Publius Vergilius Maro was the preeminent poet of the Latin language and one of the greatest literary figures of the ancient world. He served as the unofficial poet laureate of the Augustan Age, composing works that celebrated Roman identity, agricultural life, and the legendary origins of Rome. His epic poem the Aeneid became the foundational text of Roman literary culture almost immediately upon its posthumous publication.

When and where did Vergil live?

Vergil was born on October 15, 70 BCE, in Andes, a village near Mantua in Cisalpine Gaul, in what is now northern Italy. He was educated in Cremona, Mediolanum (Milan), and Rome, and later settled in Naples and its surroundings, where he spent much of his productive career. He died on September 21, 19 BCE, in Brundisium (modern Brindisi) while returning from a research trip to Greece, having lived 50 years.

What genre or literary tradition did Vergil work in?

Vergil worked across three major genres of classical Latin poetry: pastoral, didactic, and epic. His Eclogues belong to the pastoral tradition descending from the Greek poet Theocritus, while his Georgics follow the didactic model established by Hesiod's Works and Days. The Aeneid places Vergil squarely in the Homeric epic tradition, consciously imitating and transforming both the Iliad and the Odyssey for a Roman audience.

What did Vergil write?

Vergil composed three major works: the Eclogues (also called the Bucolics), a collection of ten pastoral poems completed around 39 BCE; the Georgics, a four-book didactic poem on agriculture and rural life completed around 29 BCE; and the Aeneid, a twelve-book Latin epic recounting the Trojan hero Aeneas's journey to Italy and the mythological founding of Rome. The Aeneid was still being revised at Vergil's death in 19 BCE and was published posthumously by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the direction of the emperor Augustus.

Who and what influenced Vergil?

Vergil drew deeply on the Greek literary tradition, particularly Homer (the Iliad and Odyssey), Hesiod (Works and Days), and Theocritus (the Idylls), whom he adapted and transformed for Latin audiences. Among Latin predecessors, Lucretius and his Epicurean didactic epic De Rerum Natura profoundly shaped Vergil's diction and philosophical sensibility, especially in the Georgics. The political and cultural program of Augustus, as well as the patronage of the statesman Maecenas, also shaped the thematic priorities of both the Georgics and the Aeneid.

What shaped Vergil's life and career?

The violent disruptions of the late Roman Republic profoundly affected Vergil's life; the land confiscations of 41–40 BCE following the Battle of Philippi reportedly dispossessed his family's farm near Mantua, an experience reflected in Eclogues 1 and 9. His introduction to the powerful literary patron Gaius Maecenas around 38 BCE secured both his financial stability and his connection to the emerging Augustan political order. Vergil spent approximately eleven years composing the Aeneid, dying before he could complete its final revisions, having reportedly wished on his deathbed that the manuscript be destroyed.

What is Vergil's legacy in Western literature?

Vergil's influence on Western literature is arguably greater than that of any other Latin author; the Aeneid was used as a school text throughout the Roman Empire and the medieval period, ensuring continuous transmission and imitation. Dante Alighieri chose Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (completed c. 1320 CE), a testament to Vergil's enduring authority as the supreme poet of the Latin tradition. Vergil's works shaped writers including Ovid, Lucan, Statius, Milton, Spenser, and Tennyson, and the Aeneid remains a central text in classical studies and Western literary education to this day.

What genre is Vergil's Aeneid?

The Aeneid is a Latin epic poem, composed in dactylic hexameter, the traditional metre of Greco-Roman heroic verse. It belongs to the literary tradition of the primary epic, consciously modelling itself on Homer's Iliad and Odyssey while adapting the form for Roman literary and ideological purposes.

When was Vergil's Aeneid written?

Vergil began composing the Aeneid around 29 BCE and worked on it until his death in 19 BCE, leaving the poem technically unfinished. The work was posthumously edited and published by his literary executors Varius Rufus and Plotius Tucca at the order of the emperor Augustus.

What is Vergil's Aeneid about?

The Aeneid recounts the journey of Aeneas, a Trojan hero and son of the goddess Venus, who flees the sack of Troy and travels to Italy to found the civilization that will eventually become Rome. The twelve-book poem covers his wanderings across the Mediterranean, his tragic love affair with Dido, queen of Carthage, and his military conquest of the Latins in Italy to establish a new homeland.

What are the central themes of Vergil's Aeneid?

The poem's central themes include pietas — dutiful devotion to the gods, family, and state — and the painful costs of empire, as individuals repeatedly sacrifice personal happiness for a divinely ordained historical mission. Fate (fatum) versus human will, the trauma of war, and the ambiguous nature of Roman imperial glory are explored with sustained moral complexity, particularly in the poem's dark final books.

What is the structure and form of Vergil's Aeneid?

The Aeneid comprises twelve books of dactylic hexameter verse, totalling approximately 9,896 lines. It is conventionally divided into two halves: the first six books, often called the 'Odyssean Aeneid,' trace Aeneas's wanderings and descent to the underworld, while the final six books, the 'Iliadic Aeneid,' depict the wars in Latium that mirror the Iliad's battlefield narrative.

What was the political and historical context of Vergil's Aeneid?

The Aeneid was composed during the reign of Augustus (27 BCE–14 CE), in the immediate aftermath of a century of Roman civil wars that culminated in the defeat of Mark Antony and Cleopatra at the Battle of Actium in 31 BCE. Augustus sponsored the poem as part of a broader cultural programme to legitimise his rule by linking the Julian family to Aeneas and, through him, to the goddess Venus and Trojan antiquity.

What are the defining literary features and style of Vergil's Aeneid?

Vergil's style is characterised by highly wrought, syntactically complex Latin, dense with allusion to Homer, Ennius, and Apollonius of Rhodes, and marked by the so-called 'Virgilian half-line' — fifty-eight metrically incomplete lines left unfinished at his death. His use of simile, ekphrasis (notably the description of Aeneas's shield in Book 8), and free indirect discourse to render psychological interiority distinguish the poem as the supreme achievement of Latin literary art.

What did Vergil's Aeneid contribute to literary tradition?

The Aeneid established the template for the literary epic in Western literature, demonstrating how the Homeric form could be adapted to serve national myth-making and philosophical reflection on history. It also canonised dactylic hexameter as the prestige metre of Latin poetry and provided later Roman poets such as Ovid, Lucan, and Statius with an inescapable intertextual reference point.

How has Vergil's Aeneid influenced later literature and culture?

The Aeneid became the central text of medieval Latin education and profoundly shaped Dante Alighieri, who cast Vergil as his guide through Hell and Purgatory in the Divine Comedy (c. 1308–1320). Its influence extends to Renaissance epics such as Torquato Tasso's Gerusalemme Liberata (1581) and Luís de Camões's Os Lusíadas (1572), and in the modern era to works including Seamus Heaney's translation (2016) and Ursula K. Le Guin's Lavinia (2008).

