0:00
Fasti
P. Ovidius Naso
1
Ianus habet finem, cum carmine crescit et annus:
1
alter ut hic mensis, sic liber alter eat.
2
nunc primum velis, elegi, maioribus itis:
3
exiguum, memini, nuper eratis opus.
4
ipse ego vos habui faciles in amore ministros,
5
cum lusit numeris prima iuventa suis.
6
idem sacra cano signataque tempora fastis:
7
ecquis ad haec illinc crederet esse viam?
8
haec mea militia est: ferimus quae possumus arma,
9
dextraque non omni munere nostra vacat,
10
si mihi non valido torquentur pila lacerto,
11
nec bellatoris terga premuntur equi,
12
nec galea tegimur nec acuto cingimur ense,
13
(his habilis telis quilibet esse potest),
14
at tua prosequimur studioso pectore, Caesar,
15
nomina, per titulos ingredimurque tuos.
16
ergo ades et placido paulum mea munera voltu
17
respice, pacando si quid ab hoste vacas.
18
februa Romani dixere piamina patres:
19
nunc quoque dant verbo plurima signa fidem,
20
pontifices ab rege petunt et flamine lanas,
21
quis veterum lingua februa nomen erat,
22
quaeque capit lictor domibus purgamina versis
23
torrida cum mica farra, vocantur idem;
24
nomen idem ramo, qui caesus ab arbore pura
25
casta sacerdotum tempora fronde tegit,
26
ipse ego flammicam poscentem februa vidi;
27
februa poscenti pinea virga data est.
28
denique quodcumque est, quo corpora nostra piantur,
29
hoc apud intonsos nomen habebat avos.
30
mensis ab his dictus, secta quia pelle Luperci
31
omne solum lustrant idque piamen habent,
32
aut quia placatis sunt tempora pura sepulcris,
33
tunc cum ferales praeteriere dies.
34
omne nefas omnemque mali purgamina causam
35
credebant nostri tollere posse senes.
36
Graecia principium moris dedit: illa nocentis
37
impia lustratos ponere facta putat.
38
Actoriden Peleus, ipsum quoque Pelea Phoci
39
caede per Haemonias solvit Acasfus aquas:
40
2
vectam frenatis per inane draconibus Aegeus
41
credulus iumenta Phasida fovit ope:
42
Amphiareiades Naupactoo Acheloo
43
solve nefas dixit, solvit et ille nefas.
44
a! nimium faciles, qui tristia crimina caedis
45
fluminea tolli posse putatis aqua!
46
sed tamen (antiqui ne nescius ordinis erres)
47
primus, ut est, Iani mensis et ante fuit;
48
qui sequitur Ianum, veteris fuit ultimus anni:
49
tu quoque sacrorum, Termine, finis eras.
50
primus enim Iani mensis, quia ianua prima est:
51
qui sacer est imis manibus, imus erat.
52
postmodo creduntur spatio distantia longo
53
tempora bis quini continuasse viri.
54
Principio mensis Phrygiae contermina Matri
55
Sospita delubris dicitur aucta novis,
56
nunc ubi sint illis, quaeris, sacrata Kalendis
57
templa deae? longa procubuere die.
58
cetera ne simili caderent labefacta ruina,
59
cavit sacrati provida cura ducis,
60
sub quo delubris sentitur nulla senectus;
61
nec satis est homines, obligat ille deos.
62
templorum positor, templorum sancte repostor,
63
sit superis, opto, mutua cura tui!
64
dent tibi caelestes, quos tu caelestibus, annos,
65
proque tua maneant in statione domo!
66
tunc quoque vicini lucus celebratur Helerni,1
67
qua petit aequoreas advena Thybris aquas.
68
ad penetrale Numae Capitoliumque Tonantem
69
inque Iovis summa caeditur arce bidens.
70
saepe graves pluvias adopertus nubibus auster
71
concitat, aut posita sub nive terra latet.
72
Proximus Hesperias Titan abiturus in undas
73
gemmea purpureis cum iuga demet equis,
74
illa nocte aliquis tollens ad sidera voltum
75
dicet ubi est hodie quae Lyra fulsit heri?
76
3
dumque Lyram quaeret, medii quoque terga Leonis
77
in liquidas subito mersa notabit aquas.
78
Quem modo caelatum stellis Delphina videbas,
79
is fugiet visus nocte sequente tuos:
80
seu fuit occultis felix in amoribus index,
81
Lesbida cum domino seu tulit ille lyram.
82
quod mare non novit, quae nescit Ariona tellus?
83
carmine currentes ille tenebat aquas.
84
saepe sequens agnam lupus est a voce retentus,
85
saepe avidum fugiens restitit agna lupum;
86
saepe canes leporesque umbra iacuere sub una,
87
et stetit in saxo proxima cerva leae,
88
et sine lite loquax cum Palladis alite cornix
89
sedit, et accipitri iuncta columba fuit.
