0:00
Satires
Juvenal
1
exemplo quodcumque malo committitur, ipsi
1
displicet auctori: prima est haec ultio, quod se
2
iudice nemo nocens absolvitur, improba quamvis
3
gratia fallaci praetoris vicerit urna.
4
quid sentire putas omnes, Calvine, recenti
5
de scelere et fidei violatae crimine? sed nec
6
tam tenuis census tibi contigit, ut mediocris
7
iacturae te mergat onus, nec rara videmus
8
quae pateris; casus multis hic cognitus ac iam
9
tritus et e medio fortunae ductus acervo.
10
ponamus nimios gemitus, flagrantior aequo
11
non debet dolor esse viri nec vulnere maior,
12
tu quamvis levium minimam exiguamque malorum
13
particulam vix ferre potes spumantibus ardens
14
visceribus, sacrum tibi quod non reddat amicus
15
depositum; stupet haec qui iam post terga reliquit
16
sexaginta annos Fonteio consule natus?
17
an nihil in melius tot rerum proficis usu?
18
Magna quidem, sacris quae dat praecepta libellis,
19
victrix fortunae sapientia; ducimus autem
20
hos quoque felices, qui ferre incommoda vitae
21
nec iactare iugum vita didicere magistra,
22
quae tam festa dies, ut cesset prodere furem,
23
perfidiam, fraudes atque omni ex crimine lucrum
24
quaesitum et partos gladio vel pyxide nummos?
25
rari quippe boni: numera, vix sunt totidem quot
26
Thebarum portae vel divitis ostia Nili.
27
nona aetas agitur peioraque saecula ferri
28
temporibus, quorum sceleri non invenit ipsa
29
nomen et a nullo posuit natura metallo.
30
nos hominum divumque fidem clamore demus
31
quanto Facsidium laudat vocalis agentem
32
sportula. dic, senior bulla dignissime, nescis
33
quas habeat veneres aliena pecunia? nescis
34
quem tua simplicitas risum vulgo moveat, cum
35
exigis a quoquam ne peieret et putet ullis
36
esse aliquod numen templis araeque rubenti?
37
quondam hoc indigenae vivebant more, priusquam
38
sumeret agrestem posito diademate falcem
39
Saturnus fugiens, tunc cum virguncula Iuno
40
et privatus adhuc Idaeis Iuppiter antris;
41
nulla super nubes convivia caelicolarum,
42
nec puer Iliacus formosa nec Herculis uxor
43
ad cyathos, et iam siccato nectare tergens
44
bracchia Vulcanus Liparaea nigra taberna.
45
prandebat sibi quisque deus, nec turba deorum
46
talis ut est hodie, contentaque sidera paucis
47
numinibus miserum urguebant Atlanta minori
48
pondere, nondum aliquis sortitus triste profundi
49
imperium, aut Sicula torvos cum coniuge Pluton,
50
nec rota nec Furiae nec saxum aut vulturis atri
51
poena, sed infernis hilares sine regibus umbrae.
52
inprobitas illo fuit admirabilis aevo,
53
credebant quo grande nefas et morte piandum,
54
si iuvenis vetulo non adsurrexerat et si
55
barbato cuicumque puer, licet ipse videret
56
plura domi fraga et maiores glandis acervos;
57
2
tam venerabile erat praecedere quattuor annis,
58
primaque par adeo sacrae lanugo senectae.
59
Nunc si depositum non infitietur amicus,
60
si reddat veterem cum tota aerugine follem,
61
prodigiosa fides et Tuscis digna libellis,
62
quaeque coronata lustrati debeat agna.
63
egregium sanctumque virum si cerno, bimembri
64
hoc monstrum puero et miranti sub aratro
65
piscibus inventis et fetae comparo mulae,
66
sollicitus, tamquam lapides effuderit imber
67
examenque apium longa consederit uva
68
culmine delubri, tamquam in mare fluxerit amnis
69
gurgitibus mitis et lactis vertice torrens.
70
Intercepta decem quereris sestertia fraude
71
sacrilega. quid si bis centum perdidit alter
72
hoc arcana modo? maiorem tertius illa
73
summam, quam patulae vix ceperat angulus arcae?
74
tam facile et pronum est superos contemnere testes,
75
si mortalis idem nemo sciat! aspice quanta
76
voce neget, quae sit ficti constantia vultus:
77
per Solis radios Tarpeiaque fulmina iurat
78
et Martis frameam et Cirrhaei spicula vatis,
79
per calamos venatricis pharetramque puellae
80
perque tuum, pater Aegaei Neptune, tridentem;
81
addit et Herculeos arcus hastamque Minervae,
82
quidquid habent telorum armamentaria caeli.
83
si vero et pater est, comedam, inquit flebile, ‘nati
84
sinciput elixi Pharioque madentis aceto.’
85
Sunt in fortunae qui casibus omnia ponant
86
et nullo credant mundum rectore moveri
87
natura volvente vices et lucis et anni,
88
atque ideo intrepidi quaecumque altaria tangunt,
89
est alius metuens ne crimen poena sequatur;
90
hic putat esse deos et peierat, atque ita secum:
91
‘decernat quodcumque volet de corpore nostro
92
Isis et irato feriat mea lumina sistro,
93
dummodo vel caecus teneam quos abnego nummos,
94
et phthisis et vomicae putres et dimidium crus
95
sunt tanti, pauper locupletem optare podagram
96
nec dubitet Ladas, si non eget Anticyra nec
97
Archigene; quid enim velocis gloria plantae
98
praestat et esuriens Pisaeae ramus olivae?
