0:00

Fasti

P. Ovidius Naso

11

veste deus lusus fallentes lumina vestes
non amat et nudos ad sua sacra vocat,
adde peregrinis causas, mea Musa, Latinas,
inque suo noster pulvere currat equus,
360
cornipedi Fauno caesa de more capella
venit ad exiguas turba vocata dapes,
dumque sacerdotes veribus transuta salignis
exta parant, medias sole tenente vias,
Romulus et frater pastoralisque iuventus
365
solibus et campo corpora nuda dabant;
caestibus et iaculis et misso pondere saxi
brachia per lusus experienda dabant:
pastor ab excelso ‘per devia rura iuvencos,
Romule, praedones, et Reme,’ dixit agunt.
370
longum erat armari: diversis exit uterque
partibus; occursu praeda recepta Remi.
ut rediit, veribus stridentia detrahit exta
atque ait haec certe non nisi victor edet.
dicta facit Fabiique simul, venit inritus illuc
375
Romulus et mensas ossaque nuda videt;

12

risit et indoluit Fabios potuisse Remumque
vincere, Quintilios non potuisse suos.
fama manet facti: posito velamine currunt,
et memorem famam, quod bene cessit, habet,
380
forsitan et quaeras, cur sit locus ille Lupercal,
quaeve diem tali nomine causa notet.
Silvia Vestalis caelestia semina partu
ediderat patruo regna tenente suo.
is iubet auferri parvos et in amne necari:
385
quid facis? ex istis Romulus alter erit.
iussa recusantes peragunt lacrimosa ministri,
flent tamen et geminos in loca iussa ferunt.
Albula, quem Tiberim mersus Tiberinus in undis
reddidit, hibernis forte tumebat aquis:
390
hic, ubi nunc fora sunt, lintres errare videres,
quaque iacent valles, Maxime Circe, tuae.
huc ubi venerunt (neque enim procedere possunt
longius), ex illis unus et alter ait:
‘at quam sunt similes! at quam formosus uterque!
395
plus tamen ex illis iste vigoris habet,
si genus arguitur voltu, nisi fallit imago,
nescio quem in vobis suspicor esse deum —
at si quis vestrae deus esset originis auctor,
in tam praecipiti tempore
400
ferret opem; ferret opem certe, si non ope mater egeret,
quae facta est uno mater et orba die.
nata simul, moritura simul, simul ite sub undas
corpora!’ desierat deposuitque sinu.
vagierunt ambo pariter: sensisse putares,
405
hi redeunt udis in sua tecta genis,
sustinet impositos summa cavus alveus unda:
heu quantum fati parva tabella tulit!

13

alveus in limo silvis adpulsus opacis
paulatim fluvio deficiente sedet.
410
arbor erat: remanent vestigia, quaeque vocatur
Rumina nunc ficus, Romula ficus erat.
venit ad expositos (mirum!) lupa feta gemellos:
quis credat pueris non nocuisse feram?
non nocuisse parum est, prodest quoque: quos lupa nutrit,
415
perdere cognatae sustinuere manus,
constitit et cauda teneris blanditur alumnis
et fingit lingua corpora bina sua.
Marte satos scires: timor afuit, ubera ducunt
nec sibi promissi lactis aluntur ope.
420
illa loco nomen fecit, locus ipse Lupercis.
magna dati nutrix praemia lactis habet,
quid vetat Arcadio dictos a monte Lupercos?
Faunus in Arcadia templa Lycaeus habet.
nupta, quid expectas? non tu pollentibus herbis
425
nec prece nec magico carmine mater eris;
excipe fecundae patienter verbera dextrae,
iam socer optatum nomen habebit avi.
nam fuit illa dies, dura cum sorte maritae
reddebant uteri pignora rara sui.
430
quid mihi clamabat prodest rapuisse Sabinas,
Romulus (hoc illo sceptra tenente fuit)
‘si mea non vires, sed bellum iniuria fecit?
utilius fuerat non habuisse nurus.’
monte sub Esquilio multis incaeduus annis
435
Iunonis magnae nomine lucus erat.

