0:00
Satires
Juvenal
10
Inde fere scelerum causae, nec plura venena
423
miscuit aut ferro grassatur saepius ullum
424
humanae mentis vitium quam saeva cupido
425
inmodici census, nam dives qui fieri vult,
426
et cito vult fieri; sed quae reverentia legum,
427
quis metus aut pudor est umquam properantis avari?
428
‘vivite contenti casulis et collibus istis,
429
o pueri,’ Marsus dicebat et Hernicus olim
430
Vestinusque senex; ‘panem quaeramus aratro,
431
qui satis est mensis; laudant hoc numina ruris,
432
quorum ope et auxilio gratae post munus aristae
433
contingunt homini veteris fastidia quercus.
434
nil vetitum fecisse volet quem non pudet alto
435
per glaciem perone tegi, qui summovet Euros
436
pellibus inversis: peregrina ignotaque nobis
437
ad scelus atque nefas, quaecumque est, purpura ducit.’
438
Haec illi veteres praecepta minoribus, at nunc
439
post finem autumni media de nocte supinum
440
clamosus iuvenem pater excitat: ‘accipe ceras,
441
scribe, puer, vigila, causas age, perlege rubras
442
maiorum leges, aut vitem posce libello,
443
sed caput intactum buxo naresque pilosas
444
adnotet et grandes miretur Laelius alas,
445
dirue Maurorum attegias, castella Brigantum,
446
ut locupletem aquilam tibi sexagesimus annus
447
adferat, aut longos castrorum ferre labores
448
si piget et trepidum solvunt tibi cornua ventrem
449
cum lituis audita, pares quod vendere possis
450
pluris dimidio, nec te fastidia mercis
451
ullius subeant ablegandae Tiberim ultra,
452
neu credas ponendum aliquid discriminis inter
453
unguenta et corium; lucri bonus est odor ex re
454
qualibet, illa tuo sententia semper in ore
455
versetur dis atque ipso Iove digna poeta:
456
unde habeas quaerit nemo, sed oportet habere.
457
hoc monstrant vetulae pueris repentibus assae,
458
hoc discunt omnes ante alpha et beta puellae.’
459
Talibus instantem monitis quemcumque parentem
460
sic possem adfari: ‘dic, o vanissime, quis te
461
festinare iubet? meliorem praesto magistro
462
discipulum, securus abi: vincens ut Aiax
463
praeteriit Telamonem, ut Pelea vicit Achilles,
464
parcendum est teneris, nondum implevere medullas
465
maturae mala nequitiae, cum pectere barbam
466
coeperit et longae mucronem admittere cultri,
467
falsus erit testis, vendet periuria summa
468
exigua. et Cereris tangens aramque pedemque,
469
elatam iam crede nurum, si limina vestra
470
mortifera cum dote subit, quibus illa premetur
471
per somnum digitis! nam quae terraque marique
472
adquirenda putas, brevior via conteret illi;
473
nullus enim magni sceleris labor. “haec ego numquam
474
11
mandavi,” dices olim, nec talia suasi.
475
mentis causa malae tamen est et origo penes te.
476
nam quisquis magni census praecepit amorem
477
et laevo monitu pueros producit avaros
478
et qui per fraudes patrimonia conduplicari
479
dat libertatem et totas effundit habenas
480
curriculo, quem si revoces, subsistere nescit
481
et te contempto rapitur metisque relictis.
482
nemo satis credit tantum delinquere quantum
483
permittas: adeo indulgent sibi latius ipsi.
484
Cum dicis iuveni stultum qui donet amico,
485
qui paupertatem levet attollatque propinqui,
486
et spoliare doces et circumscribere et omni
487
crimine divitias adquirere; quarum amor in te
488
quantus erat patriae Deciorum in pectore, quantum
489
dilexit Thebas, si Graecia vera, Menoeceus,
490
in quorum sulcis legiones dentibus anguis
491
cum clipeis nascuntur et horrida bella capessunt
492
continuo, tamquam et tubicen surrexerit una.
493
ergo ignem, cuius scintillas ipse dedisti,
494
flagrantem late et rapientem cuncta videbis.