99
ut sit magna, tamen certe lenta ira deorum est;
100
si curant igitur cunctos punire nocentes,
101
quando ad me venient? sed et exorabile numen
102
fortasseexperiar, solet his ignoscere, multi
103
committunt eadem diverso crimina fato:
104
ille crucem sceleris pretium tulit, hic diadema.’
105
3
Sic animum dirae trepidum formidine culpae
106
confirmat, tunc te sacra ad delubra vocantem
107
praecedit, trahere immo ultro ac vexare paratus,
108
nam cum magna malae superest audacia causae,
109
creditur a multis fiducia, mimum agit ille,
110
urbani qualem fugitivus scurra Catulli:
111
tu miser exclamas, ut Stentora vincere possis,
112
vel potius quantum Gradivus Homericus: ‘audis,
113
Iuppiter, haec, nec labra moves, cum mittere vocem
114
debueris vel marmoreus vel aeneus? aut cur
115
in carbone tuo charta pia tura soluta
116
ponimus et sectum vituli iecur albaque porci
117
omenta? ut video, nullum discrimen habendum est
118
effigies inter vestras statuamque Vagelli.’
119
Accipe quae contra valeat solacia ferre
120
et qui nec cynicos nec stoica dogmata legit
121
a cynicis tunica distantia, non Epicurum
122
suspicit exigui laetum plantaribus horti,
123
curentur dubii medicis maioribus aegri:
124
tu venam vel discipulo committe Philippi.
125
si nullum in terris tam detestabile factum
126
ostendis, taceo, nec pugnis caedere pectus
127
te veto nec plana faciem contundere palma,
128
quandoquidem accepto claudenda est ianua damno,
129
et maiore domus gemitu, maiore tumultu
130
planguntur nummi quam funera, nemo dolorem
131
fingit in hoc casu, vestem diducere summam
132
contentus, vexare oculos umore coacto:
133
ploratur lacrimis amissa pecunia veris.
134
Sed si cuncta vides simili fora plena querella,
135
si decies lectis diversa parte tabellis
136
vana super vacui dicunt chirographa ligni,
137
arguit ipsorum quos littera geminaque princeps
138
sardonychum, loculis quae custoditur eburnis,
139
ten, o delicias! extra communia censes
140
ponendum, quia tu gallinae filius albae,
141
nos viles pulli, nati infelicibus ovis?
142
rem pateris modicam et mediocri bile ferendam,
143
si flectas oculos maiora ad crimina, confer
144
conductum latronem, incendia sulpure coepta
145
atque dolo, primos cum ianua colligit ignes;
146
confer et hos, veteris qui tollunt grandia templi
147
pocula adorandae robiginis et populorum
148
dona vel antiquo positas a rege coronas;
149
haec ibi si non sunt, minor exstat sacrilegus qui
150
radat inaurati femur Herculis et faciem ipsam
151
Neptuni, qui bratteolam de Castore ducat;
152
an dubitet solitus totum conflare Tonantem?
153
confer et artifices mercatoremque veneni,
154
et deducendum corio bovis in mare, cum quo
155
clauditur adversis innoxia simia fatis,
156
haec quota pars scelerum, quae custos Gallicus urbis
157
usque a lucifero donec lux occidat audit?
158
humani generis mores tibi nosse volenti
159
sufficit una domus: paucos consume dies et
160
dicere te miserum, postquam illinc veneris, aude.
161
quis tumidum guttur miratur in Alpibus, aut quis
162
in Meroe crasso maiorem infante mamillam?
163
4
caerula quis stupuit Germani lumina, flavam
164
caesariem et madido torquentem cornua cirro?
165
nempe quod haec illis natura est omnibus una.
166
ad subitas Thracum volucres nubemque sonoram
167
Pygmaeus parvis currit bellator in armis,
168
mox inpar hosti raptusque per aera curvis
169
unguibus a saeva fertur grue. si videas hoc
170
gentibus in nostris, risu quatiare; sed illic,
171
quamquam eadem adsidue spectentur proelia, ridet
172
nemo, ubi tota cohors pede non est altior uno.
173
‘Nullane peiuri capitis fraudisque nefandae
174
poena erit?’ abreptum crede hunc graviore catena
175
protinus et nostro (quid plus velit ira?) necari
176
arbitrio: manet illa tamen iactura, nec umquam
177
depositum tibi sospes erit, sed corpore t runco
178
invidiosa dabit minimus solacia sanguis.
179
at vindicta bonum vita iucundius ipsa.
180
nempe hoc indocti, quorum praecordia nullis
181
interdum aut levibus videas flagrantia causis;
182
quantulacumque adeo est occasio sufficit irae.
183
Chrysippus non dicet idem nec mite Thaletis
184
ingenium dulcique senex vicinus Hymetto,
185
qui partem acceptae saeva inter vincla cicutae
186
accusatori nollet dare. plurima felix
187
paulatim vitia atque errores exuit omnes,
188
prima docet rectum sapientia, quippe minuti
189
semper et infirmi est animi exiguique voluptas
190
ultio, continuo sic collige, quod vindicta
191
nemo magis gaudet quam femina. Cur tamen hos tu
192
evasisse putes, quos diri conscia facti
193
mens habet attonitos et surdo verbere caedit
194
occultum quatiente animo tortore flagellum?
195
poena autem vehemens ac multo saevior illis
196
quas et Caedicius gravis invenit et Rhadamanthus,
197
nocte dieque suum gestare in pectore testem.
198
Spartano cuidam respondit Pythia vates
199
haut inpunitum quondam fore quod dubitaret
200
depositum retinere et fraudem iure tueri
201
iurando; quaerebat enim quae numinis esset
202
mens et an hoc illi facinus suaderet Apollo.