Who are the key figures in Vergil's Aeneid?

The protagonist is Aeneas, the pious Trojan hero destined to found the Roman race, who is opposed by the goddess Juno and aided by his divine mother Venus and the god Mercury. Other pivotal figures include Dido, the Carthaginian queen whose doomed love for Aeneas ends in suicide (Book 4); Anchises, Aeneas's father, who reveals Rome's future greatness in the underworld (Book 6); Turnus, the Rutulian warrior-king who serves as Aeneas's primary Italian antagonist; and the Latin princess Lavinia, for whose hand the final war is fought.

0:00

Aeneid

Book 11

P. Vergilius Maro

Narrator

Oceanum interea surgens Aurora reliquit:

Aeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis

praecipitant curae turbataque funere mens est,

vota deum primo victor solvebat Eoo.

Ingentem quercum decisis undique ramis

constituit tumulo fulgentiaque induit arma,

Mezenti ducis exuvias, tibi, magne, tropaeum,

bellipotens: aptat rorantis sanguine cristas

telaque trunca viri et bis sex thoraca petitum

perfossumque locis clipeumque ex aere sinistrae

subligat atque ensem collo suspendit eburnum.

Tum socios, namque omnis eum stipata tegebat

turba ducum, sic incipiens hortatur ovantis:

Aeneas

«Maxima res effecta, viri; timor omnis abesto,

quod superest: haec sunt spolia et de rege superbo

primitiae, manibusque meis Mezentius hic est.

Nunc iter ad regem nobis murosque Latinos.

Arma parate animis et spe praesumite bellum,

nequa mora ignaros, ubi primum vellere signa

adnuerint superi pubemque educere castris,

impediat segnisve metu sententia tardet.

Interea socios inhumataque corpora terrae

mandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est.

Ite,» ait, «egregias animas, quae sanguine nobis

hanc patriam peperere suo, decorate supremis

muneribus, maestamque Evandri primus ad urbem

mittatur Pallas, quem non virtutis egentem

abstulit atra dies et funere mersit acerbo.»

Narrator

Sic ait inlacrimans recipitque ad limina gressum,

corpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes

servabat senior, qui Parrhasio Evandro

armiger ante fuit, sed non felicibus aeque

tum comes auspiciis caro datus ibat alumno.

Circum omnis famulumque manus Troianaque turba

et maestum Iliades crinem de more solutae.

Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis,

ingentem gemitum tunsis ad sidera tollunt

pectoribus, maestoque immugit regia luctu.

Ipse caput nivei fultum Pallantis et ora

ut vidit levique patens in pectore vulnus

cuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis.

Aeneas

«Tene,» inquit, «miserande puer, cum laeta veniret,

invidit Fortuna mihi, ne regna videres

nostra neque ad sedes victor veherere paternas?

Non haec Evandro de te promissa parenti

discedens dederam, cum me complexus euntem

mitteret in magnum imperium metuensque moneret

acris esse viros, cum dura proelia gente.

Et nunc ille quidem spe multum captus inani

fors et vota facit cumulatque altaria donis:

nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis

debentem vano maesti comitamur honore.

Infelix, nati funus crudele videbis!

Hi nostri reditus expectatique triumphi!

Haec mea magna fides! At non, Evandre, pudendis

vulneribus pulsum adspicies nec sospite dirum

optabis nato funus pater. Ei mihi, quantum

praesidium Ausonia et quantum tu perdis, Iule!»

Narrator

Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus

imperat et toto lectos ex agmine mittit

mille viros, qui supremum comitentur honorem

intersintque patris lacrimis, solacia luctus

exigua ingentis, misero sed debita patri.

Haud segnes alii crates et molle feretrum

arbuteis texunt virgis et vimine querno

exstructosque toros obtentu frondis inumbrant.

Hic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt,

qualem virgineo demessum pollice florem

seu mollis violae seu languentis hyacinthi,

cui neque fulgor adhuc necdum sua forma recessit:

non iam mater alit tellus viresque ministrat.

Tum geminas vestes auroque ostroque rigentis

extulit Aeneas, quas illi laeta laborum

ipsa suis quondam manibus Sidonia Dido

fecerat et tenui telas discreverat auro.

Harum unam iuveni supremum maestus honorem

induit arsurasque comas obnubit amictu,

multaque praeterea Laurentis praemia pugnae

aggerat et longo praedam iubet ordine duci.

Addit equos et tela, quibus spoliaverat hostem.

Vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris

inferias, caeso sparsuros sanguine flammas,

indutosque iubet truncos hostilibus armis

ipsos ferre duces inimicaque nomina figi.

Ducitur infelix aevo confectus Acoetes:

pectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora

sternitur et toto proiectus corpore terrae.

Ducunt et Rutulo perfusos sanguine currus.

Post bellator equus positis insignibus Aethon

it lacrimans guttisque umectat grandibus ora.

Hastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus

victor habet. Tum maesta phalanx Teucrique sequuntur

Tyrrhenique omnes et versis Arcades armis.

Postquam omnis longe comitum praecesserat ordo,

substitit Aeneas gemituque haec addidit alto:

Aeneas

«Nos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli

fata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla,

aeternumque vale.» Nec plura effatus ad altos

tendebat muros gressumque in castra ferebat.

Narrator

Iamque oratores aderant ex urbe Latina,

100

velati ramis oleae veniamque rogantes:

101

corpora, per campos ferro quae fusa iacebant,

102

redderet ac tumulo sineret succedere terrae;

103

nullum cum victis certamen et aethere cassis;

104

parceret hospitibus quondam socerisque vocatis.

105

Quos bonus Aeneas haud aspernanda precantis

106

prosequitur venia et verbis haec insuper addit:

107

Aeneas

«Quaenam vos tanto fortuna indigna, Latini,

108

implicuit bello, qui nos fugiatis amicos?

109

Pacem me exanimis et Martis sorte peremptis

110

oratis? Equidem et vivis concedere vellem.

111

Nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent,

112

nec bellum cum gente gero: rex nostra reliquit

113

hospitia et Turni potius se credidit armis.

114

Aequius huic Turnum fuerat se opponere morti.

115

Si bellum finire manu, si pellere Teucros

116

apparat, his mecum decuit concurrere telis:

117

vixet, cui vitam deus aut sua dextra dedisset.

118

Nunc ite et miseris supponite civibus ignem.»

119

Narrator

Dixerat Aeneas. Illi obstipuere silentes

120

conversique oculos inter se atque ora tenebant.

121

Drances

Tum senior semperque odiis et crimine Drances

122

infensus iuveni Turno sic ore vicissim

123

orsa refert: «O fama ingens, ingentior armis

124

vir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem?

125

Iustitiaene prius mirer belline laborum?

