0:00
Fasti
P. Ovidius Naso
11
veste deus lusus fallentes lumina vestes
357
non amat et nudos ad sua sacra vocat,
358
adde peregrinis causas, mea Musa, Latinas,
359
inque suo noster pulvere currat equus,
360
cornipedi Fauno caesa de more capella
361
venit ad exiguas turba vocata dapes,
362
dumque sacerdotes veribus transuta salignis
363
exta parant, medias sole tenente vias,
364
Romulus et frater pastoralisque iuventus
365
solibus et campo corpora nuda dabant;
366
caestibus et iaculis et misso pondere saxi
367
brachia per lusus experienda dabant:
368
pastor ab excelso ‘per devia rura iuvencos,
369
Romule, praedones, et Reme,’ dixit agunt.
370
longum erat armari: diversis exit uterque
371
partibus; occursu praeda recepta Remi.
372
ut rediit, veribus stridentia detrahit exta
373
atque ait haec certe non nisi victor edet.
374
dicta facit Fabiique simul, venit inritus illuc
375
Romulus et mensas ossaque nuda videt;
376
12
risit et indoluit Fabios potuisse Remumque
377
vincere, Quintilios non potuisse suos.
378
fama manet facti: posito velamine currunt,
379
et memorem famam, quod bene cessit, habet,
380
forsitan et quaeras, cur sit locus ille Lupercal,
381
quaeve diem tali nomine causa notet.
382
Silvia Vestalis caelestia semina partu
383
ediderat patruo regna tenente suo.
384
is iubet auferri parvos et in amne necari:
385
quid facis? ex istis Romulus alter erit.
386
iussa recusantes peragunt lacrimosa ministri,
387
flent tamen et geminos in loca iussa ferunt.
388
Albula, quem Tiberim mersus Tiberinus in undis
389
reddidit, hibernis forte tumebat aquis:
390
hic, ubi nunc fora sunt, lintres errare videres,
391
quaque iacent valles, Maxime Circe, tuae.
392
huc ubi venerunt (neque enim procedere possunt
393
longius), ex illis unus et alter ait:
394
‘at quam sunt similes! at quam formosus uterque!
395
plus tamen ex illis iste vigoris habet,
396
si genus arguitur voltu, nisi fallit imago,
397
nescio quem in vobis suspicor esse deum —
398
at si quis vestrae deus esset originis auctor,
399
in tam praecipiti tempore
400
ferret opem; ferret opem certe, si non ope mater egeret,
401
quae facta est uno mater et orba die.
402
nata simul, moritura simul, simul ite sub undas
403
corpora!’ desierat deposuitque sinu.
404
vagierunt ambo pariter: sensisse putares,
405
hi redeunt udis in sua tecta genis,
406
sustinet impositos summa cavus alveus unda:
407
heu quantum fati parva tabella tulit!
408
13
alveus in limo silvis adpulsus opacis
409
paulatim fluvio deficiente sedet.
410
arbor erat: remanent vestigia, quaeque vocatur
411
Rumina nunc ficus, Romula ficus erat.
412
venit ad expositos (mirum!) lupa feta gemellos:
413
quis credat pueris non nocuisse feram?
414
non nocuisse parum est, prodest quoque: quos lupa nutrit,
415
perdere cognatae sustinuere manus,
416
constitit et cauda teneris blanditur alumnis
417
et fingit lingua corpora bina sua.
418
Marte satos scires: timor afuit, ubera ducunt
419
nec sibi promissi lactis aluntur ope.
420
illa loco nomen fecit, locus ipse Lupercis.
421
magna dati nutrix praemia lactis habet,
422
quid vetat Arcadio dictos a monte Lupercos?
423
Faunus in Arcadia templa Lycaeus habet.
424
nupta, quid expectas? non tu pollentibus herbis
425
nec prece nec magico carmine mater eris;
426
excipe fecundae patienter verbera dextrae,
427
iam socer optatum nomen habebit avi.
428
nam fuit illa dies, dura cum sorte maritae
429
reddebant uteri pignora rara sui.
430
quid mihi clamabat prodest rapuisse Sabinas,
431
Romulus (hoc illo sceptra tenente fuit)
432
‘si mea non vires, sed bellum iniuria fecit?
433
utilius fuerat non habuisse nurus.’
434
monte sub Esquilio multis incaeduus annis
435
Iunonis magnae nomine lucus erat.
