0:00

Fasti

P. Ovidius Naso

1

Ianus habet finem, cum carmine crescit et annus:
alter ut hic mensis, sic liber alter eat.
nunc primum velis, elegi, maioribus itis:
exiguum, memini, nuper eratis opus.
ipse ego vos habui faciles in amore ministros,
5
cum lusit numeris prima iuventa suis.
idem sacra cano signataque tempora fastis:
ecquis ad haec illinc crederet esse viam?
haec mea militia est: ferimus quae possumus arma,
dextraque non omni munere nostra vacat,
10
si mihi non valido torquentur pila lacerto,
nec bellatoris terga premuntur equi,
nec galea tegimur nec acuto cingimur ense,
(his habilis telis quilibet esse potest),
at tua prosequimur studioso pectore, Caesar,
15
nomina, per titulos ingredimurque tuos.
ergo ades et placido paulum mea munera voltu
respice, pacando si quid ab hoste vacas.
februa Romani dixere piamina patres:
nunc quoque dant verbo plurima signa fidem,
20
pontifices ab rege petunt et flamine lanas,
quis veterum lingua februa nomen erat,
quaeque capit lictor domibus purgamina versis
torrida cum mica farra, vocantur idem;
nomen idem ramo, qui caesus ab arbore pura
25
casta sacerdotum tempora fronde tegit,
ipse ego flammicam poscentem februa vidi;
februa poscenti pinea virga data est.
denique quodcumque est, quo corpora nostra piantur,
hoc apud intonsos nomen habebat avos.
30
mensis ab his dictus, secta quia pelle Luperci
omne solum lustrant idque piamen habent,
aut quia placatis sunt tempora pura sepulcris,
tunc cum ferales praeteriere dies.
omne nefas omnemque mali purgamina causam
35
credebant nostri tollere posse senes.
Graecia principium moris dedit: illa nocentis
impia lustratos ponere facta putat.
Actoriden Peleus, ipsum quoque Pelea Phoci
caede per Haemonias solvit Acasfus aquas:
40

2

vectam frenatis per inane draconibus Aegeus
credulus iumenta Phasida fovit ope:
Amphiareiades Naupactoo Acheloo
solve nefas dixit, solvit et ille nefas.
a! nimium faciles, qui tristia crimina caedis
45
fluminea tolli posse putatis aqua!
sed tamen (antiqui ne nescius ordinis erres)
primus, ut est, Iani mensis et ante fuit;
qui sequitur Ianum, veteris fuit ultimus anni:
tu quoque sacrorum, Termine, finis eras.
50
primus enim Iani mensis, quia ianua prima est:
qui sacer est imis manibus, imus erat.
postmodo creduntur spatio distantia longo
tempora bis quini continuasse viri.
Principio mensis Phrygiae contermina Matri
55
Sospita delubris dicitur aucta novis,
nunc ubi sint illis, quaeris, sacrata Kalendis
templa deae? longa procubuere die.
cetera ne simili caderent labefacta ruina,
cavit sacrati provida cura ducis,
60
sub quo delubris sentitur nulla senectus;
nec satis est homines, obligat ille deos.
templorum positor, templorum sancte repostor,
sit superis, opto, mutua cura tui!
dent tibi caelestes, quos tu caelestibus, annos,
65
proque tua maneant in statione domo!
tunc quoque vicini lucus celebratur Helerni,1
qua petit aequoreas advena Thybris aquas.
ad penetrale Numae Capitoliumque Tonantem
inque Iovis summa caeditur arce bidens.
70
saepe graves pluvias adopertus nubibus auster
concitat, aut posita sub nive terra latet.
Proximus Hesperias Titan abiturus in undas
gemmea purpureis cum iuga demet equis,
illa nocte aliquis tollens ad sidera voltum
75
dicet ubi est hodie quae Lyra fulsit heri?