126

Nos vero haec patriam grati referemus ad urbem

127

et te, siqua viam dederit fortuna, Latino

128

iungemus regi: quaerat sibi foedera Turnus.

129

Quin et fatalis murorum attollere moles

130

saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.»

131

Narrator

Dixerat haec, unoque omnes eadem ore fremebant.

132

Bis senos pepigere dies et pace sequestra

133

per silvas Teucri mixtique inpune Latini

134

erravere iugis. Ferro sonat alta bipenni

135

fraxinus, evertunt actas ad sidera pinus,

136

robora nec cuneis et olentem scindere cedrum

137

nec plaustris cessant vectare gementibus ornos.

138

Et iam Fama volans, tanti praenuntia luctus,

139

Evandrum Evandrique domos et moenia replet,

140

quae modo victorem Latio Pallanta ferebat.

141

Arcades ad portas ruere et de more vetusto

142

funereas rapuere faces; lucet via longo

143

ordine flammarum et late discriminat agros.

144

Contra turba Phrygum veniens plangentia iungit

145

agmina. Quae postquam matres succedere tectis

146

viderunt, maestam incendunt clamoribus urbem.

147

At non Evandrum potis est vis ulla tenere,

148

sed venit in medios. Feretro Pallanta reposto

149

procubuit super atque haeret lacrimansque gemensque,

150

et via vix tandem vocis laxata dolore est.

151

Evander

«Non haec, O Palla, dederas promissa parenti,

152

cautius ut saevo velles te credere Marti;

153

haud ignarus eram, quantum nova gloria in armis

154

et praedulce decus primo certamine posset.

155

Primitiae iuvenis miserae bellique propinqui

156

dura rudimenta et nulli exaudita deorum

157

vota precesque meae! Tuque, O sanctissima coniunx,

158

felix morte tua neque in hunc servata dolorem!

159

Contra ego vivendo vici mea fata, superstes

160

restarem ut genitor. Troum socia arma secutum

161

obruerent Rutuli telis! Animam ipse dedissem

162

atque haec pompa domum me, non Pallanta, referret,

163

nec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas

164

iunximus hospitio dextras: sors ista senectae

165

debita erat nostrae. Quod si immatura manebat

166

mors natum, caesis Volscorum milibus ante

167

ducentem in Latium Teucros cecidisse iuvabit.

168

Quin ego non alio digner te funere, Palla,

169

quam pius Aeneas» et quam magni Phryges et quam

170

Tyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.

171

Magna tropaea ferunt, quos dat tua dextera Leto:

172

tu quoque nunc stares immanis truncus in armis,

173

esset par aetas et idem si robur ab annis,

174

Turne. Sed infelix Teucros quid demoror armis?

175

Vadite et haec memores regi mandata referte:

176

quod vitam moror invisam Pallante perempto,

177

dextera causa tua est, Turnum natoque patrique

178

quam debere vides. Meritis vacat hic tibi solus

179

fortunaeque locus. Non vitae gaudia quaero,

180

nec fas, sed nato Manis perferre sub imos.»

181

Narrator

Aurora interea miseris mortalibus almam

182

extulerat lucem, referens opera atque labores:

183

iam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchon

184

constituere pyras. Huc corpora quisque suorum

185

more tulere patrum, subiectisque ignibus atris

186

conditur in tenebras altum caligine caelum.

187

Ter circum accensos cincti fulgentibus armis

188

decurrere rogos, ter maestum funeris ignem

189

lustravere in equis ululatusque ore dedere;

190

spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma:

191

it caelo clamorque virum clangorque tubarum.

192

Hic alii spolia occisis derepta Latinis

193

coniciunt igni, galeas ensesque decoros

194

frenaque ferventisque rotas; pars munera nota,

195

ipsorum clipeos et non felicia tela.

196

Multa boum circa mactantur corpora Morti,

197

saetigerosque sues raptasque ex omnibus agris

198

in flammam iugulant pecudes. Tum litore toto

199

ardentis spectant socios semustaque servant

200

busta neque avelli possunt, nox umida donec

201

invertit caelum stellis ardentibus aptum.

202

Nec minus et miseri diversa in parte Latini

203

innumeras struxere pyras, et corpora partim

204

multa virum terrae infodiunt avectaque partim

205

finitimos tollunt in agros urbique remittunt,

206

cetera confusaeque ingentem caedis acervum

207

nec numero nec honore cremant: tunc undique vasti

208

certatim crebris conlucent ignibus agri.

209

Tertia lux gelidam caelo dimoverat umbram:

210

maerentes altum cinerem et confusa ruebant

211

ossa focis tepidoque onerabant aggere terrae.

212

Iam vero in tectis, praedivitis urbe Latini,

213

praecipuus fragor et longi pars maxima luctus.

214

Hic matres miseraeque nurus, hic cara sororum

215

pectora maerentum puerique parentibus orbi

216

dirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos:

217

ipsum armis ipsumque iubent decernere ferro,

218

qui regnum Italiae et primos sibi poscat honores.

219

ingravat haec saevus Drances solumque vocari

220

testatur, solum posci in certamina Turnum.

221

Multa simul contra variis sententia dictis

222

pro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat,

223

multa virum meritis sustentat fama tropaeis.

224

Hos inter motus, medio in flagrante tumultu,

225

ecce super maesti magna Diomedis ab urbe

226

legati responsa ferunt: nihil omnibus actum

227

tantorum impensis operum, nil dona neque aurum

228

nec magnas valuisse preces, alia arma Latinis

229

quaerenda aut pacem Troiano ab rege petendum.

230

Deficit ingenti luctu rex ipse Latinus.

231

Fatalem Aenean manifesto numine ferri

232

admonet ira deum tumulique ante ora recentes.

233

Ergo concilium magnum primosque suorum

234

imperio accitos alta intra limina cogit.

235

olli convenere fluuntque ad regia plenis

236

tecta viis. Sedet in mediis et maximus aevo

237

et primus sceptris haud laeta fronte Latinus.

238

Atque hic legatos Aetola ex urbe remissos,

239

quae referant, fari iubet et responsa reposcit

240

ordine cuncta suo. Tum facta silentia linguis,

241

et Venulus dicto parens ita farier infit:

242

Venulus

«Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castra

243

atque iter emensi casus superavimus omnis

244

contigimusque manum, qua concidit Ilia tellus.

245

Ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis

246

victor Gargani condebat Iapygis agris.

247

Postquam introgressi et coram data copia fandi,

248

munera praeferimus, nomen patriamque docemus,

249

qui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos.

250

Auditis ille haec placido sic reddidit ore:

251

O fortunatae gentes, Saturnia regna,

252

antiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos

253

sollicitat suadetque ignota lacessere bella?

