concussa dicta probare coma.
846
fertur in exequias animi matrona virilis
847
et secum lacrimas invidiamque trahit,
848
volnus inane patet. Brutus clamore Quirites
849
concitat et regis facta nefanda refert.
850
Tarquinius cum prole fugit, capit annua consul
851
iura: dies regnis illa suprema fuit.
852