Satires

Semper ego auditor tantum? numquamne reponam

vexatus totiens rauci Theseide Cordi?

inpune ergo mihi recitaverit ille togatas,

hic elegos? inpune diem consumpserit ingens

Telephus aut summi plena iam margine libri

scriptus et in tergo necdum finitus Orestes?

nota magis nulli domus est sua quam mihi lucus

Martis et Aeoliis vicinum rupibus antrum

Vulcani. Quid agant venti, quas torqueat umbras

Aeacus, unde alius furtivae devehat aurum

pelliculae, quantas iaculetur Monychus ornos,

Frontonis platani convulsaque marmora clamant

semper et adsiduo ruptae lectore columnae:

expectes eadem a summo minimoque poeta,

et nos ergo manum ferulae subduximus, et nos

consilium dedimus Sullae, privatus ut altum

dormiret; stulta est clementia, cum tot ubique

vatibus occurras, periturae parcere chartae.

cur tamen hoc potius libeat decurrere campo

per quem magnus equos Auruncae flexit alumnus,

si vacat ac placidi rationem admittitis, edam.

Cum tener uxorem ducat spado, Mevia Tuscum

figat aprum et nuda teneat venabula mamma,

patricios omnis opibus cum provocet unus

quo tondente gravis iuveni mihi barba sonabat,

cum pars Niliacae plebis, cum verna Canopi

Crispinus Tyrias umero revocante lacernas

ventilet aestivum digitis sudantibus aurum,

nec sufferre queat maioris pondera gemmae,

difficile est saturam non scribere, nam quis iniquae

tam patiens urbis, tam ferreus, ut teneat se,

causidici nova cum veniat lectica Mathonis

plena ipso, post hunc magni delator amici

et cito rapturus de nobilitate comesa

quod superest, quem Massa timet, quem munere palpat

Carus et a trepido Thymele summissa Latino?

cum te summoveant qui testamenta merentur

noctibus, in caelum quos evenit optima summi

nunc via processus, vetulae vesica beatae?

unciolam Proculeius habet, sed Gillo deuncem,

partes quisque suas ad mensuram inguinis heres,

accipiat sane mercedem sanguinis, et sic

palleat ut nudis pressit qui calcibus anguem

aut Lugudunensem rhetor dicturus ad aram.

Quid referam quanta siccum iecur ardeat ira,

cum populum gregibus comitum premit hic spoliator

pupilli prostantis et hic damnatus inani

iudicio? quid enim salvis infamia nummis?

exul ab octava Marius bibit et fruitur dis

iratis, at tu victrix provincia ploras.

Haec ego non credam Venusina digna lucerna?

haec ego non agitem? sed quid magis Heracleas

aut Diomedeas aut mugitum labyrinthi

et mare percussum puero fabrumque volantem,

cum leno accipiat moechi bona, si capiendi

ius nullum uxori, doctus spectare lacunar,

doctus et ad calicem vigilanti stertere naso?

cum fas esse putet curam sperare cohortis

qui bona donavit praesepibus et caret omni

maiorum censu, dum pervolat axe citato

Flaminiam puer Automedon? nam lora tenebat

ipse, lacernatae cum se iactaret amicae.

Nonne libet medio ceras inplere capaces

quadrivio, cum iam sexta cervice feratur

hinc atque inde patens ac nuda paene cathedra

et multum referens de Maecenate supino

signator falsi, qui se lautum atque beatum

exiguis tabulis et gemma fecerit uda?

Occurrit matrona potens, quae molle Calenum

porrectura viro miscet sitiente rubetam

instituitque rudes melior Lucusta propinquas

per famam et populum nigros efferre maritos,

aude aliquid brevibus Gyaris et carcere dignum,

si vis esse aliquid; probitas laudatur et alget.

criminibus debent hortos praetoria mensas,

argentum vetus et stantem extra pocula caprum,

quem patitur dormire nurus corruptor avarae,

quem sponsae turpes et praetextatus adulter?

si natura negat, facit indignatio versum

qualemcumque potest, quales ego vel Cluvienus.