436
14
huc ubi venerunt, pariter nuptaeque virique
437
suppliciter posito procubuere genu,
438
cum subito motae tremuere cacumina silvae
439
et dea per lucos mira locuta suos:
440
Italidas matres inquit sacer hircus inito.
441
obstipuit dubio territa turba sono.
442
augur erat (nomen longis intercidit annis,
443
nuper ab Etrusca venerat exul humo),
444
ille caprum mactat, iussae sua terga puellae
445
pellibus exsectis percutienda dabant,
446
luna resumebat decimo nova cornua motu,
447
virque pater subito nuptaque mater erat.
448
gratia Lucinae! dedit haec tibi nomina lucus,
449
aut quia principium tu, dea, lucis habes,
450
parce, precor, gravidis, facilis Lucina, puellis
451
maturumque utero molliter aufer onus.
452
orta dies fuerit, tu desine credere ventis:
453
perdidit illius temporis aura fidem;
454
flamina non constant, et sex reserata diebus
455
carceris Aeolii ianua lata patet,
456
iam levis obliqua subsedit Aquarius urna:
457
proximus aetherios excipe, Piscis, equos.
458
te memorant fratremque tuum (nam iuncta micatis
459
signa) duos tergo sustinuisse deos.
460
terribilem quondam fugiens Typhona Dione,
461
tunc cum pro caelo Iuppiter arma tulit,
462
venit ad Euphraten comitata Cupidine parvo
463
inque Palaestinae margine sedit aquae.
464
populus et cannae riparum summa tenebant,
465
spemque dabant salices hos quoque posse tegi.
466
dum latet, insonuit vento nemus; illa timore
467
pallet et hostiles credit adesse manus,
468
utque sinu tenuit natum, ‘succurrite, nymphae,
469
et dis auxilium ferte duobus!’ ait.
470
nec mora, prosiluit. pisces subiere gemelli:
471
pro quo nunc dignum sidera munus habent,
472
inde nefas ducunt genus hoc imponere mensis
473
nec violant timidi piscibus ora Syri.
474
Proxima lux vacua est, at tertia dicta Quirino
475
qui tenet hoc nomen, Romulus ante fuit,
476
sive quod hasta curis priscis est dicta Sabinis
477
(bellicus a telo venit in astra deus),
478
sive suum regi nomen posuere Quirites,
479
seu quia Romanis iunxerat ille Cures.
480
15
nam pater armipotens, postquam nova moenia vidit
481
multaque Romulea bella peracta manu,
482
Iuppiter, inquit, ‘habet Romana potentia vires:
483
sanguinis officio non eget illa mei.
484
redde patri natum, quamvis intercidit alter,
485
pro se proque Remo, qui mihi restat, erit.
486
unus erit, quem tu tolles in caerula caeli
487
tu mihi dixisti: sint rata dicta Iovis.’
488
Iuppiter adnuerat. nutu tremefactus uterque
489
est polus, et caeli pondera movit Atlas,
490
est locus, antiqui Capreae dixere paludem:
491
forte tuis illic, Romule, iura dabas,
492
sol fugit, et removent subeuntia nubila caelum,
493
et gravis effusis decidit imber aquis.
494
hinc tonat, hinc missis abrumpitur ignibus aether:
495
fit fuga, rex patriis astra petebat equis,
496
luctus erat, falsaeque patres in crimine caedis,
497
haesissetque animis forsitan illa fides;
498
sed Proculus Longa veniebat Iulius Alba,
499
lunaque fulgebat, nec facis usus erat,
500
cum subito motu saepes tremuere sinistrae:
501
rettulit ille gradus, horrueruntque comae,
502
pulcher et humano maior trabeaque decorus
503
Romulus in media visus adesse via
504
et dixisse simul ‘prohibe lugere Quirites,
505
nec violent lacrimis numina nostra suis;
506
tura ferant placentque novum pia turba Quirinum
507
et patrias artes militiamque colant.’ iussit
508
et in tenues oculis evanuit auras;
509
convocat hic populos iussaque verba refert.
510
templa deo fiunt, collis quoque dictus ab illo est,
511
et referunt certi sacra paterna dies.
512
lux quoque cur eadem Stultorum festa vocetur,
513
accipe, parva quidem causa, sed apta subest.
514
non habuit doctos tellus antiqua colonos:
515
lassabant agiles aspera bella viros,
516
plus erat in gladio quam curvo laudis aratro:
517
neglectus domino pauca ferebat ager.
