0:00

Fasti

P. Ovidius Naso

20

Nunc mihi dicenda est regis fuga: traxit ab illa
685
sextus ab extremo nomina mense dies.
ultima Tarquinius Romanae gentis habebat
regna, vir iniustus, fortis ad arma tamen,
ceperat hic alias, alias everterat urbes
et Gabios turpi fecerat arte suos.
690
namque trium minimus, proles manifesta Superbi,
in medios hostes nocte silente venit.
nudarant gladios: occidite dixit ‘inermem!
hoc cupiant fratres Tarquiniusque pater,
qui mea crudeli laceravit verbere terga.’
695
dicere ut hoc posset, verbera passus erat.
luna fuit: spectant iuvenem gladiosque recondunt
tergaque deducta veste notata vident,
flent quoque et, ut secum tueatur bella, precantur:
callidus ignaris adnuit ille viris.
700

21

iamque potens misso genitorem appellat amico,
perdendi Gabios quod sibi monstret iter.
hortus odoratis suberat cultissimus herbis
sectus humum rivo lene sonantis aquae:
illic Tarquinius mandata latentia nati
705
accipit et virga lilia summa metit,
nuntius ut rediit decussaque lilia dixit,
filius agnosco iussa parentis ait.
nec mora, principibus caesis ex urbe Gabina
traduntur ducibus moenia nuda suis.
710
ecce, nefas visu, mediis altaribus anguis
exit et extinctis ignibus exta rapit,
consulitur Phoebus: sors est ita reddita: ‘matri
qui dederit princeps oscula, victor erit.’
oscula quisque suae matri properata tulerunt,
715
non intellecto credula turba deo.
Brutus erat stulti sapiens imitator, ut esset
tutus ab insidiis, dire Superbe, tuis;
ille iacens pronus matri dedit oscula Terrae,
creditus offenso procubuisse pede.
720
cingitur interea Romanis Ardea signis
et patitur longas obsidione moras,
dum vacat et metuunt hostes committere pugnam,
luditur in castris, otia miles agit.
Tarquinius iuvenis socios dapibusque meroque
725
accipit; ex illis rege creatus ait:
‘dum nos sollicitos pigro tenet Ardea bello
nec sinit ad patrios arma referre deos,
cquid in officio torus est sociatis? et ecquid
coniugibus nostris mutua cura sumus?’
730
quisque suam laudat: studiis certamina crescunt,
et fervet multo linguaque corque mero.
surgit, cui dederat clarum Collatia nomen:
non opus est verbis, credite rebus! ait.

22

nox superest: tollamur equis urbemque petamus!
735
dicta placent, frenis impediuntur equi,
pertulerant dominos, regalia protinus illi
tecta petunt: custos in fore nullus erat.
ecce nurus regis fusis per colla coronis
inveniunt posito pervigilare mero.
740
inde cito passu petitur Lucretia: nebat,
ante torum calathi lanaque mollis erat.
lumen ad exiguum famulae data pensa trahebant,
inter quas tenui sic ait illa sono:
‘mittenda est domino (nunc, nunc properate, puellae!)
745
quam primum nostra facta lacerna manu.
quid tamen auditis? nam plura audire potestis:
quantum de bello dicitur esse super?
postmodo victa cades: melioribus, Ardea, restas,
improba, quae nostros cogis abesse viros,
750
sint tantum reduces! sed enim temerarius ille
est meus et stricto qualibet ense ruit.
mens abit, et morior, quotiens pugnantis imago
me subit, et gelidum pectora frigus habet.’
desinit in lacrimas intentaque fila remittit,
755
in gremio voltum deposuitque suum.