203
reddidit ergo metu, non motibus; et tamen omnem
204
5
vocem adyti dignam templo veramque probavit
205
extinctus tota pariter cum prole domoque,
206
et quamvis longa deductis gente propinquis.
207
has patitur poenas peccandi sola voluntas.
208
nam scelus intra se tacitum qui cogitat ullum,
209
facti crimen habet. Cedo si conata peregit:
210
perpetua anxietas nec mensae tempore cessat,
211
faucibus ut morbo siccis interque molares
212
difficili crescente cibo, sed vina misellus
213
expuit, Albani veteris pretiosa senectus
214
displicet; ostendas melius, densissima ruga
215
cogitur in frontem velut acri ducta Falerno.
216
nocte brevem si forte indulsit cura soporem,
217
et toto versata toro iam membra quiescunt,
218
continuo templum et violati numinis aras
219
et, quod praecipuis mentem sudoribus urguet,
220
te videt in somnis; tua sacra et maior imago
221
humana turbat pavidum cogitque fateri.
222
hi sunt qui trepidant et ad omnia fulgura pallent,
223
cum tonat, exanimes primo quoque murmure caeli,
224
non quasi fortuitus nec ventorum rabie sed
225
iratus cadat in terras et iudicet ignis.
226
illa nihil nocuit, cura graviore timetur
227
proxima tempestas velut hoc dilata sereno.
228
praeterea lateris vigili cum febre dolorem
229
si coepere pati, missum ad sua corpora morbum
230
infesto credunt a numine, saxa deorum
231
haec et tela putant, pecudem spondere sacello
232
balantem et Laribus cristam promittere galli
233
non audent; quid enim sperare nocentibus aegris
234
concessum? vel quae non dignior hostia vita?
235
mobilis et varia est ferme natura malorum:
236
cum scelus admittunt, superest constantia; quod fas
237
atque nefas, tandem incipiunt sentire peractis
238
criminibus, tamen ad mores natura recurrit
239
damnatos fixa et mutari nescia, nam quis
240
peccandi finem posuit sibi? quando recepit
241
eiectum semel attrita de fronte ruborem?
242
quisnam hominum est quem tu contentum videris uno
243
flagitio? dabit in laqueum vestigia noster
244
perfidus et nigri patietur carceris uncum
245
aut maris Aegaei rupem scopulosque frequentes
246
exulibus magnis, poena gaudebis amara
247
nominis invisi, tandemque fatebere laetus
248
nec surdum nec Teresian quemquam esse deorum.
249
6
Plurima sunt, Fuscine, et fama digna sinistra
250
et quod maiorum vitia sequiturque minores
251
et nitidis maculam haesuram figentia rebus,
252
quae monstrant ipsi pueris traduntque parentes,
253
si damnosa senem iuvat alea, ludit et heres
254
bullatus parvoque eadem movet arma fritillo.
255
nec melius de se cuiquam sperare propinquo
256
concedet iuvenis, qui radere tubera terrae,
257
boletum condire et eodem iure natantis
258
mergere ficedulas didicit nebulone parente
259
et cana monstrante gula; cum septimus annus
260
transierit puerum, nondum omni dente renato,
261
barbatos licet admoveas mille inde magistros,
262
hinc totidem, cupiet lauto cenare paratu
263
semper et a magna non degenerare culina.
264
Mitem animum et mores modicis erroribus aequos
265
praecipit, atque animas servorum et corpora nostra
266
materia constare putat paribusque elementis,
267
an saevire docet Rutilus, qui gaudet acerbo
268
plagarum strepitu et nullam Sirena flagellis
269
conparat, Antiphates trepidi laris ac Polyphemus,
270
tunc felix, quotiens aliquis tortore vocato
271
uritur ardenti duo propter lintea ferro?
272
quid suadet iuveni laetus stridore catenae,
273
quem mire adficiunt inscripta, ergastula, carcer?
274
rusticus expectas ut non sit adultera Largae
275
filia, quae numquam maternos dicere moechos
276
tam cito nec tanto poterit contexere cursu,
277
ut non terdecies respiret? conscia matri
278
virgo fuit, ceras nunc hac dictante pusillas
279
implet et ad moechum dat eisdem ferre cinaedis.
280
sic natura iubet: velocius et citius nos
281
corrumpunt vitiorum exempla domestica, magnis
282
cum subeant animos auctoribus, unus et alter
283
forsitan haec spernant iuvenes, quibus arte benigna
284
et meliore luto finxit praecordia Titan,
285
sed reliquos fugienda patrum vestigia ducunt
286
et monstrata diu veteris trahit orbita culpae.
287
Abstineas igitur damnandis. huius enim vel
288
7
una potens ratio est, ne crimina nostra sequantui
289
ex nobis geniti, quoniam dociles imitandis
290
turpibus ac pravis omnes sumus, et Catilinam
291
quocumque in populo videas, quocumque sub axe,
292
sed nec Brutus erit Bruti nec avunculus usquam,
293
nil dictu foedum visuque haec limina tangat,
294
intra quae pater est; procul, a procul inde puellae
295
lenonum et cantus pernoctantis parasiti.
296
maxima debetur puero reverentia, siquid
297
turpe paras; nec tu pueri contempseris annos,
298
sed peccaturo obstet tibi filius infans.
299
nam siquid dignum censoris fecerit ira
300
quandoque et similem tibi se non corpore tantum
301
nec vultu dederit, morum quoque filius, et qui
302
omnia deterius tua per vestigia peccet,
303
corripies nimirum et castigabis acerbo
304
clamore ac post haec tabulas mutare parabis.