Ex quo Deucalion nimbis tollentibus aequor

navigio montem ascendit sortesque poposcit,

paulatimque anima caluerunt mollia saxa

et maribus nudas ostendit Pyrrha puellas,

quidquid agunt homines, votum timor ira voluptas

gaudia discursus, nostri farrago libelli est.

et quando uberior vitiorum copia? quando

maior avaritiae patuit sinus? alea quando

hos animos? neque enim loculis comitantibus itur

ad casum tabulae, posita sed luditur arca.

proelia quanta illic dispensatore videbis

armigero! simplexne furor sestertia centum

perdere et horrenti tunicam non reddere servo?

quis totidem erexit villas, quis fercula septem

secreto cenavit avus? nunc sportula primo

limine parva sedet turbae rapienda togatae;

ille tamen faciem prius inspicit et trepidat ne

suppositus venias ac falso nomine poscas:

agnitus accipies, iubet a praecone vocari

ipsos Troiugenas, nam vexant limen et ipsi

nobiscum, da praetori, da deinde tribuno.

sed libertinus prior est. prior inquit ‘ego adsum.

cur timeam dubitemve locum defendere? quamvis

natus ad Euphraten, molles quod in aure fenestrae

arguerint, licet ipse negem, sed quinque tabernae

quadringenta parant, quid confert purpura maior

optandum, si Laurenti custodit in agro

conductas Corvinus oves, ego possideo plus

Pallante et Licinis?’ expectent ergo tribuni,

vincant divitiae, sacro ne cedat honori

nuper in hanc urbem pedibus qui venerat albis,

quandoquidem inter nos sanctissima divitiarum

maiestas, etsi funesta pecunia templo

nondum habitas, nullas nummorum ereximus aras,

ut colitur Pax atque Fides Victoria Virtus

quaeque salutate crepitat Concordia nido.

Sed cum summus honor finito conputet anno,

sportula quid referat, quantum rationibus addat,

quid facient comites quibus hinc toga, calceus hinc est

et panis fumusque domi? densissima centum

quadrantes lectica petit, sequiturque maritum

languida vel praegnas et circumducitur uxor.

hic petit absenti nota iam callidus arte

ostendens vacuam et clausam pro coniuge sellam

Galla mea est inquit, ‘citius dimitte, moraris?

profer, Galla, caput, noli vexare, quiescit.’

Ipse dies pulchro distinguitur ordine rerum:

sportula, deinde forum iurisque peritus Apollo

atque triumphales, inter quas ausus habere

nescio quis titulos Aegyptius atque Arabarches,

cuius ad effigiem non tantum meiere fas est.

vestibulis abeunt veteres lassique clientes

votaque deponunt, quamquam longissima cenae

spes homini; caulis miseris atque ignis emendus.

optima silvarum interea pelagique vorabit

rex horum, vacuisque toris tantum ipse iacebit

nam de tot pulchris et latis orbibus et tam

antiquis una comedunt patrimonia mensa,

nullus iam parasitus erit. sed quis ferat istas

luxuriae sordes? quanta est gula quae sibi totos

ponit apros, animal propter convivia natum!

poena tamen praesens, cum tu deponis amictus

turgidus et crudum pavonem in balnea portas,

hinc subitae mortes atque intestata senectus;

it nova nec tristis per cunctas fabula cenas:

ducitur iratis plaudendum funus amicis.

Nil erit ulterius quod nostris moribus addat

posteritas, eadem facient cupientque minores,

omne in praecipiti vitium stetit, utere velis,

totos pande sinus, dicas hic forsitan ‘unde

ingenium par materiae? unde illa priorum

scribendi quodcumque animo flagrante liberet

simplicitas? “cuius non audeo dicere nomen?

quid refert, dictis ignoscat Mucius an non?”’

pone Tigellinum: taeda lucebis in illa

qua stantes ardent qui fixo gutture fumant,

et latum media sulcum deducis harena.

Qui dedit ergo tribus patruis aconita, vehatur

pensilibus plumis atque illinc despiciat nos?

‘cum veniet contra, digito compesce labellum:

accusator erit qui verbum dixerit hic est.

securus licet Aenean Rutulumque ferocem

committas, nulli gravis est percussus Achilles

aut multum quaesitus Hylas urnamque secutus:

ense velut stricto quotiens Lucilius ardens

infremuit, rubet auditor cui frigida mens est

criminibus, tacita sudant praecordia culpa,

inde ira et lacrimae. tecum prius ergo voluta

haec animo ante tubas: galeatum sero duelli

paenitet.’ experiar quid concedatur in illos,

quorum Flaminia tegitur cinis atque Latina.

ultra Sauromatas fugere hinc libet et glacialem

Oceanum, quotiens aliquid de moribus audent

qui Curios simulant et Bacchanalia vivunt,

indocti primum, quamquam plena omnia gypso

Chrysippi invenias; nam perfectissimus horum,

si quis Aristotelen similem vel Pittacon emit

et iubet archetypos pluteum servare Cleanthas.

frontis nulla fides; quis enim non vicus abundat

tristibus obscaenis? castigas turpia, cum sis

inter Socraticos notissima fossa cinaedos?