3

dumque Lyram quaeret, medii quoque terga Leonis
in liquidas subito mersa notabit aquas.
Quem modo caelatum stellis Delphina videbas,
is fugiet visus nocte sequente tuos:
80
seu fuit occultis felix in amoribus index,
Lesbida cum domino seu tulit ille lyram.
quod mare non novit, quae nescit Ariona tellus?
carmine currentes ille tenebat aquas.
saepe sequens agnam lupus est a voce retentus,
85
saepe avidum fugiens restitit agna lupum;
saepe canes leporesque umbra iacuere sub una,
et stetit in saxo proxima cerva leae,
et sine lite loquax cum Palladis alite cornix
sedit, et accipitri iuncta columba fuit.
90
Cynthia saepe tuis fertur, vocans Arion,
tamquam fraternis obstipuisse modis,
nomen Arionium Siculas impleverat urbes,
captaque erat lyricis Ausonis ora sonis;
inde domum repetens puppem conscendit Arion,
95
atque ita quaesitas arte ferebat opes.
forsitan, infelix, ventos undasque timebas,
at tibi nave tua tutius aequor erat.
namque gubernator destricto constitit ense
ceteraque armata conscia turba manu.
100
quid tibi cum gladio? dubiam rege, navita, puppem:
non haec sunt digitis arma tenenda tuis.
ille, metu pavidus, mortem non deprecor inquit,
sed liceat sumpta pauca referre lyra.
dant veniam ridentque moram, capit ille coronam,
105
quae possit crines, Phoebe, decere tuos;
induerat Tyrio bis tinctam murice pallam:
reddidit icta suos pollice chorda sonos,
flebilibus numeris veluti canentia dura
traiectus penna tempora cantat olor.
110
protinus in medias ornatus desilit undas:
spargitur impulsa caerula puppis aqua.

4

inde (fide maius) tergo delphina recurvo
se memorant oneri supposuisse novo;
ille sedens citharamque tenet pretiumque vehendi
115
cantat et aequoreas carmine mulcet aquas,
di pia facta vident: astris delphina recepit
Iuppiter et stellas iussit habere novem.
Nunc mihi mille sonos, quoque est memoratus Achilles,
vellem, Maeonide, pectus inesse tuum,
120
dum canimus sacras alterno pectine Nonas:
maximus hic fastis accumulatur honos,
deficit ingenium, maioraque viribus urgent:
haec mihi praecipuo est ore canenda dies.
quid volui demens elegis imponere tantum
125
ponderis? heroi res erat ista pedis,
sancte pater patriae, tibi plebs, tibi curia nomen
hoc dedit, hoc dedimus nos tibi nomen, eques,
res tamen ante dedit, sero quoque vera tulisti
nomina, iam pridem tu pater orbis eras.
130
hoc tu per terras, quod in aethere Iuppiter alto,
nomen habes: hominum tu pater, ille deum.
Romule, concedes: facit hic tua magna tuendo
moenia, tu dederas transilienda Remo.
te Tatius parvique Cures Caeninaque sensit:
135
hoc duce Romanum est solis utrumque latus,
tu breve nescio quid victae telluris habebas:
quodcumque est alto sub Iove, Caesar habet,
tu rapis, hic castas duce se iubet esse maritas:
tu recipis luco, reppulit ille nefas.
140
vis tibi grata fuit, florent sub Caesare leges.
tu domini nomen, principis ille tenet,
te Remus incusat, veniam dedit hostibus ille.
caelestem fecit te pater, ille patrem.
iam puer Idaeus media tenus eminet alvo
145
et liquidas mixto nectare fundit aquas,
en etiam, siquis Borean horrere solebat,
gaudeat: a Zephyris mollior aura venit.

5

Quintus ab aequoreis nitidum iubar extulit undis
Lucifer, et primi tempora veris erunt.
150
ne fallare tamen, restant tibi frigora, restant,
magnaque discedens signa reliquit hiems.
Tertia nox veniat: Custodem protinus Ursae
aspicies geminos exeruisse pedes. note
inter Hamadryadas iaculatricemque Dianam
155
Callisto sacri pars fuit una chori.
illa deae tangens arcus ‘quos tangimus arcus,
este meae testes virginitatis’ ait.
Cynthia laudavit, promissa que ‘foedera serva,
et comitum princeps tu mihi’ dixit eris.
160
foedera servasset, si non formosa fuisset:
cavit mortales, de Iove crimen habet,
mille feras Phoebe silvis venata redibat
aut plus aut medium sole tenente diem. note
ut tetigit lucum (densa niger ilice lucus,
165
in medio gelidae fons erat altus aquae),
hic ait in silva, virgo Tegeaea, lavemur!
erubuit falso virginis illa sono.
dixerat et nymphis: nymphae velamina ponunt, note
hanc pudet et tardae dat mala signa morae,
170
exuerat tunicas; uteri manifesta tumore
proditur indicio ponderis ipsa suo.
cui dea ‘virgineos, periura Lycaoni, coetus
desere nec castas pollue’ dixit aquas.
luna novum decies implerat cornibus orbem:
175
quae fuerat virgo credita, mater erat.
laesa furit Iuno, formam mutatque puellae.
quid facis? invito est pectore passa Iovem,