254

Quicumque Iliacos ferro violavimus agros,

255

mitto ea, quae muris bellando exhausta sub altis,

256

quos Simois premat ille viros, infanda per orbem

257

supplicia et scelerum poenas expendimus omnes,

258

vel Priamo miseranda manus: scit triste Minervae

259

sidus et Euboicae cautes ultorque Caphareus.

260

Militia ex illa diversum ad litus abacti

261

Atrides Protei Menelaus adusque columnas

262

exsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes.

263

Regna Neoptolemi referam versosque penates

264

Idomenei? Libycone habitantis litore Locros?

265

Ipse Mycenaeus magnorum ductor Achivom

266

coniugis infandae prima inter limina dextra

267

oppetiit: devictam Asiam subsedit adulter.

268

Invidisse deos, patriis ut redditus aris

269

coniugium optatum et pulchram Calydona viderem?

270

Nunc etiam horribili visu portenta sequuntur,

271

et socii amissi petierunt aethera pennis

272

fluminibusque vagantur aves, heu dira meorum

273

supplicia, et scopulos lacrimosis vocibus implent.

274

Haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt

275

tempore, cum ferro caelestia corpora demens

276

adpetii et Veneris violavi volnere dextram.

277

Ne vero, ne me ad talis impellite pugnas:

278

nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum

279

Pergama, nec veterum memini laetorve malorum.

280

Munera, quae patriis ad me portatis ab oris,

281

vertite ad Aenean. Stetimus tela aspera contra

282

contulimusque manus: experto credite, quantus

283

in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam.

284

Si duo praeterea talis Idaea tulisset

285

terra viros, ultro Inachias venisset ad urbes

286

Dardanus, et versis lugeret Graecia fatis.

287

Quidquid apud durae cessatum est moenia Troiae,

288

Hectoris Aeneaeque manu victoria Graium

289

haesit et in decimum vestigia rettulit annum.

290

Ambo animis, ambo insignes praestantibus armis

291

hic pietate prior. Coeant in foedera dextrae,

292

qua datur; ast armis concurrant arma cavete.

293

Et responsa simul quae sint, rex optime, regis

294

audisti et quae sit magno sententia bello.»

295

Narrator

Vix ea legati, variusque per ora cucurrit

296

Ausonidum turbata fremor: ceu saxa morantur

297

cum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur

298

vicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis.

299

Ut primum placati animi et trepida ora quierunt,

300

praefatus divos solio rex infit ab alto:

301

Latinus

«Ante equidem summa de re statuisse, Latini,

302

et vellem et fuerat melius, non tempore tali

303

cogere concilium. cum muros adsidet hostis.

304

Bellum importunum, cives, cum gente deorum

305

invictisque viris gerimus, quos nulla fatigant

306

proelia: nec victi possunt absistere ferro.

307

Spem siquam adscitis Aetolum habuistis in armis,

308

ponite. Spes sibi quisque, sed haec quam angusta videtis;

309

cetera qua rerum iaceant perculsa ruina,

310

ante oculos interque manus sunt omnia vestras.

311

Nec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus

312

esse, fuit; toto certatum est corpore regni.

313

Nunc adeo quae sit dubiae sententia menti

314

expediam et paucis, animos adhibete, docebo.

315

Est antiquus ager Tusco mihi proximus amni,

316

longus in occasum, finis super usque Sicanos;

317

Aurunci Rutulique serunt et vomere duros

318

exercent colles atque horum asperrima pascunt.

319

Haec omnis regio et celsi plaga pinea montis

320

cedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas

321

dicamus leges sociosque in regna vocemus.

322

Considant, si tantus amor, et moenia condant.

323

Sin alios finis aliamque capessere gentem

324

est animus possuntque solo decedere nostro:

325

bis denas Italo texamus robore navis

326

seu pluris complere valent, iacet omnis ad undam

327

materies, ipsi numerumque modumque carinis

328

praecipiant, nos aera manus navalia demus.

329

Praeterea qui dicta ferant et foedera firment

330

centum oratores prima de gente Latinos

331

ire placet pacisque manu praetendere ramos,

332

munera portantis aurique eborisque talenta

333

et sellam regni trabeamque insignia nostri.

334

Consulite in medium et rebus succurrite fessis.»

335

Narrator

Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni

336

obliqua invidia stimulisque agitabat amaris,

337

largus opum et lingua melior, sed frigida bello

338

dextera, consiliis habitus non futilis auctor,

339

seditione potens (genus huic materna superbum

340

nobilitas dabat, incertum de patre ferebat),

341

surgit et his onerat dictis atque aggerat iras:

342

Drances

«Rem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem

343

consulis, O bone rex: cuncti se scire fatentur,

344

quid fortuna ferat populi, sed dicere mussant.

345

Det libertatem fandi flatusque remittat

346

cuius ob auspicium infaustum moresque sinistros

347

(dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur)

348

lumina tot cecidisse ducum totamque videmus

349

consedisse urbem luctu, dum Troia temptat

350

castra fugae fidens et caelum territat armis.

351

Unum etiam donis istis, quae plurima mitti

352

Dardanidis dicique iubes, unum, optime regum,

353

adicias nec te ullius violentia vincat,

354

quin natam egregio genero dignisque hymenaeis

355

des, pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas.

356

Quod si tantus habet mentes et pectora terror,

357

ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso:

358

cedat, ius proprium regi patriaeque remittat.

359

Quid miseros totiens in aperta pericula cives

360

proicis, O Latio caput horum et causa malorum?

361

Nulla salus bello: pacem te poscimus omnes,

362

Turne, simul pacis solum inviolabile pignus.

363

Primus ego, invisum quem tu tibi fingis, et esse

364

nil moror, en supplex venio. Miserere tuorum,

365

pone animos et pulsus abi. Sat funera fusi

366

vidimus ingentis et desolavimus agros.

367

Aut si fama movet, si tantum pectore robur

368

concipis et si adeo dotalis regia cordi est,

369

aude atque adversum fidens fer pectus in hostem.

370

Scilicet ut Turno contingat regia coniunx,

371

nos animae viles, inhumata infletaque turba,

372

sternamur campis. Etiam tu, siqua tibi vis,

373

si patrii quid Martis habes, illum aspice contra,

374

qui vocat.»

375

Turnus

Talibus exarsit dictis violentia Turni;

376

dat gemitum rumpitque has imo pectore voces

377

«Larga quidem, Drance, semper tibi copia fandi

378

tum, cum bella manus poscunt, patribusque vocatis

379

primus ades. Sed non replenda est curia verbis,

380

quae tuto tibi magna volant, dum distinet hostem

381

agger murorum nec inundant sanguine fossae.

382

Proinde tona eloquio, solitum tibi, meque timoris

383

argue tu, Drance, quando tot stragis acervos

384

Teucrorum tua dextra dedit passimque tropaeis

385

insignis agros. Possit quid vivida virtus,

386

experiare licet; nec longe scilicet hostes

387

quaerendi nobis: circumstant undique muros.