hispida membra quidem et durae per bracchia saetae

promittunt atrocem animum, sed podice levi

caeduntur tumidae medico ridente mariscae.

rarus sermo illis et magna libido tacendi

atque supercilio brevior coma. verius ergo

et magis ingenue Peribomius; hunc ego fatis

inputo, qui vultu morbum incessuque fatetur.

horum simplicitas miserabilis, his furor ipse

dat veniam; sed peiores, qui talia verbis

Herculis invadunt et de virtute locuti

clunem agitant, ego te ceventem, Sexte, verebor?

infamis Varillus ait quo deterior te?

loripedem rectus derideat, Aethiopem albus;

quis tulerit Gracchos de seditione querentes?

quis caelum terris non misceat et mare caelo,

si fur displiceat Verri, homicida Miloni,

Clodius accuset moechos, Catilina Cethegum,

in tabulam Syllae si dicant discipuli tres?

qualis erat nuper tragico pollutus adulter

concubitu, qui tunc leges revocabat amaras

omnibus atque ipsis Veneri Martique timendas,

cum tot abortivis fecundam Iulia vulvam

solveret et patruo similes effunderet offas.

nonne igitur iure ac merito vitia ultima fictos

contemnunt Scauros et castigata remordent?

Non tulit ex illis torvum Laronia quendam

clamantem totiens ubi nunc, lex Iulia? dormis?

atque ita subridens: ‘felicia tempora, quae te

moribus opponunt. habeat iam Roma pudorem,

tertius e caelo cecidit Cato. sed tamen unde

haec emis, hirsuto spirant opobalsama collo

quae tibi? ne pudeat dominum monstrare tabernae,

quod si vexantur leges ac iura, citari

ante omnes debet Scantinia: respice primum

et scrutare viros; faciunt nam plura, sed illos

defendit numerus iunctaeque umbone phalanges,

magna inter molles concordia, non erit ullum

exemplum in nostro tam detestabile sexu.

Media non lambit Cluviam nec Flora Catullam:

Hispo subit iuvenes et morbo pallet utroque.

Numquid nos agimus causas, civilia iura

novimus, aut ullo strepitu fora vestra movemus?

luctantur paucae, comedunt colyphia paucae:

vos lanam trahitis calathisque peracta refertis

vellera, vos tenui praegnantem stamine fusum

Penelope melius, levius torquetis Arachne,

horrida quale facit residens in codice paelex,

notum est cur solo tabulas inpleverit Hister

liberto, dederit vivus cur multa puellae;

dives erit magno quae dormit tertia lecto;

tu nube atque tace: donant arcana cylindros.

de nobis post haec tristis sententia fertur?

dat veniam corvis, vexat censura columbas.’

Fugerunt trepidi vera ac manifesta canentem

Stoicidae; quid enim falsi Laronia? sed quid

non facient alii, cum tu multicia sumas,

Cretice, et hanc vestem populo mirante perores

in Proculas et Pollittas? est moecha Fabulla,

damnetur, si vis, etiam Carfinia: talem

non sumet damnata togam. ‘sed Iulius ardet,

aestuo.’ nudus agas: minus est insania turpis,

en habitum quo te leges ac iura ferentem

vulneribus crudis populus modo victor, et illud

montanum positis audiret vulgus aratris.

quid non proclames, in corpore iudicis ista

si videas? quaero an deceant multicia testem,

acer et indomitus libertatisque magister,

Cretice, perluces. dedit hanc contagio labem

et dabit in plures, sicut grex totus in agris

unius scabie cadit et porrigine porci

uvaque conspecta livorem ducit ab uva.

Foedius hoc aliquid quandoque audebis amictu;

nemo repente fuit turpissimus, accipient te

paulatim qui longa domi redimicula sumunt

frontibus et toto posuere monilia collo,

atque bonam tenerae placant abdomine porcae

et magno cratere deam; sed more sinistro

exagitata procul non intrat femina limen:

solis ara deae maribus patet, ite profanae,

clamatur, nullo gemit hic tibicina cornu.

talia secreta coluerunt orgia taeda

Cecropiam soliti Baptae lassare Cotyton.

ille supercilium madida fuligine tinctum

obliqua producit acu pingitque trementis

attolens oculos; vitreo bibit ille priapo,

reticulumque comis aura tum ingentibus implet

caerulea indutus scutulata aut galbina rasa,

et per Iunonem domini iurante ministro;

ille tenet speculum, pathici gestamen Othonis,

Actoris Aurunci spolium, quo se ille videbat

armatum, cum iam tolli vexilla iuberet,

res memoranda novis annalibus atque recenti

historia, speculum civilis sarcina belli;

nimirum summi ducis est occidere Galbam

et curare cutem; summi constantia civis

Bebriacis campis spolium adfectare Palati,

et pressum in faciem digitis extendere panem,

quod nec in Assyrio pharetrata Samiramis orbe,

maesta nec Actiaca fecit Cleopatra carina,

hic nullus verbis pudor aut reverentia mensae,

hic turpis Cybeles et fracta voce loquendi

libertas et crine senex fanaticus albo

sacrorum antistes, rarum ac memorabile magni

gutturis exemplum conducendusque magister,

quid tamen expectant, Phrygio quos tempus erat iam

more supervacuam cultris abrumpere carnem?

