0:00

Satires

Juvenal

1

exemplo quodcumque malo committitur, ipsi
displicet auctori: prima est haec ultio, quod se
iudice nemo nocens absolvitur, improba quamvis
gratia fallaci praetoris vicerit urna.
quid sentire putas omnes, Calvine, recenti
5
de scelere et fidei violatae crimine? sed nec
tam tenuis census tibi contigit, ut mediocris
iacturae te mergat onus, nec rara videmus
quae pateris; casus multis hic cognitus ac iam
tritus et e medio fortunae ductus acervo.
10
ponamus nimios gemitus, flagrantior aequo
non debet dolor esse viri nec vulnere maior,
tu quamvis levium minimam exiguamque malorum
particulam vix ferre potes spumantibus ardens
visceribus, sacrum tibi quod non reddat amicus
15
depositum; stupet haec qui iam post terga reliquit
sexaginta annos Fonteio consule natus?
an nihil in melius tot rerum proficis usu?
Magna quidem, sacris quae dat praecepta libellis,
victrix fortunae sapientia; ducimus autem
20
hos quoque felices, qui ferre incommoda vitae
nec iactare iugum vita didicere magistra,
quae tam festa dies, ut cesset prodere furem,
perfidiam, fraudes atque omni ex crimine lucrum
quaesitum et partos gladio vel pyxide nummos?
25
rari quippe boni: numera, vix sunt totidem quot
Thebarum portae vel divitis ostia Nili.
nona aetas agitur peioraque saecula ferri
temporibus, quorum sceleri non invenit ipsa
nomen et a nullo posuit natura metallo.
30
nos hominum divumque fidem clamore demus
quanto Facsidium laudat vocalis agentem
sportula. dic, senior bulla dignissime, nescis
quas habeat veneres aliena pecunia? nescis
quem tua simplicitas risum vulgo moveat, cum
35
exigis a quoquam ne peieret et putet ullis
esse aliquod numen templis araeque rubenti?
quondam hoc indigenae vivebant more, priusquam
sumeret agrestem posito diademate falcem
Saturnus fugiens, tunc cum virguncula Iuno
40
et privatus adhuc Idaeis Iuppiter antris;
nulla super nubes convivia caelicolarum,
nec puer Iliacus formosa nec Herculis uxor
ad cyathos, et iam siccato nectare tergens
bracchia Vulcanus Liparaea nigra taberna.
45
prandebat sibi quisque deus, nec turba deorum
talis ut est hodie, contentaque sidera paucis
numinibus miserum urguebant Atlanta minori
pondere, nondum aliquis sortitus triste profundi
imperium, aut Sicula torvos cum coniuge Pluton,
50
nec rota nec Furiae nec saxum aut vulturis atri
poena, sed infernis hilares sine regibus umbrae.
inprobitas illo fuit admirabilis aevo,
credebant quo grande nefas et morte piandum,
si iuvenis vetulo non adsurrexerat et si
55
barbato cuicumque puer, licet ipse videret
plura domi fraga et maiores glandis acervos;

2

tam venerabile erat praecedere quattuor annis,
primaque par adeo sacrae lanugo senectae.
Nunc si depositum non infitietur amicus,
60
si reddat veterem cum tota aerugine follem,
prodigiosa fides et Tuscis digna libellis,
quaeque coronata lustrati debeat agna.
egregium sanctumque virum si cerno, bimembri
hoc monstrum puero et miranti sub aratro
65
piscibus inventis et fetae comparo mulae,
sollicitus, tamquam lapides effuderit imber
examenque apium longa consederit uva
culmine delubri, tamquam in mare fluxerit amnis
gurgitibus mitis et lactis vertice torrens.
70
Intercepta decem quereris sestertia fraude
sacrilega. quid si bis centum perdidit alter
hoc arcana modo? maiorem tertius illa
summam, quam patulae vix ceperat angulus arcae?
tam facile et pronum est superos contemnere testes,
75
si mortalis idem nemo sciat! aspice quanta
voce neget, quae sit ficti constantia vultus:
per Solis radios Tarpeiaque fulmina iurat
et Martis frameam et Cirrhaei spicula vatis,
per calamos venatricis pharetramque puellae
80
perque tuum, pater Aegaei Neptune, tridentem;
addit et Herculeos arcus hastamque Minervae,
quidquid habent telorum armamentaria caeli.
si vero et pater est, comedam, inquit flebile, ‘nati
sinciput elixi Pharioque madentis aceto.’
85
Sunt in fortunae qui casibus omnia ponant
et nullo credant mundum rectore moveri
natura volvente vices et lucis et anni,
atque ideo intrepidi quaecumque altaria tangunt,
est alius metuens ne crimen poena sequatur;
90
hic putat esse deos et peierat, atque ita secum:
‘decernat quodcumque volet de corpore nostro
Isis et irato feriat mea lumina sistro,
dummodo vel caecus teneam quos abnego nummos,
et phthisis et vomicae putres et dimidium crus
95
sunt tanti, pauper locupletem optare podagram
nec dubitet Ladas, si non eget Anticyra nec
Archigene; quid enim velocis gloria plantae
praestat et esuriens Pisaeae ramus olivae?
ut sit magna, tamen certe lenta ira deorum est;
100
si curant igitur cunctos punire nocentes,
quando ad me venient? sed et exorabile numen
fortasseexperiar, solet his ignoscere, multi
committunt eadem diverso crimina fato:
ille crucem sceleris pretium tulit, hic diadema.’
105