388

Imus in adversos: quid cessas? An tibi Mavors

389

ventosa in lingua pedibusque fugacibus istis

390

semper erit?

391

Pulsus ego? Aut quisquam merito, foedissime, pulsum

392

arguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim

393

sanguine et Evandri totam cum stirpe videbit

394

procubuisse domum atque exutos Arcadas armis?

395

Haud ita me experti Bitias et Pandarus ingens

396

et quos mille die victor sub Tartara misi,

397

inclusus muris hostilique aggere saeptus.

398

Nulla salus bello. Capiti cane talia, demens,

399

Dardanio rebusque tuis. Proinde omnia magno

400

ne cessa turbare metu atque extollere vires

401

gentis bis victae, contra premere arma Latini.

402

Nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt,

403

nunc et Tydides et Larissaeus Achilles,

404

amnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas.

405

Vel cum se pavidum contra mea iurgia fingit

406

artificis scelus et formidine crimen acerbat.

407

Numquam animam talem dextra hac, absiste moveri,

408

amittes: habitet tecum et sit pectore in isto.

409

Nunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor.

410

Si nullam nostris ultra spem ponis in armis,

411

si tam deserti sumus et semel agmine verso

412

funditus occidimus neque habet Fortuna regressum?

413

oremus pacem et dextras tendamus inertis.

414

Quamquam O, si solitae quicquam virtutis adesset!

415

Ille mihi ante alios fortunatusque laborum

416

egregiusque animi, qui, nequid tale videret,

417

procubuit moriens et humum semel ore momordit.

418

Sin et opes nobis et adhuc intacta iuventus

419

auxilioque urbes Italae populique supersunt,

420

sin et Troianis cum multo gloria venit

421

sanguine, sunt illis sua funera parque per omnis

422

tempestas: cur indecores in limine primo

423

deficimus? Cur ante tubam tremor occupat artus?

424

Multa dies variisque labor mutabilis aevi

425

rettulit in melius, multos alterna revisens

426

lusit et in solido rursus Fortuna locavit.

427

Non erit auxilio nobis Aetolus et Arpi:

428

at Messapus erit felixque Tolumnius et quos

429

tot populi misere duces, nec parva sequetur

430

gloria delectos Latio et Laurentibus agris.

431

Est et Volscorum egregia de gente Camilla,

432

agmen agens equitum et florentis aere catervas.

433

Quod si me solum Teucri in certamina poscunt

434

idque placet tantumque bonis communibus obsto,

435

non adeo has exosa manus Victoria fugit,

436

ut tanta quicquam pro spe temptare recusem.

437

Ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem

438

factaque Vulcani manibus paria induat arma

439

ille licet. Vobis animam hanc soceroque Latino

440

Turnus ego, haud ulli veterum virtute secundus,

441

devovi. Solum Aeneas vocat: et vocet oro,

442

nec Drances potius, sive est haec ira deorum,

443

morte luat, sive est virtus et gloria, tollat.»

444

Narrator

Illi haec inter se dubiis de rebus agebant

445

certantes; castra Aeneas aciemque movebat:

446

nuntius ingenti per regia tecta tumultu

447

ecce ruit magnisque urbem terroribus implet,

448

instructos acie Tiberino a flumine Teucros

449

Tyrrhenamque manum totis descendere campis.

450

Extemplo turbati animi concussaque vulgi

451

pectora et adrectae stimulis haud mollibus irae.

452

Arma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus,

453

flent maesti mussantque patres. Hic undique clamor

454

dissensu vario magnus se tollit in auras

455

haud secus atque alto in luco cum forte catervae

456

consedere avium piscosove amne Padusae

457

dant sonitum rauci per stagna loquacia cycni.

458

Turnus

«Immo,» ait, «O cives» adrepto tempore, «Turnus,»

459

«cogite concilium et pacem laudate sedentes:

460

illi armis in regna ruunt.» Nec plura locutus

461

corripuit sese et tectis citus extulit altis.

462

«Tu, Voluse, armari Volscorum edice maniplos,

463

duc,» ait, «et Rutulos. Equitem Messapus in armis

464

et cum fratre Coras latis diffundite campis.

465

Pars aditus urbis firmet turrisque capessat,

466

cetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.»

467

Narrator

Ilicet in muros tota discurritur urbe.

468

Consilium ipse pater et magna incepta Latinus

469

deserit ac tristi turbatus tempore differt

470

multaque se incusat, qui non adceperit ultro

471

Dardanium Aenean generumque adsciverit urbi.

472

Praefodiunt alii portas aut saxa sudesque

473

subvectant. Bello dat signum rauca cruentum

474

bucina. Tum muros varia cinxere corona

475

matronae puerique: vocat labor ultimus omnis.

476

Nec non ad templum summasque ad Palladis arces

477

subvehitur magna matrum regina caterva

478

dona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo,

479

causa mali tanti, oculos deiecta decoros.

480

Succedunt matres et templum ture vaporant

481

et maestas alto fundunt de limine voces:

482

Matres

«Armipotens, praeses belli, Tritonia virgo,

483

frange manu telum Phrygii praedonis et ipsum

484

pronum sterne solo portisque effunde sub altis.»

485

Narrator

Cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus.

486

Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis

487

horrebat squamis surasque incluserat auro,

488

tempora nudus adhuc, laterique adcinxerat ensem

489

fulgebatque alta decurrens aureus arce,

490

exsultatque animis et spe iam praecipit hostem:

491

qualis ubi abruptis fugit praesaepia vinclis

492

tandem liber equus campoque potitus aperto

493

aut ille in pastus armentaque tendit equarum

494

aut adsuetus aquae perfundi flumine noto

495

emicat adrectisque fremit cervicibus alte

496

luxurians, luduntque iubae per colla, per armos.

497

Obvia cui Volscorum acie comitante Camilla

498

occurrit portisque ab equo regina sub ipsis

499

desiluit, quam tota cohors imitata relictis

500

ad terram defluxit equis; tum talia fatur:

501

Camilla

«Turne, sui merito siqua est fiducia forti,

502

audeo et Aeneadum promitto occurrere turmae

503

solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra.

504

Me sine prima manu temptare pericula belli

505

tu pedes ad muros subsiste et moenia serva.»

506

Turnus

Turnus ad haec, oculos horrenda in virgine fixus:

507

«O decus Italiae virgo, quas dicere grates

508

quasve referre parem? Sed nunc, est omnia quando

509

iste animus supra, mecum partire laborem.

510

Aeneas, ut fama fidem missique reportant

511

exploratores, equitum levia improbus arma

512

praemisit, quaterent campos; ipse ardua montis

513

per deserta iugo superans adventat ad urbem.