Quadringenta dedit Gracchus sestertia dotem

cornicini, sive hic recto cantaverat aere;

signatae tabulae, dictum feliciter, ingens

cena sedet, gremio iacuit nova nupta mariti.

o proceres, censore opus est an haruspice nobis?

scilicet horreres maioraque monstra putares,

si mulier vitulum vel si bos ederet agnum?

segmenta et longos habitus et flammea sumit

arcano qui sacra ferens nutantia loro

sudavit clupeis ancilibus. o pater urbis,

unde nefas tantum Latiis pastoribus? unde

haec tetigit, Gradive, tuos urtica nepotes?

traditur ecce viro clarus genere atque opibus vir,

nec galeam quassas, nec terram cuspide pulsas,

nec quereris patri? vade ergo et cede severi

iugeribus campi, quem neglegis. ‘Officium cras

primo sole mihi peragendum in valle Quirini.’

quae causa officii? ‘quid quaeris? nubit amicus

nec multos adhibet.’ liceat modo vivere, fient,

fient ista palam, cupient et in acta referri,

interea tormentum ingens nubentibus haeret

quod nequeant parere et partu retinere maritos,

sed melius, quod nil animis in corpora iuris

natura indulget: steriles moriuntur, et illis

turgida non prodest condita pyxide Lyde,

nec prodest agili palmas praebere luperco.

Vicit et hoc monstrum tunicati fuscina Gracchi,

lustravitque fuga mediam gladiator harenam

et Capitolinis generosior et Marcellis

et Catuli Paulique minoribus et Fabiis et

omnibus ad podium spectantibus, his licet ipsum

admoveas cuius tunc munere retia misit.

Esse aliquos manes et subterranea regna

Cocytum et Stygio ranas in gurgite nigras,

atque una transire vadum tot milia cumba

nec pueri credunt, nisi qui nondum aere lavantur.

sed tu vera puta: Curius quid sentit et ambo

Scipiadae, quid Fabricius manesque Camilli,

quid Cremerae legio et Cannis consumpta iuventus,

tot bellorum animae, quotiens hinc talis ad illos

umbra venit? cuperent lustrari, si qua darentur

sulpura cum taedis et si foret umida laurus,

illic heu miseri traducimur. arma quidem ultra

litora Iuvernae promovimus et modo captas

Orcadas ac minima contentos nocte Britannos;

sed quae nunc populi fiunt victoris in urbe,

non faciunt illi quos vicimus, et tamen unus

Armenius Zalaces cunctis narratur ephebis

mollior ardenti sese indulsisse tribuno.

aspice quid faciant commercia: venerat obses,

hic fiunt homines, nam si mora longior urbem

indulsit pueris, non umquam derit amator,

mittentur bracae cultelli frena flagellum;

sic praetextatos referunt Artaxata mores.

Quamvis digressu veteris confusus amici

laudo tamen, vacuis quod sedem figere Cumis

destinet atque unum civem donare Sibyllae.

ianua Baiarum est et gratum litus amoeni

secessus, ego vel Prochytam praepono Suburae;

nam quid tam miserum, tam solum vidimus, ut non

deterius credas horrere incendia, lapsus

tectorum adsiduos ac mille pericula saevae

urbis et Augusto recitantes mense poetas?

Sed dum tota domus raeda componitur una,

substitit ad veteres arcus madidamque Capenam,

hic, ubi nocturnae Numa constituebat amicae,

nunc sacri fontis nemus et delubra locantur

Iudaeis, quorum cophinus faenumque supellex

(omnis enim populo mercedem pendere iussa est

arbor et eiectis mendicat silva Camenis).

in vallem Egeriae descendimus et speluncas

dissimiles veris, quanto praesentius esset

numen aquis, viridi si margine clauderet undas

herba, nec ingentium violarent marmora tofum.