3

Sic animum dirae trepidum formidine culpae
confirmat, tunc te sacra ad delubra vocantem
praecedit, trahere immo ultro ac vexare paratus,
nam cum magna malae superest audacia causae,
creditur a multis fiducia, mimum agit ille,
110
urbani qualem fugitivus scurra Catulli:
tu miser exclamas, ut Stentora vincere possis,
vel potius quantum Gradivus Homericus: ‘audis,
Iuppiter, haec, nec labra moves, cum mittere vocem
debueris vel marmoreus vel aeneus? aut cur
115
in carbone tuo charta pia tura soluta
ponimus et sectum vituli iecur albaque porci
omenta? ut video, nullum discrimen habendum est
effigies inter vestras statuamque Vagelli.’
Accipe quae contra valeat solacia ferre
120
et qui nec cynicos nec stoica dogmata legit
a cynicis tunica distantia, non Epicurum
suspicit exigui laetum plantaribus horti,
curentur dubii medicis maioribus aegri:
tu venam vel discipulo committe Philippi.
125
si nullum in terris tam detestabile factum
ostendis, taceo, nec pugnis caedere pectus
te veto nec plana faciem contundere palma,
quandoquidem accepto claudenda est ianua damno,
et maiore domus gemitu, maiore tumultu
130
planguntur nummi quam funera, nemo dolorem
fingit in hoc casu, vestem diducere summam
contentus, vexare oculos umore coacto:
ploratur lacrimis amissa pecunia veris.
Sed si cuncta vides simili fora plena querella,
135
si decies lectis diversa parte tabellis
vana super vacui dicunt chirographa ligni,
arguit ipsorum quos littera geminaque princeps
sardonychum, loculis quae custoditur eburnis,
ten, o delicias! extra communia censes
140
ponendum, quia tu gallinae filius albae,
nos viles pulli, nati infelicibus ovis?
rem pateris modicam et mediocri bile ferendam,
si flectas oculos maiora ad crimina, confer
conductum latronem, incendia sulpure coepta
145
atque dolo, primos cum ianua colligit ignes;
confer et hos, veteris qui tollunt grandia templi
pocula adorandae robiginis et populorum
dona vel antiquo positas a rege coronas;
haec ibi si non sunt, minor exstat sacrilegus qui
150
radat inaurati femur Herculis et faciem ipsam
Neptuni, qui bratteolam de Castore ducat;
an dubitet solitus totum conflare Tonantem?
confer et artifices mercatoremque veneni,
et deducendum corio bovis in mare, cum quo
155
clauditur adversis innoxia simia fatis,
haec quota pars scelerum, quae custos Gallicus urbis
usque a lucifero donec lux occidat audit?
humani generis mores tibi nosse volenti
sufficit una domus: paucos consume dies et
160
dicere te miserum, postquam illinc veneris, aude.
quis tumidum guttur miratur in Alpibus, aut quis
in Meroe crasso maiorem infante mamillam?

4

caerula quis stupuit Germani lumina, flavam
caesariem et madido torquentem cornua cirro?
165
nempe quod haec illis natura est omnibus una.
ad subitas Thracum volucres nubemque sonoram
Pygmaeus parvis currit bellator in armis,
mox inpar hosti raptusque per aera curvis
unguibus a saeva fertur grue. si videas hoc
170
gentibus in nostris, risu quatiare; sed illic,
quamquam eadem adsidue spectentur proelia, ridet
nemo, ubi tota cohors pede non est altior uno.
‘Nullane peiuri capitis fraudisque nefandae
poena erit?’ abreptum crede hunc graviore catena
175
protinus et nostro (quid plus velit ira?) necari
arbitrio: manet illa tamen iactura, nec umquam
depositum tibi sospes erit, sed corpore t runco
invidiosa dabit minimus solacia sanguis.
at vindicta bonum vita iucundius ipsa.
180
nempe hoc indocti, quorum praecordia nullis
interdum aut levibus videas flagrantia causis;
quantulacumque adeo est occasio sufficit irae.
Chrysippus non dicet idem nec mite Thaletis
ingenium dulcique senex vicinus Hymetto,
185
qui partem acceptae saeva inter vincla cicutae
accusatori nollet dare. plurima felix
paulatim vitia atque errores exuit omnes,
prima docet rectum sapientia, quippe minuti
semper et infirmi est animi exiguique voluptas
190
ultio, continuo sic collige, quod vindicta
nemo magis gaudet quam femina. Cur tamen hos tu
evasisse putes, quos diri conscia facti
mens habet attonitos et surdo verbere caedit
occultum quatiente animo tortore flagellum?
195
poena autem vehemens ac multo saevior illis
quas et Caedicius gravis invenit et Rhadamanthus,
nocte dieque suum gestare in pectore testem.
Spartano cuidam respondit Pythia vates
haut inpunitum quondam fore quod dubitaret
200
depositum retinere et fraudem iure tueri
iurando; quaerebat enim quae numinis esset
mens et an hoc illi facinus suaderet Apollo.
reddidit ergo metu, non motibus; et tamen omnem