14

huc ubi venerunt, pariter nuptaeque virique
suppliciter posito procubuere genu,
cum subito motae tremuere cacumina silvae
et dea per lucos mira locuta suos:
440
Italidas matres inquit sacer hircus inito.
obstipuit dubio territa turba sono.
augur erat (nomen longis intercidit annis,
nuper ab Etrusca venerat exul humo),
ille caprum mactat, iussae sua terga puellae
445
pellibus exsectis percutienda dabant,
luna resumebat decimo nova cornua motu,
virque pater subito nuptaque mater erat.
gratia Lucinae! dedit haec tibi nomina lucus,
aut quia principium tu, dea, lucis habes,
450
parce, precor, gravidis, facilis Lucina, puellis
maturumque utero molliter aufer onus.
orta dies fuerit, tu desine credere ventis:
perdidit illius temporis aura fidem;
flamina non constant, et sex reserata diebus
455
carceris Aeolii ianua lata patet,
iam levis obliqua subsedit Aquarius urna:
proximus aetherios excipe, Piscis, equos.
te memorant fratremque tuum (nam iuncta micatis
signa) duos tergo sustinuisse deos.
460
terribilem quondam fugiens Typhona Dione,
tunc cum pro caelo Iuppiter arma tulit,
venit ad Euphraten comitata Cupidine parvo
inque Palaestinae margine sedit aquae.
populus et cannae riparum summa tenebant,
465
spemque dabant salices hos quoque posse tegi.
dum latet, insonuit vento nemus; illa timore
pallet et hostiles credit adesse manus,
utque sinu tenuit natum, ‘succurrite, nymphae,
et dis auxilium ferte duobus!’ ait.
470
nec mora, prosiluit. pisces subiere gemelli:
pro quo nunc dignum sidera munus habent,
inde nefas ducunt genus hoc imponere mensis
nec violant timidi piscibus ora Syri.
Proxima lux vacua est, at tertia dicta Quirino
475
qui tenet hoc nomen, Romulus ante fuit,
sive quod hasta curis priscis est dicta Sabinis
(bellicus a telo venit in astra deus),
sive suum regi nomen posuere Quirites,
seu quia Romanis iunxerat ille Cures.
480

15

nam pater armipotens, postquam nova moenia vidit
multaque Romulea bella peracta manu,
Iuppiter, inquit, ‘habet Romana potentia vires:
sanguinis officio non eget illa mei.
redde patri natum, quamvis intercidit alter,
485
pro se proque Remo, qui mihi restat, erit.
unus erit, quem tu tolles in caerula caeli
tu mihi dixisti: sint rata dicta Iovis.’
Iuppiter adnuerat. nutu tremefactus uterque
est polus, et caeli pondera movit Atlas,
490
est locus, antiqui Capreae dixere paludem:
forte tuis illic, Romule, iura dabas,
sol fugit, et removent subeuntia nubila caelum,
et gravis effusis decidit imber aquis.
hinc tonat, hinc missis abrumpitur ignibus aether:
495
fit fuga, rex patriis astra petebat equis,
luctus erat, falsaeque patres in crimine caedis,
haesissetque animis forsitan illa fides;
sed Proculus Longa veniebat Iulius Alba,
lunaque fulgebat, nec facis usus erat,
500
cum subito motu saepes tremuere sinistrae:
rettulit ille gradus, horrueruntque comae,
pulcher et humano maior trabeaque decorus
Romulus in media visus adesse via
et dixisse simul ‘prohibe lugere Quirites,
505
nec violent lacrimis numina nostra suis;
tura ferant placentque novum pia turba Quirinum
et patrias artes militiamque colant.’ iussit
et in tenues oculis evanuit auras;
convocat hic populos iussaque verba refert.
510
templa deo fiunt, collis quoque dictus ab illo est,
et referunt certi sacra paterna dies.
lux quoque cur eadem Stultorum festa vocetur,
accipe, parva quidem causa, sed apta subest.
non habuit doctos tellus antiqua colonos:
515
lassabant agiles aspera bella viros,
plus erat in gladio quam curvo laudis aratro:
neglectus domino pauca ferebat ager.