Hic tunc Vmbricius quando artibus, inquit, ‘honestis

nullus in urbe locus, nulla emolumenta laborum,

res hodie minor est here quam fuit atque eadem cras

deteret exiguis aliquid, proponimus illuc

ire, fatigatas ubi Daedalus exuit alas,

dum nova canities, dum prima et recta senectus,

dum superest Lachesi quod torqueat et pedibus me

porto meis nullo dextram subeunte bacillo.

cedamus patria, vivant Artorius istic

et Catulus, maneant qui nigrum in candida vertunt,

quis facile est aedem conducere flumina portus,

siccandam eluviem, portandum ad busta cadaver,

et praebere caput domina venale sub hasta,

quondam hi cornicines et municipalis harenae

perpetui comites notaeque per oppida buccae

munera nunc edunt et, verso pollice vulgus

cum iubet, occidunt populariter; inde reversi

conducunt foricas, et cur non omnia, cum sint

quales ex humili magna ad fastigia rerum

extollit quotiens voluit Fortuna iocari?

Quid Romae faciam? mentiri nescio: librum,

si malus est, nequeo laudare et poscere; motus

astrorum ignoro; funus promittere patris

nec volo nec possum; ranarum viscera numquam

inspexi; ferre ad nuptam quae mittit adulter,

quae mandat, norunt alii; me nemo ministro

fur erit, atque ideo nulli comes exeo tamquam

mancus et extinctae corpus non utile dextrae,

quis nunc diligitur nisi conscius et cui fervens

aestuat occultis animus semperque tacendis?

nil tibi se debere putat, nil conferet umquam,

participem qui te secreti fecit honesti:

carus erit Verri qui Verrem tempore quo vult

accusare potest, tanti tibi non sit opaci

omnis harena Tagi quodque in mare volvitur aurum,

ut somno careas ponendaque praemia sumas

tristis, et a magno semper timearis amico.

Quae nunc divitibus gens acceptissima nostris

et quos praecipue fugiam, properabo fateri,

nec pudor opstabit. non possum ferre, Quirites,

Graecam urbem; quamvis quota portio faecis Achaei?

iam pridem Syrus in Tiberim defluxit Orontes,

et linguam et mores et cum tibicine chordas

obliquas nec non gentilia tympana secum

vexit et ad circum iussas prostare puellas.

ite, quibus grata est picta lupa barbara mitra!

rusticus ille tuus sumit trechedipna, Quirine,

et ceromatico fert niceteria collo,

hic alta Sicyone, ast hic Amydone relicta,

hic Andro, ille Samo, hic Trallibus aut Alabandis

Esquilias dictumque petunt a vimine collem,

viscera magnarum domuum dominique futuri,

ingenium velox, audacia perdita, sermo

promptus et Isaeo torrentior: ede quid illum

esse putes? quemvis hominem secum attulit ad nos:

grammaticus rhetor geometres pictor aliptes

augur schoenobates medicus magus: omnia novit

Graeculus esuriens; in caelum iusseris ibit.

in summa non Maurus erat neque Sarmata nec Thrax

qui sumpsit pinnas, mediis sed natus Athenis.

Horum ego non fugiam conchylia? me prior ille

signabit fultusque toro meliore recumbet,

advectus Romam quo pruna et cottona vento?

usque adeo nihil est, quod nostra infantia caelum

hausit Aventini baca nutrita Sabina?

Quid quod adulandi gens prudentissima laudat

sermonem indocti, faciem deformis amici,

et longum invalidi collum cervicibus aequat

Herculis Antaeum procul a tellure tenentis,

miratur vocem angustam, qua deterius nec

ille sonat quo mordetur gallina marito?

haec eadem licet et nobis laudare, sed illis

creditur, an melior, cum Thaida sustinet aut cum

uxorem comoedus agit vel Dorida nullo

cultam palliolo? mulier nempe ipsa videtur,

non persona, loqui; vacua et plana omnia dicas

infra ventriculum et tenui distantia rima.

nec tamen Antiochus nec erit mirabilis illic

aut Stratocles aut cum molli Demetrius Haemo:

natio comoeda est. rides, maiore caehinno

concutitur; flet, si lacrimas conspexit amici,

nec dolet; igniculum brumae si tempore poscas,

accipit endromidem; si dixeris aestuo, sudat.

non sumus ergo pares: melior, qui semper et omni

nocte dieque potest aliena sumere vultum

a facie, iactare manus, laudare paratus,

si bene ructavit, si rectum minxit amicus,

si trulla inverso crepitum dedit aurea fundo.

Praeterea sanctum nihil est neque ab inguine tutum,

non matrona Laris, non filia virgo, neque ipse

sponsus levis adhuc, non filius ante pudicus;

horum si nihil est, aviam resupinat amici,

scire volunt secreta domus atque inde timeri.

et quoniam coepit Graecorum mentio, transi

gymnasia atque audi facinus maioris abollae.