514

Furta paro belli convexo in tramite silvae?

515

ut bivias armato obsidam milite fauces.

516

Tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis;

517

tecum acer Messapus erit turmaeque Latinae

518

Tiburtique manus, ducis et tu concipe curam.»

519

Narrator

Sic ait, et paribus Messapum in proelia dictis

520

hortatur sociosque duces et pergit in hostem.

521

Est curvo anfractu valles, adcommoda fraudi

522

armorumque dolis, quam densis frondibus atrum

523

urget utrimque latus, tenuis quo semita ducit

524

angustaeque ferunt fauces aditusque maligni.

525

Hanc super in speculis summoque in vertice montis

526

planities ignota iacet tutique receptus,

527

seu dextra laevaque velis occurrere pugnae,

528

sive instare iugis et grandia volvere saxa.

529

Huc iuvenis nota fertur regione viarum

530

arripuitque locum et silvis insedit iniquis.

531

Diana

Velocem interea superis in sedibus Opim,

532

unam ex virginibus sociis sacraque caterva,

533

compellabat et has tristis Latonia voces

534

ore dabat: «Graditur bellum ad crudele Camilla,

535

O virgo, et nostris nequiquam cingitur armis,

536

cara mihi ante alias.» Neque enim novus iste Dianae

537

venit amor subitaque animum dulcedine movit.

538

Narrator

Pulsus ob invidiam regno viresque superbas

539

Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe,

540

infantem fugiens media inter proelia belli

541

sustulit exsilio comitem matrisque vocavit

542

nomine Casmillae mutata parte Camillam.

543

Ipse sinu prae se portans iuga longa petebat

544

solorum nemorum: tela undique saeva premebant

545

et circumfuso volitabant milite Volsci.

546

Ecce fugae medio summis Amasenus abundans

547

spumabat ripis: tantus se nubibus imber

548

ruperat. Ille, innare parans, infantis amore

549

tardatur caroque oneri timet. Omnia secum

550

versanti subito vix haec sententia sedit.

551

Telum immane manu valida quod forte gerebat

552

bellator, solidum nodis et robore cocto,

553

huic natam, libro et silvestri subere clausam,

554

implicat atque habilem mediae circumligat hastae;

555

quam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur:

556

Metabus

«Alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo,

557

ipse pater famulam voveo; tua prima per auras

558

tela tenens supplex hostem fugit. Accipe, testor,

559

diva tuam, quae nunc dubiis committitur auris.»

560

Narrator

Dixit et adducto contortum hastile lacerto

561

immittit: sonuere undae, rapidum super amnem

562

infelix fugit in iaculo stridente Camilla.

563

At Metabus, magna propius iam urgente caterva,

564

dat sese fluvio atque hastam cum virgine victor

565

gramineo donum Triviae de caespite vellit.

566

Non illum tectis ullae, non moenibus urbes

567

accepere neque ipse manus feritate dedisset:

568

pastorum et solis exegit montibus aevom.

569

Hic natam in dumis interque horrentia lustra

570

armentalis equae mammis et lacte ferino

571

nutribat, teneris immulgens ubera labris.

572

Utque pedum primis infans vestigia plantis

573

institerat, iaculo palmas armavit acuto

574

spiculaque ex umero parvae suspendit et arcum.

575

Pro crinali auro, pro longae tegmine pallae

576

tigridis exuviae per dorsum a vertice pendent.

577

Tela manu iam tum tenera puerilia torsit

578

et fundam tereti circum caput egit habena

579

Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem.

580

Diana

Multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres

581

optavere nurum: sola contenta Diana

582

aeternum telorum et virginitatis amorem

583

intemerata colit. «Vellem haud correpta fuisset

584

militia tali, conata lacessere Teucros:

585

cara mihi comitumque foret nunc una mearum.

586

Verum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis,

587

abere, nympha, polo finisque invise Latinos,

588

tristis ubi infausto committitur omine pugna.

589

Haec cape et ultricem pharetra deprome sagittam:

590

hac quicumque sacrum violarit volnere corpus,

591

Tros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas.

592

Post ego nube cava miserandae corpus et arma

593

inspoliata feram tumulo patriaeque reponam.»

594

Narrator

Dixit; at illa levis caeli delapsa per auras

595

insonuit, nigro circumdata turbine corpus.

596

At manus interea muris Troiana propinquat

597

Etruscique duces equitumque exercitus omnis,

598

compositi numero in turmas. Fremit aequore toto

599

insultans sonipes et pressis pugnat habenis

600

huc conversus et huc; tum late ferreus hastis

601

horret ager campique armis sublimibus ardent.

602

Nec non Messapus contra celeresque Latini

603

et cum fratre Coras et virginis ala Camillae

604

adversi campo apparent hastasque reductis

605

protendunt longe dextris et spicula vibrant,

606

adventusque virum fremitusque ardescit equorum.

607

Iamque intra iactum teli progressus uterque

608

substiterat: subito erumpunt clamore furentisque

609

exhortantur equos; fundunt simul undique tela

610

crebra nivis ritu caelumque obtexitur umbra.

611

Continuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus

612

conixi incurrunt hastis primique ruina

613

dant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantum

614

pectora pectoribus rumpunt: excussus Aconteus

615

fulminis in morem aut tormento ponderis acti

616

praecipitat longe et vitam dispergit in auras.

617

Extemplo turbatae acies, versique Latini

618

reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt.

619

Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas.

620

Iamque propinquabant portis, rursusque Latini

621

clamorem tollunt et mollia colla reflectunt:

622

hi fugiunt penitusque datis referuntur habenis.

623

Qualis ubi alterno procurrens gurgite pontus

624

nunc ruit ad terram scopulusque superiacit unda

625

spumeus extremamque sinu perfundit arenam,

626

nunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens

627

saxa fugit litusque vado labente relinquit:

628

bis Tusci Rutulos egere ad moenia versos,

629

bis reiecti armis respectant terga tegentes.

630

Tertia sed postquam congressi in proelia totas

631

implicuere inter se acies legitque virum vir:

632

tum vero et gemitus morientum et sanguine in alto

633

armaque corporaque et permixti caede virorum

634

semianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit.

635

Orsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire,

636

hastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit.

637

Quo sonipes ictu furit arduus altaque iactat

638

vulneris impatiens arrecto pectore crura:

639

volvitur ille excussus humi. Catillus Iollan

640

ingentemque animis, ingentem corpore et armis

641

deicit Herminium, nudo cui vertice fulva

642

caesaries nudique umeri, nec vulnera terrent:

643

tantus in arma patet. Latos huic hasta per armos

644

acta tremit duplicatque virum transfixa dolore.

645

Funditur ater ubique cruor; dant funera ferro

646

certantes pulchramque petunt per vulnera mortem.