16

farra tamen veteres iaciebant, farra metebant,
primitias Cereri farra resecta dabant,
520
usibus admoniti flammis torrenda dederunt
multaque peccato damna tulere suo.
nam modo verrebant nigras pro farre favillas,
nunc ipsas ignes corripuere casas;
facta dea est Fornax: laeti Fornace coloni
525
orant, ut fruges temperet illa suas.
curio legitimis nunc Fornacalia verbis
maximus indicit nec stata sacra facit,
inque foro, multa circum pendente tabella,
signatur certa curia quaeque nota;
530
stultaque pars populi, quae sit sua curia, nescit,
sed facit extrema sacra relata die.
Est honor et tumulis. Animas placate paternas
parvaque in extinctas munera ferte pyras.
parva petunt manes, pietas pro divite grata est
535
munere: non avidos Styx habet ima deos,
tegula porrectis satis est velata coronis
et sparsae fruges parcaque mica salis
inque mero mollita Ceres violaeque solutae:
haec habeat media testa relicta via.
540
nec maiora veto, sed et his placabilis umbra est
adde preces positis et sua verba focis,
hunc morem Aeneas, pietatis idoneus auctor,
attulit in terras, iuste Latine, tuas;
ille patris Genio sollemnia dona ferebat:
545
hinc populi ritus edidicere pios.
at quondam, dum longa gerunt pugnacibus armis
bella, Parentales deseruere dies.
non impune fuit; nam dicitur omine ab isto
Roma suburbanis incaluisse rogis.
550
vix equidem credo: bustis exisse feruntur
et tacitae questi tempore noctis avi,
perque vias urbis latosque ululasse per agros
deformes animas, volgus inane, ferunt.

17

post ea praeteriti tumulis redduntur honores,
555
prodigiisque venit funeribusque modus,
dum tamen haec fiunt, viduae cessate puellae:
expectet puros pinea taeda dies,
nec tibi, quae cupidae matura videbere matri,
comat virgineas hasta recurva comas.
560
conde tuas, Hymenaee, faces et ab ignibus atris
aufer! habent alias maesta sepulchra faces.
di quoque templorum foribus celentur opertis,
ture vacent arae stentque sine igne foci.
nunc animae tenues et corpora functa sepulcris
565
errant, nunc posito pascitur umbra cibo.
nec tamen haec ultra, quam tot de mense supersint
Luciferi, quot habent carmina nostra pedes,
hanc, quia iusta ferunt, dixere Feralia lucem;
ultima placandis manibus illa dies.
570
ecce anus in mediis residens annosa puellis
sacra facit Tacitae (nec tamen ipsa tacet),
et digitis tria tura tribus sub limine ponit,
qua brevis occultum mus sibi fecit iter;
tunc cantata ligat cum fusco licia plumbo
575
et septem nigras versat in ore fabas,
quodque pice adstrinxit, quod acu traiecit aena,
obsutum maenae torret in igne caput;
vina quoque instillat: vini quodcumque relictum est,
aut ipsa aut comites, plus tamen ipsa, bibit.
580
hostiles linguas inimicaque vinximus ora
dicit discedens ebriaque exit anus.
protinus a nobis, quae sit dea Muta, requires:
disce, per antiquos quae mihi nota senes.
Iuppiter immodico Iuturnae victus amore
585
multa tulit tanto non patienda deo:
illa modo in silvis inter coryleta latebat,
nunc in cognatas desiliebat aquas,
convocat hic nymphas, Latium quaecumque tenebant,
et iacit in medio talia verba choro:
590
‘invidet ipsa sibi vitatque, quod expedit illi,
vestra soror summo concubuisse deo.
consulite ambobus; nam quae mea magna voluptas,