305
unde tibi frontem libertatemque parentis,
306
cum facias peiora senex vacuumque cerebro
307
iam pridem caput hoc ventosa cucurbita quaerat?
308
Hospite venturo cessabit nemo tuorum.
309
‘verre pavimentum, nitidas ostende columnas,
310
arida cum tota descendat aranea tela;
311
hic leve argentum, vasa aspera tergeat alter’:
312
8
vox domini furit instantis virgamque tenentis.
313
ergo miser trepidas, ne stercore foeda canino
314
atria displiceant oculis venientis amici,
315
ne perfusa luto sit porticus; et tamen uno
316
semodio scobis haec emendat servulus unus:
317
illud non agitas, ut sanctam filius omni
318
aspiciat sine labe domum vitioque carentem?
319
gratum est quod patriae civem populoque dedisti,
320
si facis ut patriae sit idoneus, utilis agris,
321
utilis et bellorum et pacis rebus agendis,
322
plurimum enim intererit quibus artibus et quibus hunc tu
323
moribus instituas. serpente ciconia pullos
324
nutrit et inventa per devia rura lacerta:
325
illi eadem sumptis quaerunt animalia pinnis.
326
vultur iumento et canibus crucibusque relictis
327
ad fetus properat partemque cadaveris adfert:
328
hic est ergo cibus magni quoque vulturis et se
329
pascentis, propria cum iam facit arbore nidos.
330
sed leporem aut capream famulae Iovis et generosae
331
in saltu venantur aves, hinc praeda cubili
332
ponitur: inde autem cum se matura levavit
333
progenies, stimulante fame festinat ad illam
334
quam primum praedam rupto gustaverat ovo.
335
Aedificator erat Cretonius et modo curvo
336
litore Caietae, summa nunc Tiburis arce,
337
nunc Praenestinis in montibus alta parabat
338
culmina villarum graecis longeque petitis
339
marmoribus vincens Fortunae atque Herculis aedem,
340
ut spado vincebat Capitolia nostra Posides.
341
dum sic ergo habitat Cretonius, inminuit rem,
342
fregit opes, nec parva tamen mensura relictae
343
partis erat: totam hanc turbavit filius amens,
344
dum meliore novas attollit marmore villas.
345
Quidam sortiti metuentem sabbata patrem
346
nil praeter nubes et caeli numen adorant,
347
nec distare putant humana carne suillam,
348
qua pater abstinuit, mox et praeputia ponunt;
349
Romanas autem soliti contemnere leges
350
Iudaicum ediscunt et servant ac metuunt ius,
351
tradidit arcano quodcumque volumine Moyses,
352
non monstrare vias eadem nisi sacra colenti,
353
quaesitum ad fontem solos deducere verpos.
354
sed pater in causa, cui septima quaeque fuit lux
355
ignava et partem vitae non attigit ullam.
356
Sponte tamen iuvenes imitantur cetera, solam
357
inviti quoque avaritiam exercere iubentur.
358
fallit enim vitium specie virtutis et umbra,
359
cum sit triste habitu vultuque et veste severum,
360
nec dubie tamquam frugi laudetur avarus,
361
tamquam parcus homo et rerum tutela suarum
362
certa magis quam si fortunas servet easdem
363
Hesperidum serpens aut Ponticus. adde quod hunc de
364
9
quo loquor egregium populus putat adquirendi
365
artificem; quippe his crescunt patrimonia fabris,
366
sed crescunt quocumque modo, maioraque fiunt
367
incude adsidua semperque ardente camino.
368
Et pater ergo animi felices credit avaros;
369
qui miratur opes, qui nulla exempla beati;
370
pauperis esse putat, iuvenes hortatur ut illa
371
ire via pergant et eidem incumbere sectae,
372
sunt quaedam vitiorum elementa, his protinus illos
373
inbuit et cogit minimas ediscere sordes;
374
mox adquirendi docet insatiabile votum.
375
servorum ventres modio castigat iniquo
376
ipse quoque esuriens, neque enim omnia sustinet umquam
377
mucida caerulei panis consumere frusta,
378
hesternum solitus medio servare minutal
379
Septembri nec non differre in tempora cenae
380
alterius conchem aestivam cum parte lacerti
381
signatam vel dimidio putrique siluro,
382
filaque sectivi numerata includere porri.
383
invitatus ad haec aliquis de ponte negabit.
384
sed quo divitias haec per tormenta coactas,
385
cum furor baut dubius, cum sit manifesta phrenesis,
386
ut locuples moriaris, egentis vivere fato?
387
interea pleno cum turget sacculus ore,
388
crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crevit,
389
et minus hanc optat qui non habet, ergo paratur
390
altera villa tibi, cum rus non sufficit unum,
391
et proferre libet fines maiorque videtur
392
et melior vicina seges, mercaris et hanc et
393
arbusta et densa montem qui canet oliva.
394
quorum si pretio dominus non vincitur ullo,
395
nocte boves macri lassoque famelica collo
396
iumenta ad virides huius mittentur aristas,
397
nec prius inde domum quam tota novalia saevos
398
in ventres abeant, ut credas falcibus actum.
399
dicere vix possis quam multi talia plorent
400
et quot venales iniuria fecerit agros
401
Sed qui sermones, quam foedae bucina famae!
402
quid nocet haec? inquit, ‘tunicam mihi malo lupini
403
quam si me toto laudet vicinia pago
404
exigui ruris paucissima farra secantem.’
405
scilicet et morbis et debilitate carebis,
406
et luctum et curam effugies, et tempora vitae
407
longa tibi posthac fato meliore dabuntur,
408
si tantum culti solus possederis agri
409
quantum sub Tatio populus Romanus arabat.