5

vocem adyti dignam templo veramque probavit
205
extinctus tota pariter cum prole domoque,
et quamvis longa deductis gente propinquis.
has patitur poenas peccandi sola voluntas.
nam scelus intra se tacitum qui cogitat ullum,
facti crimen habet. Cedo si conata peregit:
210
perpetua anxietas nec mensae tempore cessat,
faucibus ut morbo siccis interque molares
difficili crescente cibo, sed vina misellus
expuit, Albani veteris pretiosa senectus
displicet; ostendas melius, densissima ruga
215
cogitur in frontem velut acri ducta Falerno.
nocte brevem si forte indulsit cura soporem,
et toto versata toro iam membra quiescunt,
continuo templum et violati numinis aras
et, quod praecipuis mentem sudoribus urguet,
220
te videt in somnis; tua sacra et maior imago
humana turbat pavidum cogitque fateri.
hi sunt qui trepidant et ad omnia fulgura pallent,
cum tonat, exanimes primo quoque murmure caeli,
non quasi fortuitus nec ventorum rabie sed
225
iratus cadat in terras et iudicet ignis.
illa nihil nocuit, cura graviore timetur
proxima tempestas velut hoc dilata sereno.
praeterea lateris vigili cum febre dolorem
si coepere pati, missum ad sua corpora morbum
230
infesto credunt a numine, saxa deorum
haec et tela putant, pecudem spondere sacello
balantem et Laribus cristam promittere galli
non audent; quid enim sperare nocentibus aegris
concessum? vel quae non dignior hostia vita?
235
mobilis et varia est ferme natura malorum:
cum scelus admittunt, superest constantia; quod fas
atque nefas, tandem incipiunt sentire peractis
criminibus, tamen ad mores natura recurrit
damnatos fixa et mutari nescia, nam quis
240
peccandi finem posuit sibi? quando recepit
eiectum semel attrita de fronte ruborem?
quisnam hominum est quem tu contentum videris uno
flagitio? dabit in laqueum vestigia noster
perfidus et nigri patietur carceris uncum
245
aut maris Aegaei rupem scopulosque frequentes
exulibus magnis, poena gaudebis amara
nominis invisi, tandemque fatebere laetus
nec surdum nec Teresian quemquam esse deorum.

6

Plurima sunt, Fuscine, et fama digna sinistra
250
et quod maiorum vitia sequiturque minores
et nitidis maculam haesuram figentia rebus,
quae monstrant ipsi pueris traduntque parentes,
si damnosa senem iuvat alea, ludit et heres
bullatus parvoque eadem movet arma fritillo.
255
nec melius de se cuiquam sperare propinquo
concedet iuvenis, qui radere tubera terrae,
boletum condire et eodem iure natantis
mergere ficedulas didicit nebulone parente
et cana monstrante gula; cum septimus annus
260
transierit puerum, nondum omni dente renato,
barbatos licet admoveas mille inde magistros,
hinc totidem, cupiet lauto cenare paratu
semper et a magna non degenerare culina.
Mitem animum et mores modicis erroribus aequos
265
praecipit, atque animas servorum et corpora nostra
materia constare putat paribusque elementis,
an saevire docet Rutilus, qui gaudet acerbo
plagarum strepitu et nullam Sirena flagellis
conparat, Antiphates trepidi laris ac Polyphemus,
270
tunc felix, quotiens aliquis tortore vocato
uritur ardenti duo propter lintea ferro?
quid suadet iuveni laetus stridore catenae,
quem mire adficiunt inscripta, ergastula, carcer?
rusticus expectas ut non sit adultera Largae
275
filia, quae numquam maternos dicere moechos
tam cito nec tanto poterit contexere cursu,
ut non terdecies respiret? conscia matri
virgo fuit, ceras nunc hac dictante pusillas
implet et ad moechum dat eisdem ferre cinaedis.
280
sic natura iubet: velocius et citius nos
corrumpunt vitiorum exempla domestica, magnis
cum subeant animos auctoribus, unus et alter
forsitan haec spernant iuvenes, quibus arte benigna
et meliore luto finxit praecordia Titan,
285
sed reliquos fugienda patrum vestigia ducunt
et monstrata diu veteris trahit orbita culpae.
Abstineas igitur damnandis. huius enim vel

7

una potens ratio est, ne crimina nostra sequantui
ex nobis geniti, quoniam dociles imitandis
290
turpibus ac pravis omnes sumus, et Catilinam
quocumque in populo videas, quocumque sub axe,
sed nec Brutus erit Bruti nec avunculus usquam,
nil dictu foedum visuque haec limina tangat,
intra quae pater est; procul, a procul inde puellae
295
lenonum et cantus pernoctantis parasiti.
maxima debetur puero reverentia, siquid
turpe paras; nec tu pueri contempseris annos,
sed peccaturo obstet tibi filius infans.
nam siquid dignum censoris fecerit ira
300
quandoque et similem tibi se non corpore tantum
nec vultu dederit, morum quoque filius, et qui
omnia deterius tua per vestigia peccet,
corripies nimirum et castigabis acerbo
clamore ac post haec tabulas mutare parabis.
305
unde tibi frontem libertatemque parentis,
cum facias peiora senex vacuumque cerebro
iam pridem caput hoc ventosa cucurbita quaerat?
Hospite venturo cessabit nemo tuorum.
‘verre pavimentum, nitidas ostende columnas,
310
arida cum tota descendat aranea tela;
hic leve argentum, vasa aspera tergeat alter’:

8

vox domini furit instantis virgamque tenentis.
ergo miser trepidas, ne stercore foeda canino
atria displiceant oculis venientis amici,
315
ne perfusa luto sit porticus; et tamen uno
semodio scobis haec emendat servulus unus:
illud non agitas, ut sanctam filius omni
aspiciat sine labe domum vitioque carentem?
gratum est quod patriae civem populoque dedisti,
320
si facis ut patriae sit idoneus, utilis agris,
utilis et bellorum et pacis rebus agendis,
plurimum enim intererit quibus artibus et quibus hunc tu
moribus instituas. serpente ciconia pullos
nutrit et inventa per devia rura lacerta:
325
illi eadem sumptis quaerunt animalia pinnis.
vultur iumento et canibus crucibusque relictis
ad fetus properat partemque cadaveris adfert:
hic est ergo cibus magni quoque vulturis et se
pascentis, propria cum iam facit arbore nidos.
330
sed leporem aut capream famulae Iovis et generosae
in saltu venantur aves, hinc praeda cubili
ponitur: inde autem cum se matura levavit
progenies, stimulante fame festinat ad illam
quam primum praedam rupto gustaverat ovo.
335
Aedificator erat Cretonius et modo curvo
litore Caietae, summa nunc Tiburis arce,
nunc Praenestinis in montibus alta parabat
culmina villarum graecis longeque petitis
marmoribus vincens Fortunae atque Herculis aedem,
340
ut spado vincebat Capitolia nostra Posides.
dum sic ergo habitat Cretonius, inminuit rem,
fregit opes, nec parva tamen mensura relictae
partis erat: totam hanc turbavit filius amens,
dum meliore novas attollit marmore villas.
345
Quidam sortiti metuentem sabbata patrem
nil praeter nubes et caeli numen adorant,
nec distare putant humana carne suillam,
qua pater abstinuit, mox et praeputia ponunt;
Romanas autem soliti contemnere leges
350
Iudaicum ediscunt et servant ac metuunt ius,
tradidit arcano quodcumque volumine Moyses,
non monstrare vias eadem nisi sacra colenti,
quaesitum ad fontem solos deducere verpos.
sed pater in causa, cui septima quaeque fuit lux
355
ignava et partem vitae non attigit ullam.
Sponte tamen iuvenes imitantur cetera, solam
inviti quoque avaritiam exercere iubentur.
fallit enim vitium specie virtutis et umbra,
cum sit triste habitu vultuque et veste severum,
360
nec dubie tamquam frugi laudetur avarus,
tamquam parcus homo et rerum tutela suarum
certa magis quam si fortunas servet easdem
Hesperidum serpens aut Ponticus. adde quod hunc de

9

quo loquor egregium populus putat adquirendi
365
artificem; quippe his crescunt patrimonia fabris,
sed crescunt quocumque modo, maioraque fiunt
incude adsidua semperque ardente camino.
Et pater ergo animi felices credit avaros;
qui miratur opes, qui nulla exempla beati;
370
pauperis esse putat, iuvenes hortatur ut illa
ire via pergant et eidem incumbere sectae,
sunt quaedam vitiorum elementa, his protinus illos
inbuit et cogit minimas ediscere sordes;
mox adquirendi docet insatiabile votum.
375
servorum ventres modio castigat iniquo
ipse quoque esuriens, neque enim omnia sustinet umquam
mucida caerulei panis consumere frusta,
hesternum solitus medio servare minutal
Septembri nec non differre in tempora cenae
380
alterius conchem aestivam cum parte lacerti
signatam vel dimidio putrique siluro,
filaque sectivi numerata includere porri.
invitatus ad haec aliquis de ponte negabit.
sed quo divitias haec per tormenta coactas,
385
cum furor baut dubius, cum sit manifesta phrenesis,
ut locuples moriaris, egentis vivere fato?
interea pleno cum turget sacculus ore,
crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crevit,
et minus hanc optat qui non habet, ergo paratur
390
altera villa tibi, cum rus non sufficit unum,
et proferre libet fines maiorque videtur
et melior vicina seges, mercaris et hanc et
arbusta et densa montem qui canet oliva.
quorum si pretio dominus non vincitur ullo,
395
nocte boves macri lassoque famelica collo
iumenta ad virides huius mittentur aristas,
nec prius inde domum quam tota novalia saevos
in ventres abeant, ut credas falcibus actum.
dicere vix possis quam multi talia plorent
400
et quot venales iniuria fecerit agros
Sed qui sermones, quam foedae bucina famae!
quid nocet haec? inquit, ‘tunicam mihi malo lupini
quam si me toto laudet vicinia pago
exigui ruris paucissima farra secantem.’
405
scilicet et morbis et debilitate carebis,
et luctum et curam effugies, et tempora vitae
longa tibi posthac fato meliore dabuntur,
si tantum culti solus possederis agri
quantum sub Tatio populus Romanus arabat.
410
mox etiam fractis aetate ac Punica passis
proelia vel Pyrrhum inmanem gladiosque Molossos
tandem pro multis vix iugera bina dabantur
vulneribus; merces haec sanguinis atque laboris
nullis visa umquam meritis minor, aut ingratae
415
curta fides patriae; saturabat glaebula talis
patrem ipsum turbamque casae, qua feta iacebat
uxor et infantes ludebant quattuor, unus
vernula, tres domini; sed magnis fratribus horum
a scrobe vel sulco redeuntibus altera cena
420
amplior et grandes fumabant pultibus ollae:
nunc modus hic agri nostro non sufficit horto.