647

At medias inter caedes exsultat Amazon,

648

unum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla,

649

et nunc lenta manu spargens hastilia denset,

650

nunc validam dextra rapit indefessa bipennem;

651

aureus ex umero sonat arcus et arma Dianae.

652

Illa etiam in tergum, siquando pulsa recessit,

653

spicula converso fugientia dirigit arcu.

654

At circum lectae comites, Larinaque virgo

655

Tullaque et aeratam quatiens Tarpeia securem,

656

Italides, quas ipsa decus sibi dia Camilla

657

delegit pacisque bonas bellique ministras:

658

quales Threiciae cum flumina Thermodontis

659

pulsant et pictis bellantur Amazones armis

660

seu circum Hippolyten, seu cum se Martia curru

661

Penthesilea refert, magnoque ululante tumultu

662

feminea exsultant lunatis agmina peltis.

663

Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo,

664

deicis? Aut quot humi morientia corpora fundis?

665

Eunaeum Clitio primum patre, cuius apertum

666

adversi longa transverberat abiete pectus:

667

sanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentam

668

mandit humum moriensque suo se in volnere versat.

669

Tum Lirim Pagasumque super; quorum alter habenas

670

suffosso revolutus equo dum colligit, alter

671

dum subit ac dextram labenti tendit inermem,

672

praecipites pariterque ruunt. His addit Amastrum

673

Hippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta

674

Tereaque Harpalycumque et Demophoonta Chrominque;

675

quotque emissa manu contorsit spicula virgo,

676

tot Phrygii cecidere viri. Procul Ornytus armis

677

ignotis et equo venator Iapyge fertur,

678

cui pellis latos umeros erepta iuvenco

679

pugnatori operit, caput ingens oris hiatus

680

et malae texere lupi cum dentibus albis,

681

agrestisque manus armat sparus; ipse catervis

682

vertitur in mediis et toto vertice supra est.

683

Hunc illa exceptum, neque enim labor agmine verso,

684

traicit et super haec inimico pectore fatur:

685

Camilla

«Silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti?

686

Advenit qui vestra dies muliebribus armis

687

verba redarguerit. Nomen tamen haud leve patrum

688

manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.»

689

Narrator

Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum

690

corpora, sed Buten aversum cuspide fixit

691

loricam galeamque inter, qua colla sedentis

692

lucent et laevo dependet parma lacerto,

693

Orsilochum fugiens magnumque agitata per orbem

694

eludit gyro interior sequiturque sequentem,

695

tum validam perque arma viro perque ossa securim

696

altior exsurgens oranti et multa precanti

697

congeminat: vulnus calido rigat ora cerebro.

698

Incidit huic subitoque aspectu territus haesit

699

Appenninicolae bellator filius Auni,

700

haud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant.

701

Aunus

Isque ubi se nullo iam cursu evadere pugnae

702

posse neque instantem reginam avertere cernit,

703

consilio versare dolos ingressus et astu

704

incipit haec: «Quid tam egregium, si femina forti

705

fidis equo? Dimitte fugam et te comminus aequo

706

mecum crede solo pugnaeque adcinge pedestri:

707

iam nosces, ventosa ferat cui gloria fraudem.»

708

Narrator

Dixit, at illa furens acrique adcensa dolore

709

tradit equum comiti paribusque resistit in armis,

710

ense pedes nudo puraque interrita parma.

711

At iuvenis, vicisse dolo ratus, avolat ipse,

712

haud mora, conversisque fugax aufertur habenis

713

quadrupedemque citum ferrata calce fatigat.

714

Camilla

«Vane Ligus frustraque animis elate superbis,

715

nequiquam patrias temptasti lubricus artis,

716

nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno,»

717

haec fatur virgo et pernicibus ignea plantis

718

transit equum cursu frenisque adversa prehensis

719

congreditur poenasque inimico ex sanguine sumit:

720

Narrator

quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto

721

consequitur pennis sublimem in nube columbam

722

comprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis;

723

tum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae.

724

At non haec nullis hominum sator atque deorum

725

observans oculis summo sedet altus Olympo:

726

Tyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva

727

suscitat et stimulis haud mollibus incitat iras.

728

Ergo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon

729

fertur equo variisque instigat vocibus alas,

730

nomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos.

731

Tarchon

«Quis metus, O numquam dolituri, O semper inertes

732

Tyrrheni, quae tanta animis ignavia venit?

733

Femina palantis agit atque haec agmina vertit!

734

Quo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris?

735

At non in Venerem segnes nocturnaque bella

736

aut ubi curva choros indixit tibia Bacchi,

737

exspectate dapes et plenae pocula mensae,

738

hic amor, hoc studium, dum sacra secundus haruspex

739

nuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!»

740

Narrator

Haec effatus equum in medios, moriturus et ipse,

741

concitat et Venulo adversum se turbidus infert

742

dereptumque ab equo dextra complectitur hostem

743

et gremium ante suum multa vi concitus aufert.

744

Tollitur in caelum clamor, cunctique Latini

745

convertere oculos. Volat igneus aequore Tarchon

746

arma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta

747

defringit ferrum et partis rimatur apertas,

748

qua vulnus letale ferat; contra ille repugnans

749

sustinet a iugulo dextram et vim viribus exit.

750

Utque volans alte raptum cum fulva draconem

751

fert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit,

752

saucius at serpens sinuosa volumina versat

753

adrectisque horret squamis et sibilat ore,

754

arduus insurgens; illa haud minus urget obunco

755

luctantem rostro, simul aethera verberat alis:

756

haud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon

757

portat ovans. Ducis exemplum eventumque secuti

758

Maeonidae incurrunt. Tum fatis debitus Arruns

759

velocem iaculo et multa prior arte Camillam

760

circuit et quae sit fortuna facillima, temptat.

761

Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo,

762

hac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat;

763

qua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat,

764

hac iuvenis furtim celeris detorquet habenas.

765

Hos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat

766

undique circuitum et certam quatit improbus hastam.

767

Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos

768

insignis longe Phrygiis fulgebat in armis

769

spumantemque agitabat equum, quem pellis aënis

770

in plumam squamis auro conserta tegebat.

771

Ipse, peregrina ferrugine clarus et ostro,

772

spicula torquebat Lycio Gortynia cornu;

773

aureus ex umeris erat arcus et aurea vati

774

cassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis

775

carbaseos fulvo in nodum collegerat auro

776

pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.

