Publius Vergilius Maro was the preeminent poet of the Latin language and one of the greatest literary figures of the ancient world. He served as the unofficial poet laureate of the Augustan Age, composing works that celebrated Roman identity, agricultural life, and the legendary origins of Rome. His epic poem the Aeneid became the foundational text of Roman literary culture almost immediately upon its posthumous publication.

When and where did Vergil live?

Vergil was born on October 15, 70 BCE, in Andes, a village near Mantua in Cisalpine Gaul, in what is now northern Italy. He was educated in Cremona, Mediolanum (Milan), and Rome, and later settled in Naples and its surroundings, where he spent much of his productive career. He died on September 21, 19 BCE, in Brundisium (modern Brindisi) while returning from a research trip to Greece, having lived 50 years.

What genre or literary tradition did Vergil work in?

Vergil worked across three major genres of classical Latin poetry: pastoral, didactic, and epic. His Eclogues belong to the pastoral tradition descending from the Greek poet Theocritus, while his Georgics follow the didactic model established by Hesiod's Works and Days. The Aeneid places Vergil squarely in the Homeric epic tradition, consciously imitating and transforming both the Iliad and the Odyssey for a Roman audience.

What did Vergil write?

Vergil composed three major works: the Eclogues (also called the Bucolics), a collection of ten pastoral poems completed around 39 BCE; the Georgics, a four-book didactic poem on agriculture and rural life completed around 29 BCE; and the Aeneid, a twelve-book Latin epic recounting the Trojan hero Aeneas's journey to Italy and the mythological founding of Rome. The Aeneid was still being revised at Vergil's death in 19 BCE and was published posthumously by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the direction of the emperor Augustus.

Who and what influenced Vergil?

Vergil drew deeply on the Greek literary tradition, particularly Homer (the Iliad and Odyssey), Hesiod (Works and Days), and Theocritus (the Idylls), whom he adapted and transformed for Latin audiences. Among Latin predecessors, Lucretius and his Epicurean didactic epic De Rerum Natura profoundly shaped Vergil's diction and philosophical sensibility, especially in the Georgics. The political and cultural program of Augustus, as well as the patronage of the statesman Maecenas, also shaped the thematic priorities of both the Georgics and the Aeneid.

What shaped Vergil's life and career?

The violent disruptions of the late Roman Republic profoundly affected Vergil's life; the land confiscations of 41–40 BCE following the Battle of Philippi reportedly dispossessed his family's farm near Mantua, an experience reflected in Eclogues 1 and 9. His introduction to the powerful literary patron Gaius Maecenas around 38 BCE secured both his financial stability and his connection to the emerging Augustan political order. Vergil spent approximately eleven years composing the Aeneid, dying before he could complete its final revisions, having reportedly wished on his deathbed that the manuscript be destroyed.

What is Vergil's legacy in Western literature?

Vergil's influence on Western literature is arguably greater than that of any other Latin author; the Aeneid was used as a school text throughout the Roman Empire and the medieval period, ensuring continuous transmission and imitation. Dante Alighieri chose Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (completed c. 1320 CE), a testament to Vergil's enduring authority as the supreme poet of the Latin tradition. Vergil's works shaped writers including Ovid, Lucan, Statius, Milton, Spenser, and Tennyson, and the Aeneid remains a central text in classical studies and Western literary education to this day.

What genre is Vergil's Aeneid?

The Aeneid is a Latin epic poem, composed in dactylic hexameter, the traditional metre of Greco-Roman heroic verse. It belongs to the literary tradition of the primary epic, consciously modelling itself on Homer's Iliad and Odyssey while adapting the form for Roman literary and ideological purposes.

When was Vergil's Aeneid written?

Vergil began composing the Aeneid around 29 BCE and worked on it until his death in 19 BCE, leaving the poem technically unfinished. The work was posthumously edited and published by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the order of the emperor Augustus.

What is Vergil's Aeneid about?

The Aeneid recounts the journey of Aeneas, a Trojan hero and son of the goddess Venus, who flees the sack of Troy and travels to Italy to found the civilization that will eventually become Rome. The twelve-book poem covers his wanderings across the Mediterranean, his tragic love affair with Dido, queen of Carthage, and his military conquest of the Latins in Italy to establish a new homeland.

What are the central themes of Vergil's Aeneid?

The poem's central themes include pietas — dutiful devotion to the gods, family, and state — and the painful costs of empire, as individuals repeatedly sacrifice personal happiness for a divinely ordained historical mission. Fate (fatum) versus human will, the trauma of war, and the ambiguous nature of Roman imperial glory are explored with sustained moral complexity, particularly in the poem's dark final books.

What is the structure and form of Vergil's Aeneid?

The Aeneid comprises twelve books of dactylic hexameter verse, totalling approximately 9,896 lines. It is conventionally divided into two halves: the first six books, often called the 'Odyssean Aeneid,' trace Aeneas's wanderings and descent to the underworld, while the final six books, the 'Iliadic Aeneid,' depict the wars in Latium that mirror the Iliad's battlefield narrative.

What was the political and historical context of Vergil's Aeneid?

The Aeneid was composed during the reign of Augustus (27 BCE–14 CE), in the immediate aftermath of a century of Roman civil wars that culminated in the defeat of Mark Antony and Cleopatra at the Battle of Actium in 31 BCE. Augustus sponsored the poem as part of a broader cultural programme to legitimise his rule by linking the Julian family to Aeneas and, through him, to the goddess Venus and Trojan antiquity.

What are the defining literary features and style of Vergil's Aeneid?

Vergil's style is characterised by highly wrought, syntactically complex Latin, dense with allusion to Homer, Ennius, and Apollonius of Rhodes, and marked by the so-called 'Virgilian half-line' — fifty-eight metrically incomplete lines left unfinished at his death. His use of simile, ekphrasis (notably the description of Aeneas's shield in Book 8), and free indirect discourse to render psychological interiority distinguish the poem as the supreme achievement of Latin literary art.

What did Vergil's Aeneid contribute to literary tradition?

The Aeneid established the template for the literary epic in Western literature, demonstrating how the Homeric form could be adapted to serve national myth-making and philosophical reflection on history. It also canonised dactylic hexameter as the prestige metre of Latin poetry and provided later Roman poets such as Ovid, Lucan, and Statius with an inescapable intertextual reference point.

How has Vergil's Aeneid influenced later literature and culture?

The Aeneid became the central text of medieval Latin education and profoundly shaped Dante Alighieri, who cast Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (c. 1308–1320). Its influence extends to Renaissance epics such as Torquato Tasso's Gerusalemme Liberata (1581) and Luís de Camões's Os Lusíadas (1572), and in the modern era to works including Seamus Heaney's translation (2016) and Ursula K. Le Guin's Lavinia (2008).