10

Inde fere scelerum causae, nec plura venena
miscuit aut ferro grassatur saepius ullum
humanae mentis vitium quam saeva cupido
425
inmodici census, nam dives qui fieri vult,
et cito vult fieri; sed quae reverentia legum,
quis metus aut pudor est umquam properantis avari?
‘vivite contenti casulis et collibus istis,
o pueri,’ Marsus dicebat et Hernicus olim
430
Vestinusque senex; ‘panem quaeramus aratro,
qui satis est mensis; laudant hoc numina ruris,
quorum ope et auxilio gratae post munus aristae
contingunt homini veteris fastidia quercus.
nil vetitum fecisse volet quem non pudet alto
435
per glaciem perone tegi, qui summovet Euros
pellibus inversis: peregrina ignotaque nobis
ad scelus atque nefas, quaecumque est, purpura ducit.’
Haec illi veteres praecepta minoribus, at nunc
post finem autumni media de nocte supinum
440
clamosus iuvenem pater excitat: ‘accipe ceras,
scribe, puer, vigila, causas age, perlege rubras
maiorum leges, aut vitem posce libello,
sed caput intactum buxo naresque pilosas
adnotet et grandes miretur Laelius alas,
445
dirue Maurorum attegias, castella Brigantum,
ut locupletem aquilam tibi sexagesimus annus
adferat, aut longos castrorum ferre labores
si piget et trepidum solvunt tibi cornua ventrem
cum lituis audita, pares quod vendere possis
450
pluris dimidio, nec te fastidia mercis
ullius subeant ablegandae Tiberim ultra,
neu credas ponendum aliquid discriminis inter
unguenta et corium; lucri bonus est odor ex re
qualibet, illa tuo sententia semper in ore
455
versetur dis atque ipso Iove digna poeta:
unde habeas quaerit nemo, sed oportet habere.
hoc monstrant vetulae pueris repentibus assae,
hoc discunt omnes ante alpha et beta puellae.’
Talibus instantem monitis quemcumque parentem
460
sic possem adfari: ‘dic, o vanissime, quis te
festinare iubet? meliorem praesto magistro
discipulum, securus abi: vincens ut Aiax
praeteriit Telamonem, ut Pelea vicit Achilles,
parcendum est teneris, nondum implevere medullas
465
maturae mala nequitiae, cum pectere barbam
coeperit et longae mucronem admittere cultri,
falsus erit testis, vendet periuria summa
exigua. et Cereris tangens aramque pedemque,
elatam iam crede nurum, si limina vestra
470
mortifera cum dote subit, quibus illa premetur
per somnum digitis! nam quae terraque marique
adquirenda putas, brevior via conteret illi;
nullus enim magni sceleris labor. “haec ego numquam

11

mandavi,” dices olim, nec talia suasi.
475
mentis causa malae tamen est et origo penes te.
nam quisquis magni census praecepit amorem
et laevo monitu pueros producit avaros
et qui per fraudes patrimonia conduplicari
dat libertatem et totas effundit habenas
480
curriculo, quem si revoces, subsistere nescit
et te contempto rapitur metisque relictis.
nemo satis credit tantum delinquere quantum
permittas: adeo indulgent sibi latius ipsi.
Cum dicis iuveni stultum qui donet amico,
485
qui paupertatem levet attollatque propinqui,
et spoliare doces et circumscribere et omni
crimine divitias adquirere; quarum amor in te
quantus erat patriae Deciorum in pectore, quantum
dilexit Thebas, si Graecia vera, Menoeceus,
490
in quorum sulcis legiones dentibus anguis
cum clipeis nascuntur et horrida bella capessunt
continuo, tamquam et tubicen surrexerit una.
ergo ignem, cuius scintillas ipse dedisti,
flagrantem late et rapientem cuncta videbis.
495
nec tibi parcetur misero, trepidumque magistrum
in cavea magno fremitu leo tollet alumnus,
nota mathematicis genesis tua, sed grave tardas
expectare colus; morieris stamine nondum
abrupto, iam nunc obstas et vota moraris,
500
iam torquet iuvenem longa et cervina senectus,
ocius Archigenen quaere atque eme quod Mithridates
composuit; si vis aliam decerpere ficum
atque alias tractare rosas, medicamen habendum est,
sorbere ante cibum quod debeat et pater et rex.’
505
Monstro voluptatem egregiam, cui nulla theatra,
nulla aequare queas praetoris pulpita lauti,
si spectes quanto capitis discrimine constent
incrementa domus, aerata multus in arca
fiscus et ad vigilem ponendi Castora nummi,
510
ex quo Mars Vltor galeam quoque perdidit et res
non potuit servare suas. ergo omnia Florae
et Cereris licet et Cybeles aulaea relinquas:
tanto maiores humana negotia ludi.
an magis oblectant animum iactata petauro
515
corpora quique solet rectum descendere funem,
quam tu, Corycia semper qui puppe moraris,
atque habitas, Coro semper tollendus et Austro,
perditus ac vilis sacci mercator olentis,
qui gaudes pingue antiquae de litore Cretae
520
passum et municipes Iovis advexisse lagonas?
hic tamen ancipiti figens vestigia planta
victum illa mercede parat, brumamque famemque
illa reste cavet: tu propter mille talenta
et centum villas temerarius, aspice portus
525
et plenum magnis trabibus mare: plus hominum es iam
in pelago, veniet classis quocumque vocarit
spes lucri, nec Carpathium Gaetulaque tantum
aequora transiliet, sed longe Calpe relicta
audiet Herculeo stridentem gurgite solem.
530