410
mox etiam fractis aetate ac Punica passis
411
proelia vel Pyrrhum inmanem gladiosque Molossos
412
tandem pro multis vix iugera bina dabantur
413
vulneribus; merces haec sanguinis atque laboris
414
nullis visa umquam meritis minor, aut ingratae
415
curta fides patriae; saturabat glaebula talis
416
patrem ipsum turbamque casae, qua feta iacebat
417
uxor et infantes ludebant quattuor, unus
418
vernula, tres domini; sed magnis fratribus horum
419
a scrobe vel sulco redeuntibus altera cena
420
amplior et grandes fumabant pultibus ollae:
421
nunc modus hic agri nostro non sufficit horto.
422
10
Inde fere scelerum causae, nec plura venena
423
miscuit aut ferro grassatur saepius ullum
424
humanae mentis vitium quam saeva cupido
425
inmodici census, nam dives qui fieri vult,
426
et cito vult fieri; sed quae reverentia legum,
427
quis metus aut pudor est umquam properantis avari?
428
‘vivite contenti casulis et collibus istis,
429
o pueri,’ Marsus dicebat et Hernicus olim
430
Vestinusque senex; ‘panem quaeramus aratro,
431
qui satis est mensis; laudant hoc numina ruris,
432
quorum ope et auxilio gratae post munus aristae
433
contingunt homini veteris fastidia quercus.
434
nil vetitum fecisse volet quem non pudet alto
435
per glaciem perone tegi, qui summovet Euros
436
pellibus inversis: peregrina ignotaque nobis
437
ad scelus atque nefas, quaecumque est, purpura ducit.’
438
Haec illi veteres praecepta minoribus, at nunc
439
post finem autumni media de nocte supinum
440
clamosus iuvenem pater excitat: ‘accipe ceras,
441
scribe, puer, vigila, causas age, perlege rubras
442
maiorum leges, aut vitem posce libello,
443
sed caput intactum buxo naresque pilosas
444
adnotet et grandes miretur Laelius alas,
445
dirue Maurorum attegias, castella Brigantum,
446
ut locupletem aquilam tibi sexagesimus annus
447
adferat, aut longos castrorum ferre labores
448
si piget et trepidum solvunt tibi cornua ventrem
449
cum lituis audita, pares quod vendere possis
450
pluris dimidio, nec te fastidia mercis
451
ullius subeant ablegandae Tiberim ultra,
452
neu credas ponendum aliquid discriminis inter
453
unguenta et corium; lucri bonus est odor ex re
454
qualibet, illa tuo sententia semper in ore
455
versetur dis atque ipso Iove digna poeta:
456
unde habeas quaerit nemo, sed oportet habere.
457
hoc monstrant vetulae pueris repentibus assae,
458
hoc discunt omnes ante alpha et beta puellae.’
459
Talibus instantem monitis quemcumque parentem
460
sic possem adfari: ‘dic, o vanissime, quis te
461
festinare iubet? meliorem praesto magistro
462
discipulum, securus abi: vincens ut Aiax
463
praeteriit Telamonem, ut Pelea vicit Achilles,
464
parcendum est teneris, nondum implevere medullas
465
maturae mala nequitiae, cum pectere barbam
466
coeperit et longae mucronem admittere cultri,
467
falsus erit testis, vendet periuria summa
468
exigua. et Cereris tangens aramque pedemque,
469
elatam iam crede nurum, si limina vestra
470
mortifera cum dote subit, quibus illa premetur
471
per somnum digitis! nam quae terraque marique
472
adquirenda putas, brevior via conteret illi;
473
nullus enim magni sceleris labor. “haec ego numquam
474
11
mandavi,” dices olim, nec talia suasi.
475
mentis causa malae tamen est et origo penes te.
476
nam quisquis magni census praecepit amorem
477
et laevo monitu pueros producit avaros
478
et qui per fraudes patrimonia conduplicari
479
dat libertatem et totas effundit habenas
480
curriculo, quem si revoces, subsistere nescit
481
et te contempto rapitur metisque relictis.
482
nemo satis credit tantum delinquere quantum
483
permittas: adeo indulgent sibi latius ipsi.
484
Cum dicis iuveni stultum qui donet amico,
485
qui paupertatem levet attollatque propinqui,
486
et spoliare doces et circumscribere et omni
487
crimine divitias adquirere; quarum amor in te
488
quantus erat patriae Deciorum in pectore, quantum
489
dilexit Thebas, si Graecia vera, Menoeceus,
490
in quorum sulcis legiones dentibus anguis
491
cum clipeis nascuntur et horrida bella capessunt
492
continuo, tamquam et tubicen surrexerit una.
493
ergo ignem, cuius scintillas ipse dedisti,
494
flagrantem late et rapientem cuncta videbis.
495
nec tibi parcetur misero, trepidumque magistrum
496
in cavea magno fremitu leo tollet alumnus,
497
nota mathematicis genesis tua, sed grave tardas
498
expectare colus; morieris stamine nondum
499
abrupto, iam nunc obstas et vota moraris,
500
iam torquet iuvenem longa et cervina senectus,
501
ocius Archigenen quaere atque eme quod Mithridates
502
composuit; si vis aliam decerpere ficum
503
atque alias tractare rosas, medicamen habendum est,
504
sorbere ante cibum quod debeat et pater et rex.’
505
Monstro voluptatem egregiam, cui nulla theatra,
506
nulla aequare queas praetoris pulpita lauti,
507
si spectes quanto capitis discrimine constent
508
incrementa domus, aerata multus in arca
509
fiscus et ad vigilem ponendi Castora nummi,
510
ex quo Mars Vltor galeam quoque perdidit et res
511
non potuit servare suas. ergo omnia Florae
512
et Cereris licet et Cybeles aulaea relinquas:
513
tanto maiores humana negotia ludi.