Who are the key figures in Vergil's Aeneid?

The protagonist is Aeneas, the pious Trojan hero destined to found the Roman race, who is opposed by the goddess Juno and aided by his divine mother Venus and the god Mercury. Other pivotal figures include Dido, the Carthaginian queen whose doomed love for Aeneas ends in suicide (Book 4); Anchises, Aeneas's father, who reveals Rome's future greatness in the underworld (Book 6); Turnus, the Rutulian warrior-king who serves as Aeneas's primary Italian antagonist; and the Latin princess Lavinia, for whose hand the final war is fought.

0:00

Aeneid

Book 12

P. Vergilius Maro

Narrator

Turnus ut infractos adverso Marte Latinos

defecisse videt, sua nunc promissa reposci,

se signari oculis, ultro implacabilis ardet

attollitque animos. Poenorum qualis in arvis

saucius ille gravi venantum vulnere pectus

tum demum movet arma leo gaudetque comantis

excutiens cervice toros fixumque latronis

inpavidus frangit telum et fremit ore cruento:

haud secus adcenso gliscit violentia Turno.

Tum sic adfatur regem atque ita turbidus infit:

Turnus

«Nulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent

ignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent.

Congredior, fer sacra, pater, et concipe foedus.

Aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam,

desertorem Asiae (sedeant spectentque Latini),

et solus ferro crimen commune refellam,

aut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.»

Latinus

Olli sedato respondit corde Latinus:

«O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci

virtute exsuperas, tanto me impensius aequum est

consulere atque omnis metuentem expendere casus.

Sunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta

multa manu, nec non aurumque animusque Latino est;

sunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis,

nec genus indecores. Sine me haec haud mollia fatu

sublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri.

Me natam nulli veterum sociare procorum

fas erat, idque omnes divique hominesque canebant.

Victus amore tui, cognato sanguine victus

coniugis et maestae lacrumis, vincla omnia rupi:

promissam eripui genero, arma impia sumpsi.

Ex illo qui me casus, quae, Turne, sequantur

bella, vides, quantos primus patiare labores.

Bis magna victi pugna vix urbe tuemur

spes Italas; recalent nostro Thybrina fluenta

sanguine adhuc campique ingentes ossibus albent.

Quo referor totiens? Quae mentem insania mutat?

Si Turno exstincto socios sum adscire paratus,

cur non incolumi potius certamina tollo?

Quid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet

Italia, ad mortem si te — Fors dicta refutet! —

prodiderim, natam et conubia nostra petentem?

Respice res bello varias; miserere parentis

longaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe

dividit.» Haudquaquam dictis violentia Turni

flectitur: exsuperat magis aegrescitque medendo.

Turnus

Ut primum fari potuit, sic institit ore:

«Quam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me

deponas letumque sinas pro laude pacisci:

et nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra

spargimus; et nostro sequitur de volnere sanguis.

longe illi dea mater erit, quae nube fugacem

feminea tegat et vanis sese occulat umbris.»

Amata

At regina, nova pugnae conterrita sorte,

flebat et ardentem generum monitura tenebat:

«Turne, per has ego te lacrimas, per siquis Amatae

tangit honos animum (spes tu nunc una, senectae

tu requies miserae, decus imperiumque Latini

te penes, in te omnis domus inclinata recumbit).

unum oro: desiste manum committere Teucris.

Qui te cumque manent isto certamine casus,

et me, Turne, manent: simul haec invisa relinquam

lumina nec generum Aenean captiva videbo.»

Narrator

Accepit vocem lacrimis Lavinia matris

flagrantis perfusa genas, quoi plurimus ignem

subiecit rubor et calefacta per ora cucurrit.

Indum sanguineo veluti violaverit ostro

siquis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa

alba rosa: talis virgo dabat ore colores.

Illum turbat amor, figitque in virgine voltus:

ardet in arma magis paucisque adfatur Amatam.

Turnus

«Ne, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto

prosequere in duri certamina Martis euntem,

O mater; neque enim Turno mora libera mortis.

Nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno

haud placitura refer: cum primum crastina caelo

puniceis invecta rotis Aurora rubebit,

non Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant

et Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum,

illo quaeratur coniunx Lavinia campo.»

Narrator

Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit.

poscit equos gaudetque tuens ante ora frementis,

Pilumno quos ipsa decus dedit Orithyia,

qui candore nives anteirent, cursibus auras.

Circumstant properi aurigae manibusque lacessunt

pectora plausa cavis et colla comantia pectunt.

Ipse dehinc auro squalentem alboque orichalco

circumdat loricam umeris; simul aptat habendo

ensemque clipeumque et rubrae cornua cristae.

ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti

fecerat et Stygia candentem tinxerat unda.

Turnus

Exin quae mediis ingenti adnixa columnae

aedibus adstabat, validam vi corripit hastam,

Actoris Aurunci spolium, quassatque trementem

vociferans: «Nunc, O numquam frustrata vocatus

hasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor

te Turni nunc dextra gerit. Da sternere corpus

loricamque manu valida lacerare revulsam

semiviri Phrygis et foedare in pulvere crinis

vibratos calido ferro murraque madentis.»

100

Narrator

His agitur furiis; totoque ardentis ab ore

101

scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis:

102

mugitus veluti cum prima in proelia taurus

103

terrificos ciet atque irasci in cornua temptat,

104

arboris obnixus trunco, ventosque lacessit

105

ictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena.

106

Nec minus interea maternis saevos in armis

107

Aeneas acuit Martem et se suscitat ira,

108

oblato gaudens componi foedere bellum,

109

tum socios maestique metum solatur Iuli,

110

fata docens, regique iubet responsa Latino

111

certa referre viros et pacis dicere leges.

112

Postera vix summos spargebat lumine montis

113

orta dies, cum primum alto se gurgite tollunt

114

solis equi lucemque elatis naribus efflant:

115

campum ad certamen magnae sub moenibus urbis

116

dimensi Rutulique viri Teucrique parabant

117

in medioque focos et dis communibus aras

118

gramineas. Alii fontemque ignemque ferebant,

119

velati limo et verbena tempora vincti.

120

Procedit legio Ausonidum, pilataque plenis

121

agmina se fundunt portis. Hinc Troïus omnis

122

Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis,

123

haud secus instructi ferro, quam si aspera Martis

124

pugna vocet; nec non mediis in milibus ipsi

125

ductores auro volitant ostroque decori,

126

et genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas

127

et Messapus equum domitor, Neptunia proles.

128

Utque dato signo spatia in sua quisque recessit,

129

defigunt tellure hastas et scuta reclinant.