495
nec tibi parcetur misero, trepidumque magistrum
496
in cavea magno fremitu leo tollet alumnus,
497
nota mathematicis genesis tua, sed grave tardas
498
expectare colus; morieris stamine nondum
499
abrupto, iam nunc obstas et vota moraris,
500
iam torquet iuvenem longa et cervina senectus,
501
ocius Archigenen quaere atque eme quod Mithridates
502
composuit; si vis aliam decerpere ficum
503
atque alias tractare rosas, medicamen habendum est,
504
sorbere ante cibum quod debeat et pater et rex.’
505
Monstro voluptatem egregiam, cui nulla theatra,
506
nulla aequare queas praetoris pulpita lauti,
507
si spectes quanto capitis discrimine constent
508
incrementa domus, aerata multus in arca
509
fiscus et ad vigilem ponendi Castora nummi,
510
ex quo Mars Vltor galeam quoque perdidit et res
511
non potuit servare suas. ergo omnia Florae
512
et Cereris licet et Cybeles aulaea relinquas:
513
tanto maiores humana negotia ludi.
514
an magis oblectant animum iactata petauro
515
corpora quique solet rectum descendere funem,
516
quam tu, Corycia semper qui puppe moraris,
517
atque habitas, Coro semper tollendus et Austro,
518
perditus ac vilis sacci mercator olentis,
519
qui gaudes pingue antiquae de litore Cretae
520
passum et municipes Iovis advexisse lagonas?
521
hic tamen ancipiti figens vestigia planta
522
victum illa mercede parat, brumamque famemque
523
illa reste cavet: tu propter mille talenta
524
et centum villas temerarius, aspice portus
525
et plenum magnis trabibus mare: plus hominum es iam
526
in pelago, veniet classis quocumque vocarit
527
spes lucri, nec Carpathium Gaetulaque tantum
528
aequora transiliet, sed longe Calpe relicta
529
audiet Herculeo stridentem gurgite solem.
530
12
grande operae pretium est, ut tenso folle reverti
531
inde domum possis tumidaque superbus aluta.
532
Oceani monstra et iuvenes vidisse marinos.
533
Non unus mentes agitat furor; ille sororis
534
in manibus vultu Eumenidum ferretur et igni,
535
hic bove percusso mugire Agamemnona credit
536
aut Ithacum: parcat tunicis licet atque lacernis,
537
curatoris eget qui navem mercibus implet
538
ad summum latus et tabula distinguitur unda,
539
cum sit causa mali tanti et discriminis huius
540
concisum argentum in titulos faciesque minutas.
541
occurrunt nubes et fulgura: solvite funem
542
frumenti dominus clamat piperisve coempti,
543
‘nil color hic caeli, nil fascia nigra minatur;
544
aestivum tonat.’ infelix hac forsitan ipsa
545
nocte cadet fractis trabibus fluctuque premetur
546
obrutus et zonam laeva morsuque tenebit,
547
sed cuius votis modo non suffecerat aurum
548
quod Tagus et rutila volvit Pactolus harena,
549
frigida sufficient velantes inguina panni
550
exiguusque cibus, mersa rate naufragus assem
551
dum rogat et picta se tempestate tuetur.
552
Tantis parta malis cura maiore metuque
553
servantur: misera est magni custodia census,
554
dispositis praedives amis vigilare cohortem
555
servorum noctu Licinus iubet, attonitus pro
556
electro signisque suis Phrygiaque columna
557
atque ebore et lata testudine, dolia nudi
558
non ardent cynici; si fregeris, altera fiet
559
cras domus, atque eadem plumbo commissa manebit.
560
sensit Alexander, testa cum vidit in illa
561
magnum habitatorem, quanto felicior hic qui
562
nil cuperet quam qui totum sibi posceret orbem
563
passurus gestis aequanda pericula rebus, nullum
564
numen habes, si sit prudentia: nos te,
565
nos facimus, Fortuna, deam. Mensura tamen quae
566
sufficiat census, siquis me consulat, edam:
567
in quantum sitis atque fames et frigora poscunt,
568
quantum, Epicure, tibi parvis suffecit in hortis,
569
quantum Socratici ceperunt ante penates;
570
numquam aliud natura, aliud sapientia dicit,
571
acribus exemplis videor te eludere? misce
572
ergo aliquid nostris de moribus, effice summam
573
bis septem ordinibus quam lex dignatur Othonis,
574
haec quoque si rugam trahit extenditque labellum,
575
sume duos equites, fac tertia quadringenta
576
si nondum inplevi gremium, si panditur ultra,
577
nec Croesi fortuna umquam nec Persica regna
578
sufficient animo nec divitiae Narcissi,
579
indulsit Caesar cui Claudius omnia, cuius
580
paruit imperiis uxorem occidere iussus.