514
an magis oblectant animum iactata petauro
515
corpora quique solet rectum descendere funem,
516
quam tu, Corycia semper qui puppe moraris,
517
atque habitas, Coro semper tollendus et Austro,
518
perditus ac vilis sacci mercator olentis,
519
qui gaudes pingue antiquae de litore Cretae
520
passum et municipes Iovis advexisse lagonas?
521
hic tamen ancipiti figens vestigia planta
522
victum illa mercede parat, brumamque famemque
523
illa reste cavet: tu propter mille talenta
524
et centum villas temerarius, aspice portus
525
et plenum magnis trabibus mare: plus hominum es iam
526
in pelago, veniet classis quocumque vocarit
527
spes lucri, nec Carpathium Gaetulaque tantum
528
aequora transiliet, sed longe Calpe relicta
529
audiet Herculeo stridentem gurgite solem.
530
12
grande operae pretium est, ut tenso folle reverti
531
inde domum possis tumidaque superbus aluta.
532
Oceani monstra et iuvenes vidisse marinos.
533
Non unus mentes agitat furor; ille sororis
534
in manibus vultu Eumenidum ferretur et igni,
535
hic bove percusso mugire Agamemnona credit
536
aut Ithacum: parcat tunicis licet atque lacernis,
537
curatoris eget qui navem mercibus implet
538
ad summum latus et tabula distinguitur unda,
539
cum sit causa mali tanti et discriminis huius
540
concisum argentum in titulos faciesque minutas.
541
occurrunt nubes et fulgura: solvite funem
542
frumenti dominus clamat piperisve coempti,
543
‘nil color hic caeli, nil fascia nigra minatur;
544
aestivum tonat.’ infelix hac forsitan ipsa
545
nocte cadet fractis trabibus fluctuque premetur
546
obrutus et zonam laeva morsuque tenebit,
547
sed cuius votis modo non suffecerat aurum
548
quod Tagus et rutila volvit Pactolus harena,
549
frigida sufficient velantes inguina panni
550
exiguusque cibus, mersa rate naufragus assem
551
dum rogat et picta se tempestate tuetur.
552
Tantis parta malis cura maiore metuque
553
servantur: misera est magni custodia census,
554
dispositis praedives amis vigilare cohortem
555
servorum noctu Licinus iubet, attonitus pro
556
electro signisque suis Phrygiaque columna
557
atque ebore et lata testudine, dolia nudi
558
non ardent cynici; si fregeris, altera fiet
559
cras domus, atque eadem plumbo commissa manebit.
560
sensit Alexander, testa cum vidit in illa
561
magnum habitatorem, quanto felicior hic qui
562
nil cuperet quam qui totum sibi posceret orbem
563
passurus gestis aequanda pericula rebus, nullum
564
numen habes, si sit prudentia: nos te,
565
nos facimus, Fortuna, deam. Mensura tamen quae
566
sufficiat census, siquis me consulat, edam:
567
in quantum sitis atque fames et frigora poscunt,
568
quantum, Epicure, tibi parvis suffecit in hortis,
569
quantum Socratici ceperunt ante penates;
570
numquam aliud natura, aliud sapientia dicit,
571
acribus exemplis videor te eludere? misce
572
ergo aliquid nostris de moribus, effice summam
573
bis septem ordinibus quam lex dignatur Othonis,
574
haec quoque si rugam trahit extenditque labellum,
575
sume duos equites, fac tertia quadringenta
576
si nondum inplevi gremium, si panditur ultra,
577
nec Croesi fortuna umquam nec Persica regna
578
sufficient animo nec divitiae Narcissi,
579
indulsit Caesar cui Claudius omnia, cuius
580
paruit imperiis uxorem occidere iussus.
581
13
Quis nescit, Volusi Bithynice, qualia demens
582
Aegyptos portenta colat? crocodilon adorat
583
pars haec, illa pavet saturam serpentibus ibin;
584
effigies sacri nitet aurea cercopitheci,
585
dimidio magicae resonant ubi Memnone chordae
586
atque vetus Thebe centum iacet obruta portis,
587
illic aeluros, hic piscem fluminis, illic
588
oppida tota canem venerantur, nemo Dianam,
589
orrum et caepe nefas violare et frangere morsu;
590
o sanctas gentes quibus haec nascuntur in hortis
591
numina! lanatis animalibus abstinet omnis
592
mensa, nefas illic fetum iugulare capellae:
593
carnibus humanis vesci licet, attonito cum
594
tale super cenam facinus narraret Vlixes
595
Alcinoo, bilem aut risum fortasse quibusdam
596
moverat ut mendax aretalogus. ‘in mare nemo
597
hunc abicit saeva dignum veraque Charybdi,
598
fingentem inmanes Laestrygonas atque Cyclopas?
599
nam citius Scyllam vel concurrentia saxa
600
Cyaneis plenos et tempestatibus utres
601
crediderim aut tenui percussum verbere Circes
602
et cum remigibus grunnisse Elpenora portis.
603
tam vacui capitis populum Phaeaca putavit?’
604
sic aliquis merito nondum ebrius et minimum qui
605
de Corcyraea temetum duxerat urna.
606
solus enim haec Ithacus nullo sub teste canebat;
607
Nos miranda quidem, set nuper consule Iunco
608
gesta super calidae referemus moenia Copti,
609
nos volgi scelus et cunctis graviora cothurnis;
610
nam scelus, a Pyrra quamquam omnia syrmata volvas,
611
nullus aput tragicos populus facit, accipe, nostro
612
dira quod exemplum feritas produxerit aevo.