90
Cynthia saepe tuis fertur, vocans Arion,
91
tamquam fraternis obstipuisse modis,
92
nomen Arionium Siculas impleverat urbes,
93
captaque erat lyricis Ausonis ora sonis;
94
inde domum repetens puppem conscendit Arion,
95
atque ita quaesitas arte ferebat opes.
96
forsitan, infelix, ventos undasque timebas,
97
at tibi nave tua tutius aequor erat.
98
namque gubernator destricto constitit ense
99
ceteraque armata conscia turba manu.
100
quid tibi cum gladio? dubiam rege, navita, puppem:
101
non haec sunt digitis arma tenenda tuis.
102
ille, metu pavidus, mortem non deprecor inquit,
103
sed liceat sumpta pauca referre lyra.
104
dant veniam ridentque moram, capit ille coronam,
105
quae possit crines, Phoebe, decere tuos;
106
induerat Tyrio bis tinctam murice pallam:
107
reddidit icta suos pollice chorda sonos,
108
flebilibus numeris veluti canentia dura
109
traiectus penna tempora cantat olor.
110
protinus in medias ornatus desilit undas:
111
spargitur impulsa caerula puppis aqua.
112
4
inde (fide maius) tergo delphina recurvo
113
se memorant oneri supposuisse novo;
114
ille sedens citharamque tenet pretiumque vehendi
115
cantat et aequoreas carmine mulcet aquas,
116
di pia facta vident: astris delphina recepit
117
Iuppiter et stellas iussit habere novem.
118
Nunc mihi mille sonos, quoque est memoratus Achilles,
119
vellem, Maeonide, pectus inesse tuum,
120
dum canimus sacras alterno pectine Nonas:
121
maximus hic fastis accumulatur honos,
122
deficit ingenium, maioraque viribus urgent:
123
haec mihi praecipuo est ore canenda dies.
124
quid volui demens elegis imponere tantum
125
ponderis? heroi res erat ista pedis,
126
sancte pater patriae, tibi plebs, tibi curia nomen
127
hoc dedit, hoc dedimus nos tibi nomen, eques,
128
res tamen ante dedit, sero quoque vera tulisti
129
nomina, iam pridem tu pater orbis eras.
130
hoc tu per terras, quod in aethere Iuppiter alto,
131
nomen habes: hominum tu pater, ille deum.
132
Romule, concedes: facit hic tua magna tuendo
133
moenia, tu dederas transilienda Remo.
134
te Tatius parvique Cures Caeninaque sensit:
135
hoc duce Romanum est solis utrumque latus,
136
tu breve nescio quid victae telluris habebas:
137
quodcumque est alto sub Iove, Caesar habet,
138
tu rapis, hic castas duce se iubet esse maritas:
139
tu recipis luco, reppulit ille nefas.
140
vis tibi grata fuit, florent sub Caesare leges.
141
tu domini nomen, principis ille tenet,
142
te Remus incusat, veniam dedit hostibus ille.
143
caelestem fecit te pater, ille patrem.
144
iam puer Idaeus media tenus eminet alvo
145
et liquidas mixto nectare fundit aquas,
146
en etiam, siquis Borean horrere solebat,
147
gaudeat: a Zephyris mollior aura venit.
148
5
Quintus ab aequoreis nitidum iubar extulit undis
149
Lucifer, et primi tempora veris erunt.
150
ne fallare tamen, restant tibi frigora, restant,
151
magnaque discedens signa reliquit hiems.
152
Tertia nox veniat: Custodem protinus Ursae
153
aspicies geminos exeruisse pedes. note
154
inter Hamadryadas iaculatricemque Dianam
155
Callisto sacri pars fuit una chori.
156
illa deae tangens arcus ‘quos tangimus arcus,
157
este meae testes virginitatis’ ait.
158
Cynthia laudavit, promissa que ‘foedera serva,
159
et comitum princeps tu mihi’ dixit eris.
160
foedera servasset, si non formosa fuisset:
161
cavit mortales, de Iove crimen habet,
162
mille feras Phoebe silvis venata redibat
163
aut plus aut medium sole tenente diem. note
164
ut tetigit lucum (densa niger ilice lucus,
165
in medio gelidae fons erat altus aquae),
166
hic ait in silva, virgo Tegeaea, lavemur!
167
erubuit falso virginis illa sono.
168
dixerat et nymphis: nymphae velamina ponunt, note
169
hanc pudet et tardae dat mala signa morae,
170
exuerat tunicas; uteri manifesta tumore
171
proditur indicio ponderis ipsa suo.
172
cui dea ‘virgineos, periura Lycaoni, coetus
173
desere nec castas pollue’ dixit aquas.
174
luna novum decies implerat cornibus orbem:
175
quae fuerat virgo credita, mater erat.
176
laesa furit Iuno, formam mutatque puellae.