581
13
Quis nescit, Volusi Bithynice, qualia demens
582
Aegyptos portenta colat? crocodilon adorat
583
pars haec, illa pavet saturam serpentibus ibin;
584
effigies sacri nitet aurea cercopitheci,
585
dimidio magicae resonant ubi Memnone chordae
586
atque vetus Thebe centum iacet obruta portis,
587
illic aeluros, hic piscem fluminis, illic
588
oppida tota canem venerantur, nemo Dianam,
589
orrum et caepe nefas violare et frangere morsu;
590
o sanctas gentes quibus haec nascuntur in hortis
591
numina! lanatis animalibus abstinet omnis
592
mensa, nefas illic fetum iugulare capellae:
593
carnibus humanis vesci licet, attonito cum
594
tale super cenam facinus narraret Vlixes
595
Alcinoo, bilem aut risum fortasse quibusdam
596
moverat ut mendax aretalogus. ‘in mare nemo
597
hunc abicit saeva dignum veraque Charybdi,
598
fingentem inmanes Laestrygonas atque Cyclopas?
599
nam citius Scyllam vel concurrentia saxa
600
Cyaneis plenos et tempestatibus utres
601
crediderim aut tenui percussum verbere Circes
602
et cum remigibus grunnisse Elpenora portis.
603
tam vacui capitis populum Phaeaca putavit?’
604
sic aliquis merito nondum ebrius et minimum qui
605
de Corcyraea temetum duxerat urna.
606
solus enim haec Ithacus nullo sub teste canebat;
607
Nos miranda quidem, set nuper consule Iunco
608
gesta super calidae referemus moenia Copti,
609
nos volgi scelus et cunctis graviora cothurnis;
610
nam scelus, a Pyrra quamquam omnia syrmata volvas,
611
nullus aput tragicos populus facit, accipe, nostro
612
dira quod exemplum feritas produxerit aevo.
613
Inter finitimos vetus atque antiqua simultas,
614
inmortale odium et numquam sanabile vulnus,
615
ardet adhuc Ombos et Tentyra. summus utrimque
616
inde furor volgo, quod numina vicinorum
617
odit uterque locus, cum solos credat habendos
618
esse deos quos ipse colit, sed tempore festo
619
alterius populi rapienda occasio cunctis
620
visa inimicorum primoribus ac ducibus, ne
621
laetum hilaremque diem, ne magnae gaudia cenae
622
sentirent positis ad templa et compita mensis
623
pervigilique toro, quem nocte ac luce iacentem
624
septimus interdum sol invenit, horrida sane
625
Aegyptos, sed luxnria, quantum ipse notavi,
626
barbara famoso non cedit turba Canopo.
627
adde quod et facilis victoria de madidis et
628
blaesis atque mero titubantibus. inde virorum
629
14
saltatus nigro tibicine, qualiacumque
630
unguenta et flores multaeque in fronte coronae:
631
hinc ieiunum odium, sed iurgia prima sonare
632
incipiunt, animis ardentibus haec tuba rixae;
633
dein clamore pari concurritur, et vice teli
634
saevit nuda manus, paucae sine vulnere malae;
635
vix cuiquam aut nulli toto certamine nasus
636
integer, aspiceres iam cuncta per agmina vultus
637
dimidios, alias facies et hiantia ruptis
638
Assa genis, plenos oculorum sanguine pugnos.
639
ludere se credunt ipsi tamen et puerilis
640
exercere acies, quod nulla cadavera calcent.
641
et sane quo tot rixantis milia turbae,
642
si vivunt omnes? ergo acrior impetus, et iam
643
saxa inclinatis per humum quaesita lacertis
644
incipiunt torquere, domestica seditioni
645
tela: nec hunc lapidem, qualis et Turnus et Aiax,
646
vel quo Tydides percussit pondere coxam
647
Aeneae, sed quem valeant emittere dextrae
648
illis dissimiles et nostro tempore natae.
649
nam genus hoc vivo iam decrescebat Homero;
650
terra malos homines nunc educat atque pusillos;
651
ergo deus quicumque aspexit, ridet et odit.