6

utque ferae vidit turpes in paelice voltus,
huius in amplexus Iuppiter inquit eat!
180
ursa per incultos errabat squalida montes,
quae fuerat summo nuper amata Iovi.
iam tria lustra puer furto conceptus agebat,
cum mater nato est obvia facto suo.
illa quidem, tamquam cognosceret, adstitit amens
185
et gemuit: gemitus verba parentis erant,
hanc puer ignarus iaculo fixisset acuto,
ni foret in superas raptus uterque domos,
signa propinqua micant: prior est, quam dicimus Arcton,
Arctophylax formam terga sequentis habet,
190
saevit adhuc canamque rogat Saturnia Tethyn,
Maenaliam tactis ne lavet Arcton aquis.
Idibus agrestis fumant altaria Fauni
hic, ubi discretas insula rumpit aquas.
haec fuit illa dies, in qua Veientibus armis
195
ter centum Fabii ter cecidere duo.
una domus vires et onus susceperat urbis:
sumunt gentiles arma professa manus,
egreditur castris miles generosus ab isdem,
e quis dux fieri quilibet aptus erat.
200
Carmentis portae dextro1 est via proxima Iano:
ire per hanc noli, quisquis es; omen habet,
illa fama refert Fabios exisse trecentos:
porta vacat culpa, sed tamen omen habet.
ut celeri passu Cremeram tetigere rapacem
205
(turbidus hibernis ille fluebat aquis),
castra loco ponunt: destrictis ensibus ipsi
Tyrrhenum valido Marte per agmen eunt,
non aliter quam cum Libyca de gente leones
invadunt sparsos lata per arva greges,
210
diffugiunt hostes inhonestaque volnera tergo
accipiunt: Tusco sanguine terra rubet, sic iterum,
sic saepe cadunt, ubi vincere aperte
non datur, insidias armaque tecta parant.
campus erat, campi claudebant ultima colles
215
silvaque montanas occulere apta feras,
in medio paucos armentaque rara relinquunt,
cetera virgultis abdita turba latet,
ecce velut torrens undis pluvialibus auctus
aut nive, quae Zephyro victa tepente fluit,
220
per sata perque vias fertur nec, ut ante solebat,
riparum clausas margine finit aquas:
sic Fabii vallem latis discursibus implent,
quodque vident, sternunt, nec metus alter inest.
quo ruitis, generosa domus? male creditis hosti:
225

7

simplex nobilitas, perfida tela cave!
fraude perit virtus: in apertos undique campos
prosiliunt hostes et latus omne tenent,
quid faciant pauci contra tot milia fortes?
quidve, quod in misero tempore restet, habent?
230
sicut aper longe silvis Laurentibus actus
fulmineo celeres dissipat ore canes,
mox tamen ipse perit, sic non moriuntur inulti
volneraque alterna dantque feruntque manu.
una dies Fabios ad bellum miserat omnes:
235
ad bellum missos perdidit una dies.
ut tamen Herculeae superessent semina gentis,
credibile est ipsos consuluisse deos;
nam puer impubes et adhuc non utilis armis
unus de Fabia gente relictus erat,
240
scilicet ut posses olim tu, Maxime, nasci,
cui res cunctando restituenda foret.
Continuata loco tria sidera, Corvus et Anguis
et medius Crater inter utrumque iacet.
Idibus illa latent, oriuntur nocte sequenti,
245
quae tibi cur tria sint tam sociata, canam,
forte Iovi Phoebus festum sollemne parabat
(non faciet longas fabula nostra moras):
i, mea dixit ‘avis, ne quid pia sacra moretur,
et tenuem vivis fontibus adfer aquam.’
250
corvus inauratum pedibus cratera recurvis
tollit et aerium pervolat altus iter.
stabat adhuc duris ficus densissima pomis:
temptat eam rostro; non erat apta legi.
inmemor imperii sedisse sub arbore fertur,
255
dum fierent tarda dulcia poma mora.
iamque satur nigris longum rapit unguibus hydrum
ad dominumque redit Actaque verba refert:
‘hic mihi causa morae, vivarum obsessor aquarum:

8

hic tenuit fontes officiumque meum.’
260
addis ait culpae mendacia, Phoebus ‘et audes
fatidicum verbis fallere velle deum?
at tibi, dum lacteus haerebit in arbore ficus,
de nullo gelidae fonte bibentur aquae,’
dixit, et antiqui monumenta perennia facti,
265
Anguis, Avis, Crater sidera iuncta micant.

Source Text: P. Ovidius Naso Ovid's Fasti William Heinemann Ltd.; Harvard University Press 1933. Public Domain.
Translation, Audio, Morphology, and Analyses AI-generated unless otherwise specified. Copyright LexAudio, LLC.