12

grande operae pretium est, ut tenso folle reverti
inde domum possis tumidaque superbus aluta.
Oceani monstra et iuvenes vidisse marinos.
Non unus mentes agitat furor; ille sororis
in manibus vultu Eumenidum ferretur et igni,
535
hic bove percusso mugire Agamemnona credit
aut Ithacum: parcat tunicis licet atque lacernis,
curatoris eget qui navem mercibus implet
ad summum latus et tabula distinguitur unda,
cum sit causa mali tanti et discriminis huius
540
concisum argentum in titulos faciesque minutas.
occurrunt nubes et fulgura: solvite funem
frumenti dominus clamat piperisve coempti,
‘nil color hic caeli, nil fascia nigra minatur;
aestivum tonat.’ infelix hac forsitan ipsa
545
nocte cadet fractis trabibus fluctuque premetur
obrutus et zonam laeva morsuque tenebit,
sed cuius votis modo non suffecerat aurum
quod Tagus et rutila volvit Pactolus harena,
frigida sufficient velantes inguina panni
550
exiguusque cibus, mersa rate naufragus assem
dum rogat et picta se tempestate tuetur.
Tantis parta malis cura maiore metuque
servantur: misera est magni custodia census,
dispositis praedives amis vigilare cohortem
555
servorum noctu Licinus iubet, attonitus pro
electro signisque suis Phrygiaque columna
atque ebore et lata testudine, dolia nudi
non ardent cynici; si fregeris, altera fiet
cras domus, atque eadem plumbo commissa manebit.
560
sensit Alexander, testa cum vidit in illa
magnum habitatorem, quanto felicior hic qui
nil cuperet quam qui totum sibi posceret orbem
passurus gestis aequanda pericula rebus, nullum
numen habes, si sit prudentia: nos te,
565
nos facimus, Fortuna, deam. Mensura tamen quae
sufficiat census, siquis me consulat, edam:
in quantum sitis atque fames et frigora poscunt,
quantum, Epicure, tibi parvis suffecit in hortis,
quantum Socratici ceperunt ante penates;
570
numquam aliud natura, aliud sapientia dicit,
acribus exemplis videor te eludere? misce
ergo aliquid nostris de moribus, effice summam
bis septem ordinibus quam lex dignatur Othonis,
haec quoque si rugam trahit extenditque labellum,
575
sume duos equites, fac tertia quadringenta
si nondum inplevi gremium, si panditur ultra,
nec Croesi fortuna umquam nec Persica regna
sufficient animo nec divitiae Narcissi,
indulsit Caesar cui Claudius omnia, cuius
580
paruit imperiis uxorem occidere iussus.

13

Quis nescit, Volusi Bithynice, qualia demens
Aegyptos portenta colat? crocodilon adorat
pars haec, illa pavet saturam serpentibus ibin;
effigies sacri nitet aurea cercopitheci,
585
dimidio magicae resonant ubi Memnone chordae
atque vetus Thebe centum iacet obruta portis,
illic aeluros, hic piscem fluminis, illic
oppida tota canem venerantur, nemo Dianam,
orrum et caepe nefas violare et frangere morsu;
590
o sanctas gentes quibus haec nascuntur in hortis
numina! lanatis animalibus abstinet omnis
mensa, nefas illic fetum iugulare capellae:
carnibus humanis vesci licet, attonito cum
tale super cenam facinus narraret Vlixes
595
Alcinoo, bilem aut risum fortasse quibusdam
moverat ut mendax aretalogus. ‘in mare nemo
hunc abicit saeva dignum veraque Charybdi,
fingentem inmanes Laestrygonas atque Cyclopas?
nam citius Scyllam vel concurrentia saxa
600
Cyaneis plenos et tempestatibus utres
crediderim aut tenui percussum verbere Circes
et cum remigibus grunnisse Elpenora portis.
tam vacui capitis populum Phaeaca putavit?’
sic aliquis merito nondum ebrius et minimum qui
605
de Corcyraea temetum duxerat urna.
solus enim haec Ithacus nullo sub teste canebat;
Nos miranda quidem, set nuper consule Iunco
gesta super calidae referemus moenia Copti,
nos volgi scelus et cunctis graviora cothurnis;
610
nam scelus, a Pyrra quamquam omnia syrmata volvas,
nullus aput tragicos populus facit, accipe, nostro
dira quod exemplum feritas produxerit aevo.
Inter finitimos vetus atque antiqua simultas,
inmortale odium et numquam sanabile vulnus,
615
ardet adhuc Ombos et Tentyra. summus utrimque
inde furor volgo, quod numina vicinorum
odit uterque locus, cum solos credat habendos
esse deos quos ipse colit, sed tempore festo
alterius populi rapienda occasio cunctis
620
visa inimicorum primoribus ac ducibus, ne
laetum hilaremque diem, ne magnae gaudia cenae
sentirent positis ad templa et compita mensis
pervigilique toro, quem nocte ac luce iacentem
septimus interdum sol invenit, horrida sane
625
Aegyptos, sed luxnria, quantum ipse notavi,
barbara famoso non cedit turba Canopo.
adde quod et facilis victoria de madidis et
blaesis atque mero titubantibus. inde virorum