652
A deverticulo repetatur fabula, postquam
653
subsidiis aucti, pars altera promere ferrum
654
audet et infestis pugnam instaurare sagittis,
655
terga fugae celeri praestant instantibus Ombis
656
qui vicina colunt umbrosae Tentyra palmae,
657
labitur hic quidam nimia formidine cursum
658
praecipitans capiturque. ast illum in plurima sectum
659
frusta et particulas, ut multis mortuus unus
660
sufficeret, totum corrosis ossibus edit
661
victrix turba, nec ardenti decoxit aeno
662
aut veribus: longum usque adeo tardumque putavit
663
expectare focos, contenta cadavere crudo.
664
Hic gaudere libet quod non violaverit ignem,
665
quem summa caeli raptum de parte Prometheus
666
donavit terris; elemento gratulor, et te
667
15
exultare reor. sed qui mordere cadaver
668
sustinuit, nil umquam hac carne libentius edit.
669
nam scelere in tanto ne quaeras et dubites an
670
prima voluptatem gula senserit; ultimus autem
671
qui stetit, absumpto iam toto corpore ductis
672
per terram digitis aliquid de sanguine gustat.
673
Vascones, haec fama est, alimentis talibus olim
674
produxere animas, sed res diversa, sed illic
675
fortunae invidia est bellorumque ultima, casus
676
extremi, longae dira obsidionis egestas:
677
huius enim, quod nunc agitur, miserabile debet
678
exemplum esse cibi, sicut modo dicta mihi gens:
679
post omnis herbas, post cuncta animalia, quidquid
680
cogebat vacui ventris furor, hostibus ipsis
681
pallorem ac maciem et tenuis miserantibus artus,
682
membra aliena fame lacerabant, esse parati
683
et sua. quisnam hominum veniam dare quisve deorum
684
ventribus abnueret dira atque inmania passis,
685
et quibus illorum poterant ignoscere manes,
686
quorum corporibus vescebantur? melius nos
687
Zenonis praecepta monent, nec enim omnia, quaedam
688
pro vita facienda putant; sed Cantaber unde
689
Stoicus, antiqui praesertim aetate Metelli?
690
nunc totus Graias nostrasque habet orbis Athenas,
691
Gallia causidicos docuit facunda Britannos,
692
de conducendo loquitur iam rhetore Thyle.
693
nobilis ille tamen populus quem diximus, et par
694
virtute atque fide sed maior clade Zacynthos
695
tale quid excusat: Maeotide saevior ara
696
Aegyptos; quippe illa nefandi Taurica sacri
697
inventrix homines (ut iam quae carmina tradunt
698
digna fide credas) tantum immolat, ulterius nil
699
aut gravius cultro timet hostia, quis modo casus
700
inpulit hos? quae tanta fames infestaque vallo
701
arma coegerunt tam detestabile monstrum
702
audere? anne aliam terra Memphitide sicca
703
16
invidiam facerent nolenti surgere Nilo?
704
qua nec terribiles Cimbri nec Brittones umquam
705
Sauromataeque truces aut inmanes Agathyrsi,
706
hac saevit rabie imbelle et inutile vulgus,
707
parvula fictilibus solitum dare vela phaselis
708
et brevibus pictae remis incumbere testae.
709
nec poenam sceleri invenies nec digna parabis
710
supplicia his populis, in quorum mente pares sunt
711
et similes ira atque fames, mollissima corda
712
humano generi dare se natura fatetur,
713
quae lacrimas dedit; haec nostri pars optima sensus.
714
plorare ergo iubet causam dicentis amici
715
squaloremque rei, pupillum ad iura vocantem
716
circumscriptorem, cuius manantia fletu
717
ora puellares faciunt incerta capilli.
718
naturae imperio gemimus, cum funus adultae
719
virginis occurrit vel terra clauditur infans
720
et minor igne rogi. quis enim bonus et face dignus
721
arcana, qualem Cereris vult esse sacerdos,
722
ulla aliena sibi credit mala? separat hoc nos
723
a grege mutorum, atque ideo venerabile soli
724
sortiti ingenium divinorumque capaces
725
atque exercendis pariendisque artibus apti
726
sensum a caelesti demissum traximus arce,
727
cuius egent prona et terram spectantia. mundi
728
principio indulsit communis conditor illis
729
tantum animas, nobis animum quoque, mutnus ut nos
730
adfectus petere auxilium et praestare iuberet,
731
dispersos trahere in populum, migrare vetusto
732
de nemore et proavis habitatas linquere silvas,
733
aedificare domos, laribus coniungere nostris
734
tectum aliud, tutos vicino limine somnos
735
ut collata daret fiducia, protegere armis
736
lapsum aut ingenti nutantem vulnere civem,
737
communi dare signa tuba, defendier isdem
738
turribus atque una portarum clave teneri.