518
16
farra tamen veteres iaciebant, farra metebant,
519
primitias Cereri farra resecta dabant,
520
usibus admoniti flammis torrenda dederunt
521
multaque peccato damna tulere suo.
522
nam modo verrebant nigras pro farre favillas,
523
nunc ipsas ignes corripuere casas;
524
facta dea est Fornax: laeti Fornace coloni
525
orant, ut fruges temperet illa suas.
526
curio legitimis nunc Fornacalia verbis
527
maximus indicit nec stata sacra facit,
528
inque foro, multa circum pendente tabella,
529
signatur certa curia quaeque nota;
530
stultaque pars populi, quae sit sua curia, nescit,
531
sed facit extrema sacra relata die.
532
Est honor et tumulis. Animas placate paternas
533
parvaque in extinctas munera ferte pyras.
534
parva petunt manes, pietas pro divite grata est
535
munere: non avidos Styx habet ima deos,
536
tegula porrectis satis est velata coronis
537
et sparsae fruges parcaque mica salis
538
inque mero mollita Ceres violaeque solutae:
539
haec habeat media testa relicta via.
540
nec maiora veto, sed et his placabilis umbra est
541
adde preces positis et sua verba focis,
542
hunc morem Aeneas, pietatis idoneus auctor,
543
attulit in terras, iuste Latine, tuas;
544
ille patris Genio sollemnia dona ferebat:
545
hinc populi ritus edidicere pios.
546
at quondam, dum longa gerunt pugnacibus armis
547
bella, Parentales deseruere dies.
548
non impune fuit; nam dicitur omine ab isto
549
Roma suburbanis incaluisse rogis.
550
vix equidem credo: bustis exisse feruntur
551
et tacitae questi tempore noctis avi,
552
perque vias urbis latosque ululasse per agros
553
deformes animas, volgus inane, ferunt.
554
17
post ea praeteriti tumulis redduntur honores,
555
prodigiisque venit funeribusque modus,
556
dum tamen haec fiunt, viduae cessate puellae:
557
expectet puros pinea taeda dies,
558
nec tibi, quae cupidae matura videbere matri,
559
comat virgineas hasta recurva comas.
560
conde tuas, Hymenaee, faces et ab ignibus atris
561
aufer! habent alias maesta sepulchra faces.
562
di quoque templorum foribus celentur opertis,
563
ture vacent arae stentque sine igne foci.
564
nunc animae tenues et corpora functa sepulcris
565
errant, nunc posito pascitur umbra cibo.
566
nec tamen haec ultra, quam tot de mense supersint
567
Luciferi, quot habent carmina nostra pedes,
568
hanc, quia iusta ferunt, dixere Feralia lucem;
569
ultima placandis manibus illa dies.
570
ecce anus in mediis residens annosa puellis
571
sacra facit Tacitae (nec tamen ipsa tacet),
572
et digitis tria tura tribus sub limine ponit,
573
qua brevis occultum mus sibi fecit iter;
574
tunc cantata ligat cum fusco licia plumbo
575
et septem nigras versat in ore fabas,
576
quodque pice adstrinxit, quod acu traiecit aena,
577
obsutum maenae torret in igne caput;
578
vina quoque instillat: vini quodcumque relictum est,
579
aut ipsa aut comites, plus tamen ipsa, bibit.
580
hostiles linguas inimicaque vinximus ora
581
dicit discedens ebriaque exit anus.
582
protinus a nobis, quae sit dea Muta, requires:
583
disce, per antiquos quae mihi nota senes.
584
Iuppiter immodico Iuturnae victus amore
585
multa tulit tanto non patienda deo:
586
illa modo in silvis inter coryleta latebat,
587
nunc in cognatas desiliebat aquas,
588
convocat hic nymphas, Latium quaecumque tenebant,
589
et iacit in medio talia verba choro:
590
‘invidet ipsa sibi vitatque, quod expedit illi,
591
vestra soror summo concubuisse deo.
592
consulite ambobus; nam quae mea magna voluptas,
593
18
utilitas vestrae magna sororis erit.
594
vos illi in prima fugienti obsistite ripa,
595
ne sua fluminea corpora mergat aqua.’
596
dixerat: adnuerant nymphae Tiberinides omnes,
597
quaeque colunt thalamos, Ilia diva, tuos.