14

saltatus nigro tibicine, qualiacumque
630
unguenta et flores multaeque in fronte coronae:
hinc ieiunum odium, sed iurgia prima sonare
incipiunt, animis ardentibus haec tuba rixae;
dein clamore pari concurritur, et vice teli
saevit nuda manus, paucae sine vulnere malae;
635
vix cuiquam aut nulli toto certamine nasus
integer, aspiceres iam cuncta per agmina vultus
dimidios, alias facies et hiantia ruptis
Assa genis, plenos oculorum sanguine pugnos.
ludere se credunt ipsi tamen et puerilis
640
exercere acies, quod nulla cadavera calcent.
et sane quo tot rixantis milia turbae,
si vivunt omnes? ergo acrior impetus, et iam
saxa inclinatis per humum quaesita lacertis
incipiunt torquere, domestica seditioni
645
tela: nec hunc lapidem, qualis et Turnus et Aiax,
vel quo Tydides percussit pondere coxam
Aeneae, sed quem valeant emittere dextrae
illis dissimiles et nostro tempore natae.
nam genus hoc vivo iam decrescebat Homero;
650
terra malos homines nunc educat atque pusillos;
ergo deus quicumque aspexit, ridet et odit.
A deverticulo repetatur fabula, postquam
subsidiis aucti, pars altera promere ferrum
audet et infestis pugnam instaurare sagittis,
655
terga fugae celeri praestant instantibus Ombis
qui vicina colunt umbrosae Tentyra palmae,
labitur hic quidam nimia formidine cursum
praecipitans capiturque. ast illum in plurima sectum
frusta et particulas, ut multis mortuus unus
660
sufficeret, totum corrosis ossibus edit
victrix turba, nec ardenti decoxit aeno
aut veribus: longum usque adeo tardumque putavit
expectare focos, contenta cadavere crudo.
Hic gaudere libet quod non violaverit ignem,
665
quem summa caeli raptum de parte Prometheus
donavit terris; elemento gratulor, et te

15

exultare reor. sed qui mordere cadaver
sustinuit, nil umquam hac carne libentius edit.
nam scelere in tanto ne quaeras et dubites an
670
prima voluptatem gula senserit; ultimus autem
qui stetit, absumpto iam toto corpore ductis
per terram digitis aliquid de sanguine gustat.
Vascones, haec fama est, alimentis talibus olim
produxere animas, sed res diversa, sed illic
675
fortunae invidia est bellorumque ultima, casus
extremi, longae dira obsidionis egestas:
huius enim, quod nunc agitur, miserabile debet
exemplum esse cibi, sicut modo dicta mihi gens:
post omnis herbas, post cuncta animalia, quidquid
680
cogebat vacui ventris furor, hostibus ipsis
pallorem ac maciem et tenuis miserantibus artus,
membra aliena fame lacerabant, esse parati
et sua. quisnam hominum veniam dare quisve deorum
ventribus abnueret dira atque inmania passis,
685
et quibus illorum poterant ignoscere manes,
quorum corporibus vescebantur? melius nos
Zenonis praecepta monent, nec enim omnia, quaedam
pro vita facienda putant; sed Cantaber unde
Stoicus, antiqui praesertim aetate Metelli?
690
nunc totus Graias nostrasque habet orbis Athenas,
Gallia causidicos docuit facunda Britannos,
de conducendo loquitur iam rhetore Thyle.
nobilis ille tamen populus quem diximus, et par
virtute atque fide sed maior clade Zacynthos
695
tale quid excusat: Maeotide saevior ara
Aegyptos; quippe illa nefandi Taurica sacri
inventrix homines (ut iam quae carmina tradunt
digna fide credas) tantum immolat, ulterius nil
aut gravius cultro timet hostia, quis modo casus
700
inpulit hos? quae tanta fames infestaque vallo
arma coegerunt tam detestabile monstrum
audere? anne aliam terra Memphitide sicca