177
quid facis? invito est pectore passa Iovem,
178
6
utque ferae vidit turpes in paelice voltus,
179
huius in amplexus Iuppiter inquit eat!
180
ursa per incultos errabat squalida montes,
181
quae fuerat summo nuper amata Iovi.
182
iam tria lustra puer furto conceptus agebat,
183
cum mater nato est obvia facto suo.
184
illa quidem, tamquam cognosceret, adstitit amens
185
et gemuit: gemitus verba parentis erant,
186
hanc puer ignarus iaculo fixisset acuto,
187
ni foret in superas raptus uterque domos,
188
signa propinqua micant: prior est, quam dicimus Arcton,
189
Arctophylax formam terga sequentis habet,
190
saevit adhuc canamque rogat Saturnia Tethyn,
191
Maenaliam tactis ne lavet Arcton aquis.
192
Idibus agrestis fumant altaria Fauni
193
hic, ubi discretas insula rumpit aquas.
194
haec fuit illa dies, in qua Veientibus armis
195
ter centum Fabii ter cecidere duo.
196
una domus vires et onus susceperat urbis:
197
sumunt gentiles arma professa manus,
198
egreditur castris miles generosus ab isdem,
199
e quis dux fieri quilibet aptus erat.
200
Carmentis portae dextro1 est via proxima Iano:
201
ire per hanc noli, quisquis es; omen habet,
202
illa fama refert Fabios exisse trecentos:
203
porta vacat culpa, sed tamen omen habet.
204
ut celeri passu Cremeram tetigere rapacem
205
(turbidus hibernis ille fluebat aquis),
206
castra loco ponunt: destrictis ensibus ipsi
207
Tyrrhenum valido Marte per agmen eunt,
208
non aliter quam cum Libyca de gente leones
209
invadunt sparsos lata per arva greges,
210
diffugiunt hostes inhonestaque volnera tergo
211
accipiunt: Tusco sanguine terra rubet, sic iterum,
212
sic saepe cadunt, ubi vincere aperte
213
non datur, insidias armaque tecta parant.
214
campus erat, campi claudebant ultima colles
215
silvaque montanas occulere apta feras,
216
in medio paucos armentaque rara relinquunt,
217
cetera virgultis abdita turba latet,
218
ecce velut torrens undis pluvialibus auctus
219
aut nive, quae Zephyro victa tepente fluit,
220
per sata perque vias fertur nec, ut ante solebat,
221
riparum clausas margine finit aquas:
222
sic Fabii vallem latis discursibus implent,
223
quodque vident, sternunt, nec metus alter inest.
224
quo ruitis, generosa domus? male creditis hosti:
225
7
simplex nobilitas, perfida tela cave!
226
fraude perit virtus: in apertos undique campos
227
prosiliunt hostes et latus omne tenent,
228
quid faciant pauci contra tot milia fortes?
229
quidve, quod in misero tempore restet, habent?
230
sicut aper longe silvis Laurentibus actus
231
fulmineo celeres dissipat ore canes,
232
mox tamen ipse perit, sic non moriuntur inulti
233
volneraque alterna dantque feruntque manu.
234
una dies Fabios ad bellum miserat omnes:
235
ad bellum missos perdidit una dies.
236
ut tamen Herculeae superessent semina gentis,
237
credibile est ipsos consuluisse deos;
238
nam puer impubes et adhuc non utilis armis
239
unus de Fabia gente relictus erat,
240
scilicet ut posses olim tu, Maxime, nasci,
241
cui res cunctando restituenda foret.
242
Continuata loco tria sidera, Corvus et Anguis
243
et medius Crater inter utrumque iacet.
244
Idibus illa latent, oriuntur nocte sequenti,
245
quae tibi cur tria sint tam sociata, canam,
246
forte Iovi Phoebus festum sollemne parabat
247
(non faciet longas fabula nostra moras):
248
i, mea dixit ‘avis, ne quid pia sacra moretur,
249
et tenuem vivis fontibus adfer aquam.’
250
corvus inauratum pedibus cratera recurvis
251
tollit et aerium pervolat altus iter.
252
stabat adhuc duris ficus densissima pomis:
253
temptat eam rostro; non erat apta legi.
254
inmemor imperii sedisse sub arbore fertur,
255
dum fierent tarda dulcia poma mora.
256
iamque satur nigris longum rapit unguibus hydrum
257
ad dominumque redit Actaque verba refert:
258
‘hic mihi causa morae, vivarum obsessor aquarum:
259
8
hic tenuit fontes officiumque meum.’
260
addis ait culpae mendacia, Phoebus ‘et audes
261
fatidicum verbis fallere velle deum?
262
at tibi, dum lacteus haerebit in arbore ficus,
263
de nullo gelidae fonte bibentur aquae,’
264
dixit, et antiqui monumenta perennia facti,
265
Anguis, Avis, Crater sidera iuncta micant.
266