613
Inter finitimos vetus atque antiqua simultas,
614
inmortale odium et numquam sanabile vulnus,
615
ardet adhuc Ombos et Tentyra. summus utrimque
616
inde furor volgo, quod numina vicinorum
617
odit uterque locus, cum solos credat habendos
618
esse deos quos ipse colit, sed tempore festo
619
alterius populi rapienda occasio cunctis
620
visa inimicorum primoribus ac ducibus, ne
621
laetum hilaremque diem, ne magnae gaudia cenae
622
sentirent positis ad templa et compita mensis
623
pervigilique toro, quem nocte ac luce iacentem
624
septimus interdum sol invenit, horrida sane
625
Aegyptos, sed luxnria, quantum ipse notavi,
626
barbara famoso non cedit turba Canopo.
627
adde quod et facilis victoria de madidis et
628
blaesis atque mero titubantibus. inde virorum
629
14
saltatus nigro tibicine, qualiacumque
630
unguenta et flores multaeque in fronte coronae:
631
hinc ieiunum odium, sed iurgia prima sonare
632
incipiunt, animis ardentibus haec tuba rixae;
633
dein clamore pari concurritur, et vice teli
634
saevit nuda manus, paucae sine vulnere malae;
635
vix cuiquam aut nulli toto certamine nasus
636
integer, aspiceres iam cuncta per agmina vultus
637
dimidios, alias facies et hiantia ruptis
638
Assa genis, plenos oculorum sanguine pugnos.
639
ludere se credunt ipsi tamen et puerilis
640
exercere acies, quod nulla cadavera calcent.
641
et sane quo tot rixantis milia turbae,
642
si vivunt omnes? ergo acrior impetus, et iam
643
saxa inclinatis per humum quaesita lacertis
644
incipiunt torquere, domestica seditioni
645
tela: nec hunc lapidem, qualis et Turnus et Aiax,
646
vel quo Tydides percussit pondere coxam
647
Aeneae, sed quem valeant emittere dextrae
648
illis dissimiles et nostro tempore natae.
649
nam genus hoc vivo iam decrescebat Homero;
650
terra malos homines nunc educat atque pusillos;
651
ergo deus quicumque aspexit, ridet et odit.
652
A deverticulo repetatur fabula, postquam
653
subsidiis aucti, pars altera promere ferrum
654
audet et infestis pugnam instaurare sagittis,
655
terga fugae celeri praestant instantibus Ombis
656
qui vicina colunt umbrosae Tentyra palmae,
657
labitur hic quidam nimia formidine cursum
658
praecipitans capiturque. ast illum in plurima sectum
659
frusta et particulas, ut multis mortuus unus
660
sufficeret, totum corrosis ossibus edit
661
victrix turba, nec ardenti decoxit aeno
662
aut veribus: longum usque adeo tardumque putavit
663
expectare focos, contenta cadavere crudo.
664
Hic gaudere libet quod non violaverit ignem,
665
quem summa caeli raptum de parte Prometheus
666
donavit terris; elemento gratulor, et te
667
15
exultare reor. sed qui mordere cadaver
668
sustinuit, nil umquam hac carne libentius edit.
669
nam scelere in tanto ne quaeras et dubites an
670
prima voluptatem gula senserit; ultimus autem
671
qui stetit, absumpto iam toto corpore ductis
672
per terram digitis aliquid de sanguine gustat.
673
Vascones, haec fama est, alimentis talibus olim
674
produxere animas, sed res diversa, sed illic
675
fortunae invidia est bellorumque ultima, casus
676
extremi, longae dira obsidionis egestas:
677
huius enim, quod nunc agitur, miserabile debet
678
exemplum esse cibi, sicut modo dicta mihi gens:
679
post omnis herbas, post cuncta animalia, quidquid
680
cogebat vacui ventris furor, hostibus ipsis
681
pallorem ac maciem et tenuis miserantibus artus,
682
membra aliena fame lacerabant, esse parati
683
et sua. quisnam hominum veniam dare quisve deorum
684
ventribus abnueret dira atque inmania passis,
685
et quibus illorum poterant ignoscere manes,
686
quorum corporibus vescebantur? melius nos
687
Zenonis praecepta monent, nec enim omnia, quaedam
688
pro vita facienda putant; sed Cantaber unde
689
Stoicus, antiqui praesertim aetate Metelli?
690
nunc totus Graias nostrasque habet orbis Athenas,
691
Gallia causidicos docuit facunda Britannos,
692
de conducendo loquitur iam rhetore Thyle.
693
nobilis ille tamen populus quem diximus, et par
694
virtute atque fide sed maior clade Zacynthos
695
tale quid excusat: Maeotide saevior ara
696
Aegyptos; quippe illa nefandi Taurica sacri
697
inventrix homines (ut iam quae carmina tradunt
698
digna fide credas) tantum immolat, ulterius nil
699
aut gravius cultro timet hostia, quis modo casus
700
inpulit hos? quae tanta fames infestaque vallo
701
arma coegerunt tam detestabile monstrum
702
audere? anne aliam terra Memphitide sicca
703
16
invidiam facerent nolenti surgere Nilo?
704
qua nec terribiles Cimbri nec Brittones umquam
705
Sauromataeque truces aut inmanes Agathyrsi,
706
hac saevit rabie imbelle et inutile vulgus,
707
parvula fictilibus solitum dare vela phaselis
708
et brevibus pictae remis incumbere testae.