777

Hunc virgo, sive ut templis praefigeret arma

778

Troïa, captivo sive ut se ferret in auro

779

venatrix, unum ex omni certamine pugnae

780

caeca sequebatur totumque incauta per agmen

781

femineo praedae et spoliorum ardebat amore,

782

telum ex insidiis cum tandem tempore capto

783

concitat et superos Arruns sic voce precatur:

784

Arruns

«Summe deum, sancti custos Soractis Apollo,

785

quem primi colimus, cui pineus ardor acervo

786

pascitur et medium freti pietate per ignem

787

cultores multa premimus vestigia pruna,

788

da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis,

789

omnipotens. Non exuvias pulsaeve tropaeum

790

virginis aut spolia ulla peto (mihi cetera laudem

791

facta ferent): haec dira meo dum vulnere pestis

792

pulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes.»

793

Narrator

Audiit et voti Phoebus succedere partem

794

mente dedit, partem volucris dispersit in auras:

795

sterneret ut subita turbatam morte Camillam,

796

adnuit oranti; reducem ut patria alta videret,

797

non dedit, inque Notos vocem vertere procellae.

798

Ergo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras,

799

convertere animos acris oculosque tulere

800

cuncti ad reginam Volsci. Nihil ipsa nec aurae

801

nec sonitus memor aut venientis ab aethere teli,

802

hasta sub exsertam donec perlata papillam

803

haesit virgineumque alte bibit acta cruorem.

804

Concurrunt trepidae comites dominamque ruentem

805

suscipiunt. Fugit ante omnis exterritus Arruns,

806

laetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae

807

credere nec telis occurrere virginis audet.

808

Ac velut ille, prius quam tela inimica sequantur,

809

continuo in montis sese avius abdidit altos

810

occiso pastore lupus magnove iuvenco,

811

conscius audacis facti, caudamque remulcens

812

subiecit pavitantem utero silvasque petivit:

813

haud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns

814

contentusque fuga mediis se immiscuit armis.

815

Illa manu moriens telum trahit, ossa sed inter

816

ferreus ad costas alto stat vulnere mucro:

817

labitur exsanguis, labuntur frigida leto

818

lumina, purpureus quondam color ora reliquit.

819

Tum sic exspirans Accam ex aequalibus unam

820

adloquitur fidam ante alias, quae sola Camillae,

821

quicum partiri curas; atque haec ita fatur:

822

Camilla

«Hactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbum

823

conficit, et tenebris nigrescunt omnia circum.

824

Effuge et haec Turno mandata novissima perfer:

825

succedat pugnae Troianosque arceat urbe.

826

Iamque vale.» Simul his dictis linquebat habenas,

827

ad terram non sponte fluens. Tum frigida toto

828

paulatim exsolvit se corpore lentaque colla

829

et captum leto posuit caput, arma relinquunt,

830

vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.

831

Narrator

Tum vero immensus surgens ferit aurea clamor

832

sidera: deiecta crudescit pugna Camilla,

833

incurrunt densi simul omnis copia Teucrum

834

Tyrrhenique duces Evandrique Arcades alae.

835

At Triviae custos iamdudum in montibus Opis

836

alta sedet summis spectatque interrita pugnas.

837

Utque procul medio iuvenum in clamore furentum

838

prospexit tristi multatam morte Camillam,

839

ingemuitque deditque has imo pectore voces:

840

Opis

«Heu nimium, virgo, nimium crudele luisti

841

supplicium, Teucros conata lacessere bello!

842

Nec tibi desertae in dumis coluisse Dianam

843

profuit aut nostras umero gessisse sagittas.

844

Non tamen indecorem tua te regina reliquit

845

extrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum

846

per gentis erit aut famam patieris inultae.

847

Nam quicumque tuum violavit vulnere corpus,

848

morte luet merita.» Fuit ingens monte sub alto

849

regis Dercenni terreno ex aggere bustum

850

antiqui Laurentis opacaque ilice tectum:

851

Diana

hic dea se primum rapido pulcherrima nisu

852

sistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto.

853

Ut vidit laetantem animis ac vana tumentem,

854

«Cur,» inquit, «diversus abis? Huc dirige gressum,

855

huc periture veni, capias ut digna Camillae

856

praemia. Tune etiam telis moriere Dianae?»

857

Narrator

dixit, et aurata volucrem Threissa sagittam

858

deprompsit pharetra cornuque infensa tetendit

859

et duxit longe, donec curvata coirent

860

inter se capita et manibus iam tangeret aequis,

861

laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam.

862

Extemplo teli stridorem aurasque sonantis

863

audiit una Arruns, haesitque in corpore ferrum.

864

Illum exspirantem socii atque extrema gementem

865

obliti ignoto camporum in pulvere linquunt,

866

Opis ad aetherium pennis aufertur Olympum.

867

Prima fugit domina amissa levis ala Camillae;

868

turbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas

869

disiectique duces desolatique manipli

870

tuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt.

871

Nec quisquam instantis Teucros letumque ferentis

872

sustentare valet telis aut sistere contra,

873

sed laxos referunt umeris languentibus arcus,

874

quadrupedumque putrem cursu quatit ungula campum.

875

Volvitur ad muros caligine turbidus atra

876

pulvis, et e speculis percussae pectora matres

877

femineum clamorem ad caeli sidera tollunt.

878

Qui cursu portas primi inrupere patentis,

879

hos inimica super mixto premit agmine turba;

880

nec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso,

881

moenibus in patriis atque inter tuta domorum

882

confixi exspirant animas. Pars claudere portas:

883

nec sociis aperire viam nec moenibus audent

884

accipere orantis, oriturque miserrima caedes

885

defendentum armis aditus inque arma ruentum.

886

Exclusi ante oculos lacrumantumque ora parentum

887

pars in praecipitis fossas urgente ruina

888

volvitur, immissis pars caeca et concita frenis

889

arietat in portas et duros obice postis.

890

Ipsae de muris summo certamine matres,

891

monstrat amor verus patriae, ut videre Camillam,

892

tela manu trepidae iaciunt ac robore duro

893

stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis

894

praecipites primaeque mori pro moenibus ardent.

895

Interea Turnum in silvis saevissimus implet

896

nuntius, et iuveni ingentem fert Acca tumultum:

897

deletas Volscorum acies, cecidisse Camillam,

898

ingruere infensos hostis et Marte secundo

899

omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri.

900

Ille furens, et saeva Iovis sic numina pellunt,

901

deserit obsessos collis, nemora aspera linquit.

902

Vix e conspectu exierat campumque tenebat,

903

cum pater Aeneas saltus ingressus apertos

904

exsuperatque iugum silvaque evadit opaca.

905

Sic ambo ad muros rapidi totoque feruntur

906

agmine nec longis inter se passibus absunt;

907

ac simul Aeneas fumantis pulvere campos

908

prospexit longe Laurentiaque agmina vidit,

909

et saevum Aenean adgnovit Turnus in armis

910

adventumque pedum flatusque audivit equorum.

911

Continuoque ineant pugnas et proelia temptent,

912

ni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero

913

tinguat equos noctemque die labente reducat:

914

considunt castris ante urbem et moenia vallant.

915