23

hoc ipsum decuit: lacrimae decuere pudicae,
et facies animo dignaque parque fuit.
pone metum, veni! coniunx ait. illa revixit
deque viri collo dulce pependit onus.
760
interea iuvenis furiales regius ignis
concipit et caeco raptus amore furit,
forma placet niveusque color flavique capilli,
quique aderat nulla factus ab arte decor;
verba placent et vox, et quod corrumpere non est,
765
quoque minor spes est, hoc magis ille cupit,
iam dederat cantus lucis praenuntius ales,
cum referunt iuvenes in sua castra pedem,
carpitur adtonitos absentis imagine sensus
ille. recordanti plura magisque placent:
770
‘sic sedit, sic culta fuit, sic stamina nevit,
neglectae collo sic iacuere comae,
hos habuit voltus, haec illi verba fuerunt,
hic color, haec facies, hic decor oris erat.’
ut solet a magno fluctus languescere flatu,
775
sed tamen a vento, qui fuit, unda tumet,
sic, quamvis aberat placitae praesentia formae,
quem dederat praesens forma, manebat amor.
ardet et iniusti stimulis agitatus amoris
comparat indigno vimque dolumque toro.
780
exitus in dubio est: audebimus ultima! dixit,
‘viderit! audentes forsque deusque iuvat,
cepimus audendo Gabios quoque.’ talia fatus
ense latus cinxit tergaque pressit equi.
accipit aerata iuvenem Collatia porta
785
condere iam voltus sole parante suos.
hostis ut hospes init penetralia Collatini:
comiter excipitur; sanguine iunctus erat.

24

quantum animis erroris inest! parat inscia rerum
infelix epulas hostibus illa suis.
790
functus erat dapibus: poscunt sua tempora somnum
nox erat et tota lumina nulla domo:
surgit et aurata vagina liberat ensem
et venit in thalamos, nupta pudica, tuos.
utque torum pressit, ‘ferrum, Lucretia, mecum est.
795
natus’ ait regis Tarquiniusque loquor!
illa nihil: neque enim vocem viresque loquendi
aut aliquid toto pectore mentis habet,
sed tremit, ut quondam stabulis deprensa relictis
parva sub infesto cum iacet agna lupo.
800
quid faciat? pugnet? vincetur femina pugnans.
clamet? at in dextra, qui vetet, ensis erat.
effugiat? positis urgentur pectora palmis,
tunc primum externa pectora tacta manu.
instat amans hostis precibus pretioque minisque:
805
nec prece nec pretio nec movet ille minis.

25

nil agis: eripiam dixit ‘per crimina vitam:
falsus adulterii testis adulter ero:
interimam famulum, cum quo deprensa ferens.’
succubuit famae victa puella metu.
810
quid, victor, gaudes? haec te victoria perdet,
heu quanto regnis nox stetit una tuis!
iamque erat orta dies: passis sedet illa capillis,
ut solet ad nati mater itura rogum,
grandaevumque patrem fido cum coniuge castris
815
evocat, et posita venit uterque mora.
utque vident habitum, quae luctus causa, requirunt,
cui paret exequias, quove sit icta malo?
illa diu reticet pudibundaque celat amictu
ora: fluunt lacrimae more perennis aquae.
820
hinc pater, hinc coniunx lacrimas solantur et orant,
indicet, et caeco flentque paventque metu.
ter conata loqui ter destitit, ausaque quarto
non oculos ideo sustulit illa suos.
hoc quoque Tarquinio debebimus? eloquar, inquit,
825
eloquar infelix dedecus ipsa meum?
quaeque potest, narrat, restabant ultima: flevit,
et matronales erubuere genae,
dant veniam facto genitor coniunxque coacto:
quam dixit veniam vos datis, ipsa nego.
830

26

nec mora, celato fixit sua pectora ferro
et cadit in patrios sanguinulenta pedes.
tunc quoque iam moriens ne non procumbat honeste,
respicit; haec etiam cura cadentis erat.
ecce super corpus communia damna gementes
835
obliti decoris virque paterque iacent.
Brutus adest tandemque animo sua nomina fallit
fixaque semianimi corpore tela rapit
stillantemque tenens generoso sanguine cultrum
edidit impavidos ore minante sonos:
840
‘per tibi ego hunc iuro fortem castumque cruorem
perque tuos manes, qui mihi numen erunt,
Tarquinium profuga poenas cum stirpe daturum,
iam satis est virtus dissimulata diu.’
illa iacens ad verba oculos sine lumine movit
845
visaque concussa dicta probare coma.
fertur in exequias animi matrona virilis
et secum lacrimas invidiamque trahit,
volnus inane patet. Brutus clamore Quirites
concitat et regis facta nefanda refert.
850
Tarquinius cum prole fugit, capit annua consul
iura: dies regnis illa suprema fuit.

Source Text: P. Ovidius Naso Ovid's Fasti William Heinemann Ltd.; Harvard University Press 1933. Public Domain.
Translation, Audio, Morphology, and Analyses AI-generated unless otherwise specified. Copyright LexAudio, LLC.