709
nec poenam sceleri invenies nec digna parabis
710
supplicia his populis, in quorum mente pares sunt
711
et similes ira atque fames, mollissima corda
712
humano generi dare se natura fatetur,
713
quae lacrimas dedit; haec nostri pars optima sensus.
714
plorare ergo iubet causam dicentis amici
715
squaloremque rei, pupillum ad iura vocantem
716
circumscriptorem, cuius manantia fletu
717
ora puellares faciunt incerta capilli.
718
naturae imperio gemimus, cum funus adultae
719
virginis occurrit vel terra clauditur infans
720
et minor igne rogi. quis enim bonus et face dignus
721
arcana, qualem Cereris vult esse sacerdos,
722
ulla aliena sibi credit mala? separat hoc nos
723
a grege mutorum, atque ideo venerabile soli
724
sortiti ingenium divinorumque capaces
725
atque exercendis pariendisque artibus apti
726
sensum a caelesti demissum traximus arce,
727
cuius egent prona et terram spectantia. mundi
728
principio indulsit communis conditor illis
729
tantum animas, nobis animum quoque, mutnus ut nos
730
adfectus petere auxilium et praestare iuberet,
731
dispersos trahere in populum, migrare vetusto
732
de nemore et proavis habitatas linquere silvas,
733
aedificare domos, laribus coniungere nostris
734
tectum aliud, tutos vicino limine somnos
735
ut collata daret fiducia, protegere armis
736
lapsum aut ingenti nutantem vulnere civem,
737
communi dare signa tuba, defendier isdem
738
turribus atque una portarum clave teneri.
739
Sed iam serpentum maior concordia, parcit
740
cognatis maculis similis fera; quando leoni
741
fortior eripuit vitam leo? quo nemore umquam
742
expiravit aper maioris dentibus apri?
743
Indica tigris agit rabida cum tigride pacem
744
perpetuam, saevis inter se convenit ursis.
745
ast homini ferrum letale incude nefanda
746
produxisse parum est, cum rastra et sarcula tantum
747
adsueti coquere et martis ac vomere lassi
748
nescierint primi gladios extendere fabri,
749
aspicimus populos quorum non sufficit irae
750
occidisse aliquem, sed pectora bracchia voltum
751
crediderint genus esse cibi. quid diceret ergo
752
vel quo non fugeret, si nunc haec monstra videret
753
Pythagoras, cunctis animalibus abstinuit qui
754
tamquam homine et ventri indulsit non omne legumen?
755
17
Quis numerare queat felicis praemia, Galli,
756
militiae? nam si subeuntur prospera castra,
757
me pavidum excipiat tironem porta secundo
758
sidere, plus — etenim fati valet hora benigni
759
quam si nos Veneris commendet epistula Marti
760
et Samia genetrix quae delectatur harena.
761
Commoda tractemus primum communia, quorum
762
haut minimum illud erit, ne te pulsare togatus
763
audeat, immo etsi pulsetur, dissimulet nec
764
audeat excussos praetori ostendere dentes
765
et nigram in facie tumidis livoribus offam
766
atque oculum medico nil promittente relictum.
767
Bardaicus iudex datur haec punire volenti
768
calceus et grandes magna ad subsellia surae
769
legibus antiquis castrorum et more Camilli
770
servato, miles ne vallum litiget extra
771
et procul a signis. ‘iustissima centurionum
772
cognitio est igitur de milite, nec mihi derit
773
ultio, si iustae defertur causa querellae.’
774
tota cohors tamen est inimica, omnesque manipli
775
consensu magno efficiunt curabilis ut sit
776
vindicta et gravior quam iniuria, dignum erit ergo
777
declamatoris mulino corde Vagelli,
778
cum duo crura habeas, offendere tot caligas, tot
779
milia clavorum, quis tam procul absit ab urbe
780
praeterea, quis tam Pylades, molem aggeris ultra
781
ut veniat? lacrimae siccentur protinus, et se
782
excusaturos non sollicitemus amicos.
783
da testem iudex cum dixerit, audeat ille
784
nescio quis, pugnos qui vidit, dicere vidi,
785
et credam dignum barba dignumque capillis
786
maiorum, citius falsum producere testem
787
contra paganum possis quam vera loquentem
788
contra fortunam armati contraque pudorem.
789
Praemia nunc alia atque alia emolumento note — mus
790
sacramentorum. convallem ruris aviti
791
improbus aut campum mihi si vicinus ademit
792
et sacrum effodit medio de limite saxum,
793
quod mea cum patulo coluit puis annua libo,
794
debitor aut sumptos pergit non reddere nummos
795
vana supervacui dicens chirographa ligni,
796
expectandus erit qui lites inchoet annus
797
totius populi, sed tunc quoque mille ferenda
798
taedia, mille morae; totiens subsellia tantum
799
sternuntur, iam facundo ponente lacernas
800
Caedicio et Fusco iam micturiente parati
801
digredimur, lentaque fori pugnamus harena,
802
ast illis quos arma tegunt et balteus ambit,
803
quod placitum est ipsis praestatur tempus agendi
804
nec res atteritur longo sufflamine litis.
805
Solis praeterea testandi militibus ius
806
vivo patre datur, nam quae sunt parta labore
807
militiae, placuit non esse in corpore census,
808
omne tenet cuius regimen pater, ergo Coranum
809
signorum comitem castrorumque aera merentem
810
quamvis iam tremulus captat pater; hunc favor aequus
811
provehit et pulchro reddit sua dona labori,
812
ipsius certe ducis hoc referre videtur
813
ut qui fortis erit, sit felicissimus idem,
814
ut laeti phaleris omnes et torquibus, omnes
815