18

utilitas vestrae magna sororis erit.
vos illi in prima fugienti obsistite ripa,
595
ne sua fluminea corpora mergat aqua.’
dixerat: adnuerant nymphae Tiberinides omnes,
quaeque colunt thalamos, Ilia diva, tuos.
forte fuit nais, Lara nomine, prima sed illi
dicta bis antiquum syllaba nomen erat,
600
ex vitio positum, saepe illi dixerat Almo
nata, tene linguam, nec tamen illa tenet,
quae simul ac tetigit Iuturnae stagna sororis,
effuge ait ripas; dicta refertque Iovis.
illa etiam Iunonem adiit, miserataque nuptas
605
naida Iuturnam vir tuus inquit amat.
Iuppiter intumuit, quaque est non usa modeste,
eripit huic linguam Mercuriumque vocat:
‘duc hanc ad manes; locus ille silentibus aptus.
nympha, sed infernae nympha paludis erit.’
610
iussa Iovis fiunt, accepit lucus euntes:
dicitur illa duci tunc placuisse deo.
vim parat hic, voltu pro verbis illa precatur,
et frustra muto nititur ore loqui.
fitque gravis geminosque parit, qui compita servant
615
et vigilant nostra semper in urbe, Lares.
Proxima cognati dixere Caristia cari,
et venit ad socios turba propinqua deos.
scilicet a tumulis et, qui periere, propinquis
protinus ad vivos ora referre iuvat
620
postque tot amissos, quicquid de sanguine restat,
aspicere et generis dinumerare gradus,
innocui veniant: procul hinc, procul impius esto
frater et in partus mater acerba suos,
cui pater est vivax, qui matris digerit annos,
625
quae premit invisam socrus iniqua nurum.
Tantalidae fratres absint et Iasonis uxor
et quae ruricolis semina tosta dedit,
et soror et Procne Tereusque duabus iniquus
et quicumque suas per scelus auget opes.
630

19

dis generis date tura boni (Concordia fertur
illa praecipue mitis adesse die)
et libate dapes, ut, grati pignus honoris,
nutriat incinctos missa patella Lares.
iamque ubi suadebit placidos nox humida somnos,
635
larga precaturi sumite vina manu,
et bene vos, bene te, patriae pater, optime Caesar!
dicite suffuso per sacra verba mero.
Nox ubi transient, solito celebretur honore
separat indicio qui deus arva suo.
640
Termine, sive lapis, sive es defossus in agro
stipes, ab antiquis tu quoque numen habes.
te duo diversa domini de parte coronant
binaque serta tibi binaque liba ferunt.
ara fit: huc ignem curto fert rustica testu
645
sumptum de tepidis ipsa colona focis,
ligna senex minuit concisaque construit arte
et solida ramos figere pugnat humo:
tum sicco primas inritat cortice flammas,
stat puer et manibus lata canistra tenet.
650
inde ubi ter fruges medios immisit in ignis,
porrigit incisos filia parva favos,
vina tenent alii; libantur singula flammis;
spectant, et linguis candida turba favet.
spargitur et caeso communis Terminus agno
655
nec queritur, lactans cum sibi porca datur,
conveniunt celebrantque dapes vicinia simplex
et cantant laudes, Termine sancte, tuas:
tu populos urbesque et regna ingentia finis:
omnis erit sine te litigiosus ager.
660
nulla tibi ambitio est, nullo corrumperis auro,
legitima servas credita rura fide.
si tu signasses olim Thyreatida terram,
corpora non leto missa trecenta forent,
nec foret Othryades congestis lectus in armis,
665
o quantum patriae sanguinis ille dedit!
quid, nova cum fierent Capitolia? nempe deorum
cuncta Iovi cessit turba locumque dedit:

20

Terminus, ut veteres memorant, inventus in aede
restitit et magno cum Iove templa tenet.
670
nunc quoque, se supra ne quid nisi sidera cernat,
exiguum templi tecta foramen habent.
ermine, post illud levitas tibi libera non est:
qua positus fueris in statione, mane,
nec tu vicino quicquam concede roganti,
675
ne videare hominem praeposuisse Iovi;
et seu vomeribus seu tu pulsabere rastris,
clamato tuus est hic ager, ille suus!
est via, quae populum Laurentes ducit in agros,
quondam Dardanio regna petita duci:
680
illa lanigeri pecoris tibi, Termine, fibris
sacra videt fieri sextus ab urbe lapis,
gentibus est aliis tellus data limite certo:
Romanae spatium est urbis et orbis idem.

Source Text: P. Ovidius Naso Ovid's Fasti William Heinemann Ltd.; Harvard University Press 1933. Public Domain.
Translation, Audio, Morphology, and Analyses AI-generated unless otherwise specified. Copyright LexAudio, LLC.