130

Tum studio effusae matres et volgus inermum

131

invalidique senes turris ac tecta domorum

132

obsedere, alii portis sublimibus adstant.

133

At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur,

134

tum neque nomen erat nec honos aut gloria monti,

135

prospiciens tumulo campum aspectabat et ambas

136

Laurentum Troumque acies urbemque Latini.

137

Extemplo Turni sic est adfata sororem

138

diva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris

139

praesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem

140

Iuppiter erepta pro virginitate sacravit):

141

Juno

«Nympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro,

142

scis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae

143

magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile,

144

praetulerim caelique lubens in parte locarim:

145

disce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem.

146

Qua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebant

147

cedere res Latio, Turnum et tua moenia texi:

148

nunc iuvenem imparibus video concurrere fatis,

149

Parcarumque dies et vis inimica propinquat.

150

Non pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum.

151

Tu pro germano siquid praesentius audes,

152

perge: decet. Forsan miseros meliora sequentur.»

153

Vix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profudit

154

terque quaterque manu pectus percussit honestum.

155

«Non lacrumis hoc tempus,» ait Saturnia Iuno:

156

«Adcelera et fratrem, siquis modus, eripe morti,

157

aut tu bella cie conceptumque excute foedus:

158

auctor ego audendi.» Sic exhortata reliquit

159

incertam et tristi turbatam volnere mentis.

160

Narrator

Interea reges, ingenti mole Latinus

161

quadriiugo vehitur curru, cui tempora circum

162

aurati bis sex radii fulgentia cingunt,

163

Solis avi specimen; bigis it Turnus in albis,

164

bina manu lato crispans hastilia ferro;

165

hinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo,

166

sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis,

167

et iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae,

168

procedunt castris, puraque in veste sacerdos

169

saetigeri fetum suis intonsamque bidentem

170

adtulit admovitque pecus flagrantibus aris.

171

Illi ad surgentem conversi lumina solem

172

dant fruges manibus salsas et tempora ferro

173

summa notant pecudum paterisque altaria libant.

174

Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur:

175

Aeneas

«Esto nunc Sol testis et haec mihi Terra vocanti,

176

quam propter tantos potui perferre labores,

177

et pater omnipotens et tu Saturnia coniunx,

178

iam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors,

179

cuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques;

180

fontisque fluviosque voco, quaeque aetheris alti

181

religio et quae caeruleo sunt numina ponto:

182

cesserit Ausonio si fors victoria Turno,

183

convenit Evandri victos discedere ad urbem,

184

cedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles

185

Aeneadae referent ferrove haec regna lacessent,

186

sin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem

187

(ut potius reor et potius di numine firment),

188

non ego nec Teucris Italos parere iubebo

189

nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae

190

invictae gentes aeterna in foedera mittant.

191

Sacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto,

192

imperium sollemne socer; mihi moenia Teucri

193

constituent, urbique dabit Lavinia nomen.»

194

Latinus

Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinus

195

suspiciens caelum tenditque ad sidera dextram:

196

«Haec eadem, Aenea, terram mare sidera iuro

197

Latonaeque genus duplex Ianumque bifrontem

198

vimque deum infernam et duri sacraria Ditis;

199

audiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit.

200

Tango aras, medios ignis et numina testor:

201

nulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet,

202

quo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem

203

avertet, non, si tellurem effundat in undas

204

diluvio miscens caelumque in Tartara solvat;

205

ut sceptrum hoc» (dextra sceptrum nam forte gerebat

206

«numquam fronde levi fundet virgulta nec umbras,

207

cum semel in silvis imo de stirpe recisum

208

matre caret posuitque comas et bracchia ferro,

209

olim arbos, nunc artificis manus aere decoro

210

inclusit patribusque dedit gesture Latinis.»

211

Talibus inter se firmabant foedera dictis

212

conspectu in medio procerum. Tum rite sacratas

213

in flammam iugulant pecudes et viscera vivis

214

eripiunt cumulantque oneratis lancibus aras.

215

Narrator

At vero Rutulis inpar ea pugna videri

216

iamdudum et vario misceri pectora motu;

217

tum magis, ut propius cernunt non viribus aequis.

218

Adiuvat incessu tacito progressus et aram

219

suppliciter venerans demisso lumine Turnus

220

tabentesque genae et iuvenali in corpore pallor.

221

Quem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit

222

sermonem et volgi variare labantia corda,

223

in medias acies, formam adsimulata Camerti,

224

cui genus a proavis ingens clarumque paternae

225

nomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis,

226

in medias dat sese acies haud nescia rerum

227

rumoresque serit varios ac talia fatur:

228

Juturna

«Non pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unam

229

obiectare animam? Numerone an viribus aequi

230

non sumus? En omnes et Troes et Arcades hi sunt

231

fatalesque manus, infensa Etruria Turno:

232

vix hostem, alterni si congrediamur, habemus.

233

Ille quidem ad superos, quorum se devovet aris,

234

succedet fama vivusque per ora feretur:

235

nos patria amissa dominis parere superbis

236

cogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.»

237

Narrator

Talibus incensa est iuvenum sententia dictis

238

iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur;

239

ipsi Laurentes mutati ipsique Latini.

240

Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem

241

sperabant, nunc arma volunt foedusque precantur

242

infectum et Turni sortem miserantur iniquam.

243

His aliud maius Iuturna adiungit et alto

244

dat signum caelo, quo non praesentius ullum

245

turbavit mentes Italas monstroque fefellit.

246

Namque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra

247

litoreas agitabat aves turbamque sonantem

248

agminis aligeri, subito cum lapsus ad undas

249

cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis.

250

Adrexere animos Itali, cunctaeque volucres

251

convertunt clamore fugam, mirabile visu,

252

aetheraque obscurant pennis hostemque per auras

253

facta nube premunt, donec vi victus et ipso

254

pondere defecit, praedamque ex unguibus ales

255

proiecit fluvio penitusque in nubila fugit.

256

Tolumnius

Tum vero augurium Rutuli clamore salutant

257

expediuntque manus; primusque Tolumnius augur

258

«Hoc erat, hoc, votis,» inquit, «quod saepe petivi.

259

Adcipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrum

260

corripite, O miseri, quos improbus advena bello

261

territat invalidas ut aves et litora vestra

262

vi populat: petet ille fugam penitusque profundo

263

vela dabit. Vos unanimi densete catervas

264

et regem vobis pugna defendite raptum.»

265

Narrator

Dixit et adversos telum contorsit in hostis

266

procurrens: sonitum dat stridula cornus et auras

267

certa secat. Simul hoc, simul ingens clamor et omnes

268

turbati cunei calefactaque corda tumultu.