16

invidiam facerent nolenti surgere Nilo?
qua nec terribiles Cimbri nec Brittones umquam
705
Sauromataeque truces aut inmanes Agathyrsi,
hac saevit rabie imbelle et inutile vulgus,
parvula fictilibus solitum dare vela phaselis
et brevibus pictae remis incumbere testae.
nec poenam sceleri invenies nec digna parabis
710
supplicia his populis, in quorum mente pares sunt
et similes ira atque fames, mollissima corda
humano generi dare se natura fatetur,
quae lacrimas dedit; haec nostri pars optima sensus.
plorare ergo iubet causam dicentis amici
715
squaloremque rei, pupillum ad iura vocantem
circumscriptorem, cuius manantia fletu
ora puellares faciunt incerta capilli.
naturae imperio gemimus, cum funus adultae
virginis occurrit vel terra clauditur infans
720
et minor igne rogi. quis enim bonus et face dignus
arcana, qualem Cereris vult esse sacerdos,
ulla aliena sibi credit mala? separat hoc nos
a grege mutorum, atque ideo venerabile soli
sortiti ingenium divinorumque capaces
725
atque exercendis pariendisque artibus apti
sensum a caelesti demissum traximus arce,
cuius egent prona et terram spectantia. mundi
principio indulsit communis conditor illis
tantum animas, nobis animum quoque, mutnus ut nos
730
adfectus petere auxilium et praestare iuberet,
dispersos trahere in populum, migrare vetusto
de nemore et proavis habitatas linquere silvas,
aedificare domos, laribus coniungere nostris
tectum aliud, tutos vicino limine somnos
735
ut collata daret fiducia, protegere armis
lapsum aut ingenti nutantem vulnere civem,
communi dare signa tuba, defendier isdem
turribus atque una portarum clave teneri.
Sed iam serpentum maior concordia, parcit
740
cognatis maculis similis fera; quando leoni
fortior eripuit vitam leo? quo nemore umquam
expiravit aper maioris dentibus apri?
Indica tigris agit rabida cum tigride pacem
perpetuam, saevis inter se convenit ursis.
745
ast homini ferrum letale incude nefanda
produxisse parum est, cum rastra et sarcula tantum
adsueti coquere et martis ac vomere lassi
nescierint primi gladios extendere fabri,
aspicimus populos quorum non sufficit irae
750
occidisse aliquem, sed pectora bracchia voltum
crediderint genus esse cibi. quid diceret ergo
vel quo non fugeret, si nunc haec monstra videret
Pythagoras, cunctis animalibus abstinuit qui
tamquam homine et ventri indulsit non omne legumen?
755

17

Quis numerare queat felicis praemia, Galli,
militiae? nam si subeuntur prospera castra,
me pavidum excipiat tironem porta secundo
sidere, plus — etenim fati valet hora benigni
quam si nos Veneris commendet epistula Marti
760
et Samia genetrix quae delectatur harena.
Commoda tractemus primum communia, quorum
haut minimum illud erit, ne te pulsare togatus
audeat, immo etsi pulsetur, dissimulet nec
audeat excussos praetori ostendere dentes
765
et nigram in facie tumidis livoribus offam
atque oculum medico nil promittente relictum.
Bardaicus iudex datur haec punire volenti
calceus et grandes magna ad subsellia surae
legibus antiquis castrorum et more Camilli
770
servato, miles ne vallum litiget extra
et procul a signis. ‘iustissima centurionum
cognitio est igitur de milite, nec mihi derit
ultio, si iustae defertur causa querellae.’
tota cohors tamen est inimica, omnesque manipli
775
consensu magno efficiunt curabilis ut sit
vindicta et gravior quam iniuria, dignum erit ergo
declamatoris mulino corde Vagelli,
cum duo crura habeas, offendere tot caligas, tot
milia clavorum, quis tam procul absit ab urbe
780
praeterea, quis tam Pylades, molem aggeris ultra
ut veniat? lacrimae siccentur protinus, et se
excusaturos non sollicitemus amicos.
da testem iudex cum dixerit, audeat ille
nescio quis, pugnos qui vidit, dicere vidi,
785
et credam dignum barba dignumque capillis
maiorum, citius falsum producere testem
contra paganum possis quam vera loquentem
contra fortunam armati contraque pudorem.
Praemia nunc alia atque alia emolumento note — mus
790
sacramentorum. convallem ruris aviti
improbus aut campum mihi si vicinus ademit
et sacrum effodit medio de limite saxum,
quod mea cum patulo coluit puis annua libo,
debitor aut sumptos pergit non reddere nummos
795
vana supervacui dicens chirographa ligni,
expectandus erit qui lites inchoet annus
totius populi, sed tunc quoque mille ferenda
taedia, mille morae; totiens subsellia tantum
sternuntur, iam facundo ponente lacernas
800
Caedicio et Fusco iam micturiente parati
digredimur, lentaque fori pugnamus harena,
ast illis quos arma tegunt et balteus ambit,
quod placitum est ipsis praestatur tempus agendi
nec res atteritur longo sufflamine litis.
805
Solis praeterea testandi militibus ius
vivo patre datur, nam quae sunt parta labore
militiae, placuit non esse in corpore census,
omne tenet cuius regimen pater, ergo Coranum
signorum comitem castrorumque aera merentem
810
quamvis iam tremulus captat pater; hunc favor aequus
provehit et pulchro reddit sua dona labori,
ipsius certe ducis hoc referre videtur
ut qui fortis erit, sit felicissimus idem,
ut laeti phaleris omnes et torquibus, omnes
815

Source Text: Juvenal Juvenal and Persius: With An English Translation William Heinemann; G. P. Putnam's Son 1918. Public Domain.
Translation, Audio, Morphology, and Analyses AI-generated unless otherwise specified. Copyright LexAudio, LLC.