Stoicus occidit Baream delator amicum

discipulumque senex, ripa nutritus in illa,

ad quam Gorgonei delapsa est pinna caballi.

non est Romano cuiquam locus hic, ubi regnat

Protogenes aliquis vel Diphilus aut Hermarchus,

qui gentis vitio numquam partitur amicum,

solus habet, nam cum facilem stillavit in aurem

exiguum de naturae patriaeque veneno,

limine summoveor, perierunt tempora longi

servitii; nusquam minor est iactura clientis.

Quod porro officium, ne nobis blandiar, aut quod

pauperis hic meritum, si curet nocte togatus

currere, cum praetor lictorem impellat et ire

praecipitem iubeat dudum vigilantibus orbis,

ne prior Albinam et Modiam collega salutet?

divitis hic servo claudit latus ingenuorum

filius; alter enim quantum in legione tribuni

accipiunt donat Calvinae vel Catienae,

ut semel aut iterum super illam palpitet; at tu,

cum tibi vestiti facies scorti placet, haeres

et dubitas alta Chionen deducere sella,

da testem Romae tam sanctum quam fuit hospes

numinis Idaei, procedat vel Numa vel qui

servavit trepidam flagranti ex aede Minervam:

protinus ad censum, de moribus ultima fiet

quaestio. ‘quot pascit servos? quot possidet agri

iugera? quam multa magnaque paropside cenat?’

quantum quisque sua nummorum servat in arca,

tantum habet et fidei, iures licet et Samothracum

et nostrorum aras, contemnere fulmina pauper

creditur atque deos dis ignoscentibus ipsis.

Quid quod materiam praebet causasque iocorum

omnibus hic idem, si foeda et scissa lacerna,

si toga sordidula est et rupta calceus alter

pelle patet, vel si consuto vulnere crassum

atque recens linum ostendit non una cicatrix?

nil habet infelix paupertas durius in se,

quam quod ridiculos homines facit. exeat, inquit,

“si pudor est, et de pulvino surgat equestri

cuius res legi non sufficit, et sedeant hic

lenonum pueri quocumque ex fornice nati;

hic plaudat nitidi praeconis filius inter

pinnirapi cultos iuvenes iuvenesque lanistae”:

sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni.

quis gener hic placuit censu minor atque puellae

sarcinulis impar? quis pauper scribitur heres?

quando in consilio est aedilibus? agmine facto

debuerant olim tenues migrasse Quirites.

Haut facile emergunt quorum virtutibus opstat

res angusta domi, sed Romae durior illis

conatus: magno hospitium miserabile, magno

servorum ventres, et frugi cenula magno,

fictilibus cenare pudet, quod turpe negabis

translatus subito ad Marsos mensamque Sabellam

contentusque illic Veneto duroque cucullo.

Pars magna Italiae est, si verum admittimus, in qua

nemo togam sumit nisi mortuus, ipsa dierum

festorum herboso colitur si quando theatro

maiestas tandemque redit ad pulpita notum

exodium, cum personae pallentis hiatum

in gremio matris formidat rusticus infans,

aequales habitus illic similesque videbis

orchestram et populum, clari velamen honoris

sufficiunt tunicae summis aedilibus albae,

hic ultra vires habitus nitor, hic aliquid plus

quam satis est interdum aliena sumitur arca.

commune id vitium est, hic vivimus ambitiosa

paupertate omnes, quid te moror? omnia Romae

cum pretio, quid das, ut Cossum aliquando salutes,

ut te respiciat clauso Veiento labello?

ille metit barbam, crinem hic deponit amati;

plena domus libis venalibus; accipe, et istud

fermentum tibi habe: praestare tributa clientes

cogimur et cultis augere peculia servis.

Quis timet aut timuit gelida Praeneste ruinam

aut positis nemorosa inter iuga Volsiniis aut

simplicibus Gabiis aut proni Tiburis arce?

nos urbem colimus tenui tibicine fultam

magna parte sui; nam sic labentibus obstat

vilicus et, veteris rimae cum texit hiatum,

securos pendente iubet dormire ruina,

vivendum est illic ubi nulla incendia, nulli

nocte metus, iam poscit aquam, iam frivola transfert

Vcalegon, tabulata tibi iam tertia fumant:

tu nescis; nam si gradibus trepidatur ab imis,

ultimus ardebit quem tegula sola tuetur

a pluvia, molles ubi reddunt ova columbae,

lectus erat Codro Procula minor, urceoli sex

ornamentum abaci nec non et parvulus infra

cantharus et recubans sub eodem marmore Chiron,

iamque vetus graecos servabat cista libellos

et divina opici rodebant carmina mures,

nil habuit Codrus, quis enim negat? et tamen illud

perdidit infelix totum nihil, ultimus autem

aerumnae est cumulus, quod nudum et frusta rogantem

nemo cibo, nemo hospitio tectoque iuvabit.