269

Hasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum

270

corpora constiterant contra, quos fida crearat

271

una tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo,

272

horum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo

273

balteus et laterum iuncturas fibula mordet

274

egregium forma iuvenem et fulgentibus armis

275

transadigit costas fulvaque effundit harena.

276

At fratres, animosa phalanx accensaque luctu,

277

pars, gladios stringunt manibus, pars missile ferrum

278

corripiunt caecique ruunt. Quos agmina contra

279

procurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant

280

Troes Agyllinique et pictis Arcades armis:

281

sic omnis amor unus habet decernere ferro.

282

Diripuere aras, it toto turbida caelo

283

tempestas telorum ac ferreus ingruit imber,

284

craterasque focosque ferunt. Fugit ipse Latinus

285

pulsatos referens infecto foedere divos.

286

Infrenant alii currus aut corpora saltu

287

subiciunt in equos et strictis ensibus adsunt.

288

Messapus regem regisque insigne gerentem,

289

Tyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus,

290

adverso proterret equo: ruit ille recedens

291

et miser oppositis a tergo involvitur aris

292

in caput inque umeros. At fervidus advolat hasta

293

Messapus teloque orantem multa trabali

294

desuper altus equo graviter ferit atque ita fatur:

295

Messapus

«Hoc habet, haec melior magnis data victima divis.»

296

Concurrunt Itali spoliantque calentia membra.

297

Narrator

Obvius ambustum torrem Corynaeus ab ara

298

corripit et venienti Ebuso plagamque ferenti

299

occupat os flammis: olli ingens barba reluxit

300

nidoremque ambusta dedit. Super ipse secutus

301

caesariem laeva turbati corripit hostis

302

inpressoque genu nitens terrae adplicat ipsum:

303

sic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum

304

pastorem primaque acie per tela ruentem,

305

ense sequens nudo superimminet: ille securi

306

adversi frontem mediam mentumque reducta

307

disicit et sparso late rigat arma cruore.

308

Olli dura quies oculos et ferreus urget

309

somnus, in aeternam conduntur lumina noctem.

310

At pius Aeneas dextram tendebat inermem

311

nudato capite atque suos clamore vocabat:

312

Aeneas

«Quo ruitis? Quaeve ista repens discordia surgit?

313

O cohibete iras! Ictum iam foedus et omnes

314

compositae leges; mihi ius concurrere soli;

315

me sinite atque auferte metus; ego foedera faxo

316

firma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.»

317

Narrator

Has inter voces, media inter talia verba

318

ecce viro stridens alis adlapsa sagitta est

319

incertum qua pulsa manu, quo turbine adacta,

320

Quis tantam Rutulis laudem, casusne deusne,

321

adtulerit: pressa est insignis gloria facti.

322

nec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam.

323

Turnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit

324

turbatosque duces, subita spe fervidus ardet:

325

poscit equos atque arma simul saltuque superbus

326

emicat in currum et manibus molitur habenas.

327

Multa virum volitans dat fortia corpora Leto,

328

semineces volvit multos aut agmina curru

329

proterit aut raptas fugientibus ingerit hastas.

330

Qualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri

331

sanguineus Mavors clipeo increpat atque furentis

332

bella movens immittit equos; illi aequore aperto

333

ante Notos Zephyrumque volant; gemit ultima pulsu

334

Thraca pedum; circumque atrae Formidinis ora

335

Iraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur:

336

talis equos alacer media inter proelia Turnus

337

fumantis sudore quatit, miserabile caesis

338

hostibus insultans; spargit rapida ungula rores

339

sanguineos, mixtaque cruor calcatur harena.

340

Iamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque,

341

hunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo

342

Imbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse

343

nutrierat Lycia paribusque ornaverat armis,

344

vel conferre manum vel equo praevertere ventos.

345

Parte alia media Eumedes in proelia fertur,

346

antiqui proles bello praeclara Dolonis,

347

nomine avum referens, animo manibusque parentem,

348

qui quondam, castra ut Danaum speculator adiret,

349

ausus Pelidae pretium sibi poscere currus;

350

illum Tydides alio pro talibus ausis

351

adfecit pretio, nec equis adspirat Achillis.

352

Hunc procul ut campo Turnus prospexit aperto,

353

ante levi iaculo longum per inane secutus

354

sistit equos biiugis et curru desilit atque

355

semianimi lapsoque supervenit et pede collo

356

impresso dextrae mucronem extorquet et alto

357

fulgentem tinguit iugulo atque haec insuper addit:

358

Turnus

«En agros et quam bello, Troiane, petisti,

359

Hesperiam metire iacens: haec praemia qui me

360

ferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.»

361

Narrator

Huic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit.

362

Chloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque

363

et sternacis equi lapsum cervice Thymoeten.

364

Ac velut Edoni Boreae cum spiritus alto

365

insonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus,

366

qua venti incubuere, fugam dant nubila caelo:

367

sic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt

368

conversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum,

369

et cristam adverso curru quatit aura volantem.

370

Non tulit instantem Phegeus animisque frementem:

371

obiecit sese ad currum et spumantia frenis

372

ora citatorum dextra detorsit equorum.

373

Dum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum

374

lancea consequitur rumpitque infixa bilicem

375

loricam et summum degustat volnere corpus.

376

Ille tamen clipeo obiecto conversus in hostem

377

ibat et auxilium ducto mucrone petebat:

378

cum rota praecipitem et procursu concitus axis

379

impulit effunditque solo, Turnusque secutus

380

imam inter galeam summi thoracis et oras

381

abstulit ense caput truncumque reliquit harenae.

382

Atque ea dum campis victor dat funera Turnus,

383

interea Aenean Mnestheus et fidus Achates

384

Ascaniusque comes castris statuere cruentum,

385

alternos longa nitentem cuspide gressus.

386

Saevit et infracta luctatur arundine telum

387

eripere auxilioque viam, quae proxima, poscit

388

ense secent lato vulnus telique latebram

389

rescindant penitus seseque in bella remittant.

390

Iamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx

391

Iasides, acri quondam cui captus amore

392

ipse suas artes, sua munera, laetus Apollo

393

augurium citharamque dabat celerisque sagittas.

394

Ille ut depositi proferret fata parentis,

395

scire potestates herbarum usumque medendi

396

maluit et mutas agitare inglorius artes.

397

Stabat acerba fremens, ingentem nixus in hastam

398

Aeneas magno iuvenum et maerentis Iuli

399

concursu, lacrimis immobilis. Ille retorto

400

Paeonium in morem senior succinctus amictu

401

multa manu medica Phoebique potentibus herbis

402

nequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra

403

sollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum.