739
Sed iam serpentum maior concordia, parcit
740
cognatis maculis similis fera; quando leoni
741
fortior eripuit vitam leo? quo nemore umquam
742
expiravit aper maioris dentibus apri?
743
Indica tigris agit rabida cum tigride pacem
744
perpetuam, saevis inter se convenit ursis.
745
ast homini ferrum letale incude nefanda
746
produxisse parum est, cum rastra et sarcula tantum
747
adsueti coquere et martis ac vomere lassi
748
nescierint primi gladios extendere fabri,
749
aspicimus populos quorum non sufficit irae
750
occidisse aliquem, sed pectora bracchia voltum
751
crediderint genus esse cibi. quid diceret ergo
752
vel quo non fugeret, si nunc haec monstra videret
753
Pythagoras, cunctis animalibus abstinuit qui
754
tamquam homine et ventri indulsit non omne legumen?
755
17
Quis numerare queat felicis praemia, Galli,
756
militiae? nam si subeuntur prospera castra,
757
me pavidum excipiat tironem porta secundo
758
sidere, plus — etenim fati valet hora benigni
759
quam si nos Veneris commendet epistula Marti
760
et Samia genetrix quae delectatur harena.
761
Commoda tractemus primum communia, quorum
762
haut minimum illud erit, ne te pulsare togatus
763
audeat, immo etsi pulsetur, dissimulet nec
764
audeat excussos praetori ostendere dentes
765
et nigram in facie tumidis livoribus offam
766
atque oculum medico nil promittente relictum.
767
Bardaicus iudex datur haec punire volenti
768
calceus et grandes magna ad subsellia surae
769
legibus antiquis castrorum et more Camilli
770
servato, miles ne vallum litiget extra
771
et procul a signis. ‘iustissima centurionum
772
cognitio est igitur de milite, nec mihi derit
773
ultio, si iustae defertur causa querellae.’
774
tota cohors tamen est inimica, omnesque manipli
775
consensu magno efficiunt curabilis ut sit
776
vindicta et gravior quam iniuria, dignum erit ergo
777
declamatoris mulino corde Vagelli,
778
cum duo crura habeas, offendere tot caligas, tot
779
milia clavorum, quis tam procul absit ab urbe
780
praeterea, quis tam Pylades, molem aggeris ultra
781
ut veniat? lacrimae siccentur protinus, et se
782
excusaturos non sollicitemus amicos.
783
da testem iudex cum dixerit, audeat ille
784
nescio quis, pugnos qui vidit, dicere vidi,
785
et credam dignum barba dignumque capillis
786
maiorum, citius falsum producere testem
787
contra paganum possis quam vera loquentem
788
contra fortunam armati contraque pudorem.
789
Praemia nunc alia atque alia emolumento note — mus
790
sacramentorum. convallem ruris aviti
791
improbus aut campum mihi si vicinus ademit
792
et sacrum effodit medio de limite saxum,
793
quod mea cum patulo coluit puis annua libo,
794
debitor aut sumptos pergit non reddere nummos
795
vana supervacui dicens chirographa ligni,
796
expectandus erit qui lites inchoet annus
797
totius populi, sed tunc quoque mille ferenda
798
taedia, mille morae; totiens subsellia tantum
799
sternuntur, iam facundo ponente lacernas
800
Caedicio et Fusco iam micturiente parati
801
digredimur, lentaque fori pugnamus harena,
802
ast illis quos arma tegunt et balteus ambit,
803
quod placitum est ipsis praestatur tempus agendi
804
nec res atteritur longo sufflamine litis.
805
Solis praeterea testandi militibus ius
806
vivo patre datur, nam quae sunt parta labore
807
militiae, placuit non esse in corpore census,
808
omne tenet cuius regimen pater, ergo Coranum
809
signorum comitem castrorumque aera merentem
810
quamvis iam tremulus captat pater; hunc favor aequus
811
provehit et pulchro reddit sua dona labori,
812
ipsius certe ducis hoc referre videtur
813
ut qui fortis erit, sit felicissimus idem,
814
ut laeti phaleris omnes et torquibus, omnes
815