Si magna Asturici cecidit domus, horrida mater,

pullati proceres, differt vadimonia praetor,

tum gemimus casus urbis, tunc odimus ignem,

ardet adhuc, et iam accurrit qui marmora donet,

conferat inpensas; hic nuda et candida signa,

hic aliquid praeclarum Euphranoris et Polycliti,

hic Asianorum vetera ornamenta deorum,

hic libros dabit et forulos mediamque Minervam,

hic modium argenti, meliora ac plura reponit

Persicus, orborum lautissimus et merito iam

suspectus tamquam ipse suas incenderit aedes.

Si potes avelli circensibus, optima Sorae

aut Fabrateriae domus aut Frusinone paratur

quanti nunc tenebras unum conducis in annum.

hortulus hic puteusque brevis nec reste movendus

in tenuis plantas facili diffunditur haustu,

vive bidentis amans et culti vilicus horti,

unde epulum possis centum dare Pythagoreis.

est aliquid, quocumque loco, quocumque recessu

unius sese dominum fecisse lacertae.

Plurimus hic aeger moritur vigilando (set ipsum

languorem peperit cibus inperfectus et haerens

ardenti stomacho), nam quae meritoria somnum

admittunt? magnis opibus dormitur in urbe.

inde caput morbi, raedarum transitus arto

vicorum in flexu et stantis convicia mandrae

eripient somnum Druso vitulisque marinis.

si vocat officium, turba cedente vehetur

dives et ingenti curret super ora Liburna

atque obiter leget aut scribet vel dormiet intus;

namque facit somnum clausa lectica fenestra,

ante tamen veniet: nobis properantibus opstat

unda prior, magno populus premit agmine lumbos

qui sequitur; ferit hic cubito, ferit assere duro

alter, at hic tignum capiti incutit, ille metretam.

pinguia crura luto, planta mox undique magna

calcor, et in digito clavus mihi militis haeret.

Nonne vides quanto celebretur sportula fumo?

centum convivae, sequitur sua quemque culina.

Corbulo vix ferret tot vasa ingentia, tot res

inpositas capiti, quas recto vertice portat

servulus infelix et cursu ventilat ignem,

scinduntur tunicae sartae modo, longa coruscat

serraco veniente abies, atque altera pinum

plaustra vehunt; nutant alte populoque minantur.

nam si procubuit qui saxa Ligustica portat

axis et eversum fudit super agmina montem,

quid superest de corporibus? quis membra, quis ossa

invenit? obtritum vulgi perit omne cadaver

more animae, domus interea secura patellas

iam lavat et bucca foculum excitat et sonat unctis

striglibus et pleno componit lintea guto.

haec inter pueros varie properantur, at ille

iam sedet in ripa taetrumque novicius horret,

porthmea nec sperat caenosi gurgitis alnum

infelix nec habet quem porrigat ore trientem.

Respice nunc alia ac diversa pericula noctis:

quod spatium tectis sublimibus unde cerebrum

testa ferit, quotiens rimosa et curta fenestris

vasa cadant, quanto percussum pondere signent

et laedant silicem, possis ignavus haberi

et subiti casus inprovidus, ad cenam si

intestatus eas: adeo tot fata, quot illa

nocte patent vigiles te praetereunte fenestrae.

ergo optes votumque feras miserabile tecum,

ut sint contentae patulas defundere pelves.

Ebrius ac petulans, qui nullum forte cecidit,

dat poenas, noctem patitur lugentis amicum

Pelidae, cubat in faciem, mox deinde supinus;

ergo non aliter poterit dormire: quibusdam

somnum rixa facit, sed quamvis improbus annis

atque mero fervens, cavet hunc, quem coccina laena

vitari iubet et comitum longissimus ordo,

multum praeterea flammarum et aenea lampas;

me, quem luna solet deducere vel breve lumen

candelae, cuius dispenso et tempero filum,

contemnit, miserae cognosce prohoemia rixae,

si rixa est, ubi tu pulsas, ego vapulo tantum,

stat contra starique iubet: parere necesse est;

nam quid agas, cum te furiosus cogat et idem

fortior? unde venis?, exclamat, ‘cuius aceto,

cuius conche tumes? quis tecum sectile porrum

sutor et elixi vervecis labra comedit?

nil mihi respondes? aut dic aut accipe calcem.

ede ubi consistas; in qua te quaero proseucha?’

dicere si temptes aliquid tacitusve recedas,

tantumdem est: feriunt pariter, vadimonia deinde

irati faciunt, libertas pauperis haec est:

pulsatus rogat et pugnis concisus adorat

ut liceat paucis cum dentibus inde reverti.