404

Nulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollo

405

subvenit; et saevus campis magis ac magis horror

406

crebrescit propiusque malum est. Iam pulvere caelum

407

stare vident: subeunt equites, et spicula castris

408

densa cadunt mediis. It tristis ad aethera clamor

409

bellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum.

410

Hic Venus, indigno nati concussa dolore,

411

dictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida,

412

puberibus caulem foliis et flore comantem

413

purpureo; non illa feris incognita capris

414

gramina, cum tergo volucres haesere sagittae:

415

hoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo,

416

detulit; hoc fusum labris splendentibus amnem

417

inficit occulte medicans spargitque salubris

418

ambrosiae sucos et odoriferam panaceam.

419

Fovit ea volnus lympha longaevus Iapyx

420

ignorans, subitoque omnis de corpore fugit

421

quippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis;

422

iamque secuta manum nullo cogente sagitta

423

excidit, atque novae rediere in pristina vires.

424

Iapyx

«Arma citi properate viro! Quid statis?» Iapyx

425

conclamat primusque animos adcendit in hostem.

426

«Non haec humanis opibus, non arte magistra

427

proveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat:

428

maior agit deus atque opera ad maiora remittit.»

429

Narrator

Ille avidus pugnae suras incluserat auro

430

hinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat.

431

Postquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est,

432

Ascanium fusis circum complectitur armis

433

summaque per galeam delibans oscula fatur:

434

Aeneas

«Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem,

435

fortunam ex aliis. Nunc te mea dextera bello

436

defensum dabit et magna inter praemia ducet.

437

Tu facito, mox cum matura adoleverit aetas,

438

sis memor, et te animo repetentem exempla tuorum

439

et pater Aeneas et avunculus excitet Hector.»

440

Narrator

Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens,

441

telum immane manu quatiens; simul agmine denso

442

Antheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictis

443

turba fluit castris: tum caeco pulvere campus

444

miscetur pulsuque pedum tremit excita tellus.

445

Vidit ab adverso venientis aggere Turnus,

446

videre Ausonii, gelidusque per ima cucurrit

447

ossa tremor: prima ante omnis Iuturna Latinos

448

audiit adgnovitque sonum et tremefacta refugit.

449

Ille volat campoque atrum rapit agmen aperto.

450

Qualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus

451

it mare per medium; miseris heu praescia longe

452

horrescunt corda agricolis, dabit ille ruinas

453

arboribus stragemque satis, ruet omnia late;

454

ante volant sonitumque ferunt ad litora venti:

455

talis in adversos ductor Rhoeteius hostis

456

agmen agit, densi cuneis se quisque coactis

457

adglomerant. Ferit ense gravem Thymbraeus Osirim,

458

Archetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates

459

Ufentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur,

460

primus in adversos telum qui torserat hostis.

461

Tollitur in caelum clamor, versique vicissim

462

pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros.

463

Ipse neque aversos dignatur sternere Morti

464

nec pede congressos aequo nec tela ferentis

465

insequitur: solum densa in caligine Turnum

466

vestigat lustrans, solum in certamina poscit.

467

Hoc concussa metu mentem Iuturna virago

468

aurigam Turni media inter lora Metiscum

469

excutit et longe lapsum temone relinquit:

470

ipsa subit manibusque undantis flectit habenas,

471

cuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci.

472

Nigra velut magnas domini cum divitis aedes

473

pervolat et pennis alta atria lustrat hirundo,

474

pabula parva legens nidisque loquacibus escas,

475

et nunc porticibus vacuis, nunc umida circum

476

stagna sonat: similis medios Iuturna per hostis

477

fertur equis rapidoque volans obit omnia curru

478

iamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem

479

nec conferre manum patitur, volat avia longe.

480

Haud minus Aeneas tortos legit obvius orbes

481

vestigatque virum et disiecta per agmina magna

482

voce vocat. Quotiens oculos coniecit in hostem

483

alipedumque fugam cursu temptavit equorum,

484

aversos totiens currus Iuturna retorsit.

485

Heu quid agat? Vario nequiquam fluctuat aestu,

486

diversaeque vocant animum in contraria curae.

487

Huic Messapus, uti laeva duo forte gerebat

488

lenta levis cursu praefixa hastilia ferro,

489

horum unum certo contorquens dirigit ictu.

490

Substitit Aeneas et se collegit in arma,

491

poplite subsidens; apicem tamen incita summum

492

hasta tulit summasque excussit vertice cristas.

493

Tum vero adsurgunt irae; insidiisque subactus,

494

diversos ubi sensit equos currumque referri,

495

multa Iovem et laesi testatus foederis aras

496

iam tandem invadit medios et Marte secundo

497

terribilis saevam nullo discrimine caedem

498

suscitat irarumque omnis effundit habenas.

499

Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes

500

diversas obitumque ducum, quos aequore toto

501

inque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros,

502

expediat? Tanton placuit concurrere motu.

503

Iuppiter, aeterna gentis in pace futuras?

504

Aeneas Rutulum Sucronem, ea prima ruentis

505

pugna loco statuit Teucros, haud multa morantem

506

excipit in latus et, qua fata celerrima, crudum

507

transadigit costas et cratis pectoris ensem.

508

Turnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren,

509

congressus pedes, hunc venientem cuspide longa,

510

hunc mucrone ferit curruque abscisa duorum

511

suspendit capita et rorantia sanguine portat.

512

Ille Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum,

513

tris uno congressu, et maestum mittit Oniten,

514

nomen Echionium matrisque genus Peridiae,

515

hic fratres Lycia missos et Apollinis agris

516

et iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten,

517

Arcada, piscosae cui circum flumina Lernae

518

ars fuerat pauperque domus nec nota potentum

519

munera conductaque pater tellure serebat.

520

Ac velut immissi diversis partibus ignes

521

arentem in silvam et virgulta sonantia lauro,

522

aut ubi decursu rapido de montibus altis

523

dant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt

524

quisque suum populatus iter: non segnius ambo

525

Aeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc nunc

526

fluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci

527

pectora, nunc totis in Volnera viribus itur.

528

Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantem

529

nomina per regesque actum genus omne Latinos,

530

praecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi

531

excutit effunditque solo: hunc lora et iuga subter

532

provolvere rotae, crebro super ungula pulsu

533

incita nec domini memorum proculcat equorum.

534

Ille ruenti Hyllo animisque immane frementi

535

occurrit telumque aurata ad tempora torquet:

536

olli per galeam fixo stetit hasta cerebro.

537

Dextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu

538

eripuit Turno. Nec di texere Cupencum

539

Aenea veniente sui: dedit obvia ferro

540

pectora, nec misero clipei mora profuit aerei.