598
forte fuit nais, Lara nomine, prima sed illi
599
dicta bis antiquum syllaba nomen erat,
600
ex vitio positum, saepe illi dixerat Almo
601
nata, tene linguam, nec tamen illa tenet,
602
quae simul ac tetigit Iuturnae stagna sororis,
603
effuge ait ripas; dicta refertque Iovis.
604
illa etiam Iunonem adiit, miserataque nuptas
605
naida Iuturnam vir tuus inquit amat.
606
Iuppiter intumuit, quaque est non usa modeste,
607
eripit huic linguam Mercuriumque vocat:
608
‘duc hanc ad manes; locus ille silentibus aptus.
609
nympha, sed infernae nympha paludis erit.’
610
iussa Iovis fiunt, accepit lucus euntes:
611
dicitur illa duci tunc placuisse deo.
612
vim parat hic, voltu pro verbis illa precatur,
613
et frustra muto nititur ore loqui.
614
fitque gravis geminosque parit, qui compita servant
615
et vigilant nostra semper in urbe, Lares.
616
Proxima cognati dixere Caristia cari,
617
et venit ad socios turba propinqua deos.
618
scilicet a tumulis et, qui periere, propinquis
619
protinus ad vivos ora referre iuvat
620
postque tot amissos, quicquid de sanguine restat,
621
aspicere et generis dinumerare gradus,
622
innocui veniant: procul hinc, procul impius esto
623
frater et in partus mater acerba suos,
624
cui pater est vivax, qui matris digerit annos,
625
quae premit invisam socrus iniqua nurum.
626
Tantalidae fratres absint et Iasonis uxor
627
et quae ruricolis semina tosta dedit,
628
et soror et Procne Tereusque duabus iniquus
629
et quicumque suas per scelus auget opes.
630
19
dis generis date tura boni (Concordia fertur
631
illa praecipue mitis adesse die)
632
et libate dapes, ut, grati pignus honoris,
633
nutriat incinctos missa patella Lares.
634
iamque ubi suadebit placidos nox humida somnos,
635
larga precaturi sumite vina manu,
636
et bene vos, bene te, patriae pater, optime Caesar!
637
dicite suffuso per sacra verba mero.
638
Nox ubi transient, solito celebretur honore
639
separat indicio qui deus arva suo.
640
Termine, sive lapis, sive es defossus in agro
641
stipes, ab antiquis tu quoque numen habes.
642
te duo diversa domini de parte coronant
643
binaque serta tibi binaque liba ferunt.
644
ara fit: huc ignem curto fert rustica testu
645
sumptum de tepidis ipsa colona focis,
646
ligna senex minuit concisaque construit arte
647
et solida ramos figere pugnat humo:
648
tum sicco primas inritat cortice flammas,
649
stat puer et manibus lata canistra tenet.
650
inde ubi ter fruges medios immisit in ignis,
651
porrigit incisos filia parva favos,
652
vina tenent alii; libantur singula flammis;
653
spectant, et linguis candida turba favet.
654
spargitur et caeso communis Terminus agno
655
nec queritur, lactans cum sibi porca datur,
656
conveniunt celebrantque dapes vicinia simplex
657
et cantant laudes, Termine sancte, tuas:
658
tu populos urbesque et regna ingentia finis:
659
omnis erit sine te litigiosus ager.
660
nulla tibi ambitio est, nullo corrumperis auro,
661
legitima servas credita rura fide.
662
si tu signasses olim Thyreatida terram,
663
corpora non leto missa trecenta forent,
664
nec foret Othryades congestis lectus in armis,
665
o quantum patriae sanguinis ille dedit!
666
quid, nova cum fierent Capitolia? nempe deorum
667
cuncta Iovi cessit turba locumque dedit:
668
20
Terminus, ut veteres memorant, inventus in aede
669
restitit et magno cum Iove templa tenet.
670
nunc quoque, se supra ne quid nisi sidera cernat,
671
exiguum templi tecta foramen habent.
672
ermine, post illud levitas tibi libera non est:
673
qua positus fueris in statione, mane,
674
nec tu vicino quicquam concede roganti,
675
ne videare hominem praeposuisse Iovi;
676
et seu vomeribus seu tu pulsabere rastris,
677
clamato tuus est hic ager, ille suus!
678
est via, quae populum Laurentes ducit in agros,
679
quondam Dardanio regna petita duci:
680
illa lanigeri pecoris tibi, Termine, fibris
681
sacra videt fieri sextus ab urbe lapis,
682
gentibus est aliis tellus data limite certo:
683
Romanae spatium est urbis et orbis idem.
684