541

Te quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi

542

oppetere et late terram consternere tergo

543

Occidis, Argivae quem non potuere phalanges

544

sternere nec Priami regnorum eversor Achilles;

545

hic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida,

546

Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum.

547

Totae adeo conversae acies, omnesque Latini,

548

omnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus

549

et Messapus equum domitor et fortis Asilas

550

Tuscorumque phalanx Evandrique Arcades alae,

551

pro se quisque viri summa nituntur opum vi:

552

nec mora nec requies, vasto certamine tendunt.

553

Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit,

554

iret ut ad muros urbique adverteret agmen

555

ocius et subita turbaret clade Latinos.

556

Ille ut vestigans diversa per agmina Turnum

557

huc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem

558

immunem tanti belli atque impune quietam.

559

Continuo pugnae adcendit maioris imago:

560

Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum

561

ductores tumulumque capit, quo cetera Teucrum

562

concurrit legio nec scuta aut spicula densi

563

deponunt. Celso medius stans aggere fatur:

564

Aeneas

«Nequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat,

565

neu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito.

566

Urbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini,

567

ni frenum accipere et victi parere fatentur,

568

eruam et aequa solo fumantia culmina ponam.

569

Scilicet exspectem, libeat dum proelia Turno

570

nostra pati rursusque velit concurrere victus?

571

Hoc caput, O cives, haec belli summa nefandi:

572

ferte faces propere foedusque reposcite flammis.»

573

Narrator

Dixerat, atque animis pariter certantibus omnes

574

dant cuneum densaque ad muros mole feruntur.

575

Scalae improviso subitusque apparuit ignis.

576

Discurrunt alii ad portas primosque trucidant,

577

ferrum alii torquent et obumbrant aethera telis.

578

Ipse inter primos dextram sub moenia tendit

579

Aeneas magnaque incusat voce Latinum

580

testaturque deos, iterum se ad proelia cogi,

581

bis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi.

582

Exoritur trepidos inter discordia civis:

583

urbem alii reserare iubent et pandere portas

584

Dardanidis ipsumque trahunt in moenia regem,

585

arma ferunt alii et pergunt defendere muros.

586

Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor

587

vestigavit apes fumoque implevit amaro:

588

illae intus trepidae rerum per cerea castra

589

discurrunt magnisque acuunt stridoribus iras;

590

volvitur ater odor tectis, tum murmure caeco

591

intus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras.

592

Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis,

593

quae totam luctu concussit funditus urbem.

594

Regina ut tectis venientem prospicit hostem,

595

incessi muros, ignis ad tecta volare,

596

nusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni:

597

infelix pugnae iuvenem in certamine credit

598

exstinctum et, subito mentem turbata dolore,

599

se causam clamat crimenque caputque malorum,

600

multaque per maestum demens effata furorem

601

purpureos moritura manu discindit amictus

602

et nodum informis leti trabe nectit ab alta.

603

Quam cladem miserae postquam accepere Latinae,

604

filia prima manu flavos Lavinia crinis

605

et roseas laniata genas, tum cetera circum

606

turba furit: resonant late plangoribus aedes.

607

Hinc totam infelix volgatur fama per urbem.

608

Demittunt mentes; it scissa veste Latinus,

609

coniugis attonitus fatis urbisque ruina,

610

canitiem immundo perfusam pulvere turpans.

611

Multaque se incusat, qui non acceperit ante

612

Dardanium Aenean generumque adsciverit ultro.

613

Interea extremo bellator in aequore Turnus

614

palantis sequitur paucos iam segnior atque

615

iam minus atque minus successu laetus equorum

616

attulit hunc illi caecis terroribus aura

617

commixtum clamorem adrectasque impulit aures

618

confusae sonus urbis et inlaetabile murmur.

619

Turnus

«Ei mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu?

620

Quisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?»

621

Sic ait adductisque amens subsistit habenis.

622

Juturna

Atque huic, in faciem soror ut conversa Metisci

623

aurigae currumque et equos et lora regebat,

624

talibus occurrit dictis: «Hac, Turne, sequamur

625

Troiugenas, qua prima viam victoria pandit;

626

sunt alii, qui tecta manu defendere possint.

627

Ingruit Aeneas Italis et proelia miscet:

628

et nos saeva manu mittamus funera Teucris.

629

Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.»

630

Turnus

Turnus ad haec:

631

«O soror, et dudum adgnovi, cum prima per artem

632

foedera turbasti teque haec in bella dedisti,

633

et nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympo

634

demissam tantos voluit te ferre labores?

635

An fratris miseri letum ut crudele videres?

636

Nam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem?

637

Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem

638

Murranum, quo non superat mihi carior alter,

639

oppetere ingentem atque ingenti volnere victum.

640

Occidit infelix nostrum ne dedecus Ufens

641

adspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis.

642

Exscindine domos (id rebus defuit unum)

643

perpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam?

644

Terga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit?

645

Usque adeone mori miserum est? Vos O mihi Manes

646

este boni, quoniam superis aversa voluntas!

647

Sancta ad vos anima atque istius nescia culpae

648

descendam, magnorum haud umquam indignus avorum.»

649

Narrator

Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostis

650

vectus equo spumante Saces, adversa sagitta

651

saucius ora, ruitque implorans nomine Turnum:

652

Saces

«Turne, in te suprema salus: miserere tuorum.

653

Fulminat Aeneas armis summasque minatur

654

deiecturum arces Italum exscidioque daturum;

655

iamque faces ad tecta volant. In te ora Latini,

656

in te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus,

657

quos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat.

658

Praeterea regina, tui fidissima, dextra

659

occidit ipsa sua lucemque exterrita fugit.

660

Soli pro portis Messapus et acer Atinas

661

sustentant aciem. Circum hos utrimque phalanges

662

stant densae, strictisque seges mucronibus horret

663

ferrea: tu currum deserto in gramine versas.»

664

Narrator

Obstipuit varia confusus imagine rerum

665

Turnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingens

666

uno in corde pudor mixtoque insania luctu

667

et furiis agitatus amor et conscia virtus.

668

Ut primum discussae umbrae et lux reddita menti,

669

ardentis oculorum orbes ad moenia torsit

670

turbidus eque rotis magnam respexit ad urbem.

671

Ecce autem flammis inter tabulata volutus

672

ad caelum undabat vortex turrimque tenebat,

673

turrim, compactis trabibus quam eduxerat ipse

674

subdideratque rotas pontisque instraverat altos.

675

Turnus

«Iam iam fata, soror, superant; absiste morari;

676

quo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur.

677

Stat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi est

678

morte pati; neque me indecorem, germana, videbis

679

amplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.»

680

Narrator

Dixit et e curru saltum dedit ocius arvis

681

perque hostis, per tela ruit maestamque sororem

682

deserit ac rapido cursu media agmina rumpit.

683

Ac veluti montis saxum de vertice praeceps

684

cum ruit avulsum vento, seu turbidus imber

685

proluit aut annis solvit sublapsa vetustas;

686

fertur in abruptum magno mons improbus actu

687

exsultatque solo, silvas armenta virosque

688

involvens secum: disiecta per agmina Turnus

689

sic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso

690

sanguine terra madet striduntque hastilibus aurae,

691

significatque manu et magno simul incipit ore:

692

Turnus

«Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini;

693

quaecumque est Fortuna, mea est: me verius unum

694

pro vobis foedus luere et decernere ferro.»

695

Narrator

Discessere omnes medii spatiumque dedere.

696

At pater Aeneas audito nomine Turni

697

deserit et muros et summas deserit arces

698

praecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit,

699

laetitia exsultans, horrendumque intonat armis;

700

quantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis

701

cum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali

702

vertice se attollens pater Appenninus ad auras.

703

Iam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes

704

convertere oculos Itali, quique alta tenebant

705

moenia quique imos pulsabant ariete muros,

706

armaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinus

707

ingentis, genitos diversis partibus orbis,

708

inter se coiisse viros et cernere ferro.

709

Atque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi,

710

procursu rapido, coniectis eminus hastis,

711

invadunt Martem clipeis atque aere sonoro.

712

Dat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus

713

congeminant: fors et virtus miscentur in unum.

714

Ac velut ingenti Sila summove Taburno

715

cum duo conversis inimica in proelia tauri

716

frontibus incurrunt; pavidi cessere magistri,

717

stat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae,

718

quis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur;

719

illi inter sese multa vi volnera miscent

720

cornuaque obnixi infigunt et sanguine largo

721

colla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit:

722

non alitur Tros Aeneas et Daunius heros

723

concurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet.

724

Iuppiter ipse duas aequato examine lances

725

sustinet et fata imponit diversa duorum,

726

quem damnet labor et quo vergat pondere letum;

727

Emicat hic, impune putans, et corpore toto

728

alte sublatum consurgit Turnus in ensem

729

et ferit: exclamant Troes trepidique Latini,

730

arrectaeque amborum acies. At perfidus ensis

731

Frangitur in medioque ardentem deserit ictu

732

ni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro,

733

ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem.

734

Fama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos

735

conscendebat equos, patrio mucrone relicto,

736

dum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci.

737

Idque diu, dum terga dabant palantia Teucri,

738

suffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst,

739

mortalis mucro glacies ceu futilis ictu

740

dissiluit; fulva resplendent fragmina harena.

741

Ergo amens diversa fuga petit aequora Turnus

742

et nunc huc, inde huc incertos implicat orbes

743

undique enim densa Teucri inclusere corona,

744

atque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt.

745

Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta

746

interdum genua impediunt cursumque recusant,

747

insequitur trepidique pedem pede fervidus urget:

748

inclusum veluti siquando flumine nanctus

749

cervum aut puniceae saeptum formidine pinnae

750

venator cursu canis et latratibus instat;

751

ille autem, insidiis et ripa territus alta,

752

mille fugit refugitque vias; at vividus Umber

753

haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti

754

increpuit malis morsuque elusus inani est.

755

Tum vero exoritur clamor, ripaeque lacusque

756

responsant circa et caelum tonat omne tumultu.

757

Ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnis,

758

nomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem.

759

Aeneas mortem contra praesensque minatur

760

exitium, si quisquam adeat, terretque trementis

761

excisurum urbem minitans et saucius instat.

762

Quinque orbis explent cursu totidemque retexunt

763

huc illuc; neque enim levia aut ludicra petuntur

764

praemia, sed Turni de vita et sanguine certant.

765

Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris

766

hic steterat, nautis olim venerabile lignum,

767

servati ex undis ubi figere dona solebant

768

Laurenti divo et votas suspendere vestes,

769

sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum

770

sustulerant, puro ut possent concurrere campo.

771

Hic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam

772

detulerat fixam et lenta in radice tenebat.

773

Turnus

Incubuit voluitque manu convellere ferrum

774

Dardanides teloque sequi, quem prendere cursu

775

non poterat. Tum vero amens formidine Turnus

776

«Faune, precor, miserere,» inquit, «tuque optima ferrum

777

terra tene, colui vestros si semper honores,

778

quos contra Aeneadae bello fecere profanos.»

779

Narrator

Dixit opemque dei non cassa in vota vocavit.

780

Namque diu luctans lentoque in stirpe moratus

781

viribus haud ullis valuit discludere morsus

782

roboris Aeneas. Dum nititur acer et instat,

783

rursus in aurigae faciem mutata Metisci

784

procurrit fratrique ensem dea Daunia reddit.

785

Quod Venus audaci nymphae indignata licere

786

adcessit telumque alta ab radice revellit.

787

Olli sublimes armis animisque refecti,

788

hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta,

789

adsistunt contra certamina Martis anheli.

790

Iunonem interea rex omnipotentis Olympi

791

adloquitur fulva pugnas de nube tuentem:

792

Jupiter

«Qua iam finis erit, coniunx? Quid denique restat?

793

Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris

794

deberi caelo fatisque ad sidera tolli.

795

Quid struis, aut qua spe gelidis in nubibus haeres?

796

Mortalin decuit violari volnere divom,

797

aut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?)

798

ereptum reddi Turno et vim crescere victis?

799

Desine iam tandem precibusque inflectere nostris,

800

ni te tantus edit tacitam dolor et mihi curae

801

saepe tuo dulci tristes ex ore recursent,

802

ventum ventum ad supremum supremum est. est. Terris agitare vel undis

803

Troianos potuisti, infandum adcendere bellum,

804

deformare domum et luctu miscere hymenaeos:

805

ulterius temptare veto.» Sic Iuppiter orsus;

806

Juno

sic dea submisso contra Saturnia voltu:

807

«Ista quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas,

808

Iuppiter, et Turnum et terras invita reliqui;

809

nec tu me aeria solam nunc sede videres

810

digna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa

811

starem acie traheremque inimica in proelia Teucros.

812

Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri

813

suasi et pro vita maiora audere probavi,

814

non ut tela tamen, non ut contenderet arcum:

815

adiuro Stygii caput implacabile fontis,

816

una superstitio superis quae reddita divis.

817

Et nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.

818

Illud te, nulla fati quod lege tenetur,

819

pro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:

820

cum iam conubis pacem felicibus, esto,

821

component, cum iam leges et foedera iungent,

822

ne vetus indigenas nomen mutare Latinos

823

neu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari

824

aut vocem mutare viros aut vertere vestem.

825

Sit Latium, sint Albani per saecula reges,

826

sit Romana potens Itala virtute propago:

827

occidit, occideritque sinas cum nomine Troia.»

828

Jupiter

Olli subridens hominum rerumque repertor

829

«Es germana Iovis Saturnique altera proles:

830

irarum tantos volvis sub pectore fluctus.

831

Verum age et inceptum frustra submitte furorem

832

do quod vis, et me victusque volensque remitto.

833

Sermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,

834

utque est nomen erit; commixti corpore tantum

835

subsident Teucri. Morem ritusque sacrorum

836

adiciam faciamque omnis uno ore Latinos.

837

Hinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,

838

supra homines, supra ire deos pietate videbis,

839

nec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.»

840

Narrator

Adnuit his Iuno et mentem laetata retorsit.

841

Interea excedit caelo nubemque relinquit.

842

His actis aliud genitor secum ipse volutat

843

Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis.

844

Dicuntur geminae pestes cognomine Dirae,

845

quas et Tartaream Nox intempesta Megaeram

846

uno eodemque tulit partu paribusque revinxit

847

serpentum spiris ventosasque addidit alas.

848

Hae Iovis ad solium saevique in limine regis

849

adparent acuuntque metum mortalibus aegris,

850

siquando letum horrificum morbosque deum rex

851

molitur meritas aut bello territat urbes.

852

Harum unam celerem demisit ab aethere summo

853

Iuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit.

854

Illa volat celerique ad terram turbine fertur.

855

Non secus ac nervo per nubem impulsa sagitta,

856

armatam saevi Parthus quam felle veneni,

857

Parthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit,

858

stridens et celeris incognita transilit umbras:

859

talis se sata Nocte tulit terrasque petivit.

860

Postquam acies videt Iliacas atque agmina Turni,

861

alitis in parvae subitam conlecta figuram,

862

quae quondam in bustis aut culminibus desertis

863

nocte sedens serum canit importuna per umbras,

864

hanc versa in faciem Turni se pestis ob ora

865

fertque refertque sonans clipeumque everberat alis.

866

Olli membra novus solvit formidine torpor,

867

adrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.

868

At procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas,

869

infelix crinis scindit Iuturna solutos,

870

unguibus ora soror foedans et pectora pugnis:

871

Juturna

«Quid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare?

872

Aut quid iam durae superat mihi? Qua tibi lucem

873

arte morer? Talin possum me opponere monstro?

874

Iam iam linquo acies. Ne me terrete timentem,

875

obscenae volucres: alarum verbera nosco

876

letalemque sonum, nec fallunt iussa superba

877

magnanimi Iovis. Haec pro virginitate reponit?

878

Quo vitam dedit aeternam? Cur mortis ademptast

879

condicio? Possem tantos finire dolores

880

nunc certe et misero fratri comes ire per umbras!

881

Immortalis ego? Aut quicquam mihi dulce meorum

882

te sine, frater, erit? O quae satis ima dehiscet

883

terra mihi Manisque deam demittet ad imos?»

884

Narrator

Tantum effata caput glauco contexit amictu

885

multa gemens et se fluvio dea condidit alto.

886

Aeneas instat contra telumque coruscat

887

ingens arboreum et saevo sic pectore fatur:

888

Aeneas

«Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas?

889

Non cursu, saevis certandum est comminus armis.

890

Verte omnis tete in facies et contrahe quidquid

891

sive animis sive arte vales; opta ardua pennis

892

astra sequi clausumve cava te condere terra.»

893

Turnus

Ille caput quassans «Non me tua fervida terrent

894

dicta, ferox: di me terrent et Iuppiter hostis.»

895

Narrator

Nec plura effatus saxum circumspicit ingens,

896

saxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat,

897

limes agro positus, litem ut discerneret arvis.

898

Vix illud lecti bis sex cervice subirent,

899

qualia nunc hominum producit corpora tellus:

900

ille manu raptum trepida torquebat in hostem

901

altior insurgens et cursu concitus heros.

902

Sed neque currentem se nec cognoscit euntem

903

tollentemve manus saxumve immane moventem;

904

genua labant, gelidus concrevit frigore sanguis.

905

Tum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus,

906

nec spatium evasit totum neque pertulit ictum.

907

Ac velut in somnis, oculos ubi languida pressit

908

nocte quies, nequiquam avidos extendere cursus

909

velle videmur et in mediis conatibus aegri

910

succidimus, non lingua valet, non corpore notae

911

sufficiunt vires, nec vox aut verba sequuntur:

912

sic Turno, quacumque viam virtute petivit,

913

successum dea dira negat. Tum pectore sensus

914

vertuntur varii. Rutulos aspectat et urbem

915

cunctaturque metu letumque instare tremescit;

916

nec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem,

917

nec currus usquam videt aurigamve sororem.

918

Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat,

919

sortitus fortunam oculis, et corpore toto

920

eminus intorquet. Murali concita numquam

921

tormento sic saxa fremunt, nec fulmine tanti

922

dissultant crepitus. Volat atri turbinis instar

923

exitium dirum hasta ferens orasque recludit

924

loricae et clipei extremos septemplicis orbes.

925

Per medium stridens transit femur. Incidit ictus

926

ingens ad terram duplicato poplite Turnus.

927

Turnus

Consurgunt gemitu Rutuli, totusque remugit

928

mons circum, et vocem late nemora alta remittunt

929

Ille humilis supplexque oculos, dextramque precantem

930

protendens, «Equidem merui nec deprecor,» inquit:

931

«utere sorte tua. Miseri te siqua parentis

932

tangere cura potest, oro (fuit et tibi talis

933

Anchises genitor), Dauni miserere senectae

934

et me seu corpus spoliatum lumine mavis

935

redde meis. Vicisti, et victum tendere palmas

936

Ausonii videre; tua est Lavinia coniunx:

937

ulterius ne tende odiis.» Stetit acer in armis

938

Aeneas, volvens oculos, dextramque repressit;

939

et iam iamque magis cunctantem flectere sermo

940

coeperat, infelix umero cum apparuit alto

941

balteus et notis fulserunt cingula bullis

942

Pallantis pueri, victum quem volnere Turnus

943

straverat atque umeris inimicum insigne gerebat.

944

Aeneas

Ille, oculis postquam saevi monimenta doloris

945

exuviasque hausit, furiis accensus et ira

946

terribilis, «Tune hinc spoliis indute meorum

947

eripiare mihi? Pallas te hoc volnere, Pallas

948

immolat et poenam scelerato ex sanguine sumit,»

949

hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit

950

fervidus. Ast illi solvuntur frigore membra

951

vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.

952