Nec tamen haec tantum metuas, nam qui spoliet te

non derit clausis domibus, postquam omnis ubique

fixa catenatae siluit compago tabernae.

interdum et ferro subitus grassator agit rem;

armato quotiens tutae custode tenentur

et Pomptina palus et Gallinaria pinus,

sic inde huc omnes tamquam ad vivaria currunt

qua fornace graves, qua non incude catenae?

maximus in vinclis ferri modus, ut timeas ne

vomer deficiat, ne marrae et sarcula desint.

felices proavorum atavos, felicia dicas

saecula quae quondam sub regibus atque tribunis

viderunt uno contentam carcere Romam.

His alias poteram et pluris subnectere causas;

sed iumenta vocant et sol inclinat, eundum est;

nam mihi commota iam dudum mulio virga

adnuit. ergo vale nostri memor, et quotiens te

Roma tuo refici properantem reddet Aquino,

me quoque ad Helvinam Cererem vestramque Dianam

converte a Cumis, saturarum ego, ni pudet illas,

auditor gelidos veniam caligatus in agros.’

Ecce iterum Crispinus, et est mihi saepe vocandus

ad partes, monstrum nulla virtute redemptum

a vitiis, aegrae solaque libidine fortes

deliciae; viduas tantum aspernatus. adulter,

quid refert igitur, quantis iumenta fatiget

porticibus, quanta nemorum vectetur in umbra,

iugera quot vicina foro, quas emerit aedes?

nemo malus felix, minime corruptor et idem

incestus, cum quo nuper vittata iacebat

sanguine adhuc vivo terram subitura sacerdos.

Sed nunc de factis levioribus, et tamen alter

si fecisset idem, caderet sub iudice morum;

nam quod turpe bonis Titio Seioque, decebat

Crispinum: quid agas, cum dira et foedior omni

crimine persona est? mullum sex milibus emit,

aequantem sane paribus sestertia libris,

ut perhibent qui de magnis maiora loquuntur,

consilium laudo artificis, si munere tanto

praecipuam in tabulis ceram senis abstulit orbi;

est ratio ulterior, magnae si misit amicae,

quae vehitur clauso latis specularibus antro,

nil tale expectes: emit sibi. multa videmus

quae miser et frugi non fecit Apicius; hoc tu,

succinctus patria quondam, Crispine, papyro?

hoc pretio squamas? potuit fortasse minoris

piscator quam piscis emi; provincia tanti

vendit agros, sed maiores Apulia vendit,

qualis tunc epulas ipsum gluttisse putamus

induperatorem, cum tot sestertia, partem

exiguam et modicae sumptam de margine cenae,

purpureus magni ructarit scurra Palati,

iam princeps equitum, magna qui voce solebat

vendere municipes fracta de merce siluros?

incipe, Calliope, licet et considere, non est

cantandum, res vera agitur, narrate, puellae

Pierides; prosit mihi vos dixisse puellas.

Cum iam semianimum laceraret Flavius orbem

ultimus et calvo serviret Roma Neroni,

incidit Hadriaci spatium admirabile rhombi

ante domum Veneris, quam Dorica sustinet Ancon,

implevitque sinus; nec enim minor haeserat illis

quos operit glacies Maeotica ruptaque tandem

solibus effundit torrentis ad ostia Ponti

desidia tardos et longo frigore pingues,

destinat hoc monstrum cumbae Unique magister

pontifici summo, quis enim proponere talem

aut emere auderet, cum plena et litora multo

delatore forent? dispersi protinus algae

inquisitores agerent cum remige nudo

non dubitaturi fugitivum dicere piscem

depastumque diu vivaria Caesaris, inde

elapsum veterem ad dominum debere reverti,

si quid Palfurio, si credimus Armillato,

quidquid conspicuum pulchrumque est aequore toto,

res fisci est, ubicumque natat, donabitur ergo,

ne pereat. Iam letifero cedente pruinis

autumno, iam quartanam sperantibus aegris

stridebat deformis hiems praedamque recentem

servabat, tamen hic properat, velut urgueat Auster,

utque lacus suberant, ubi quamquam diruta servat

ignem Troianum et Vestam colit Alba minorem,

obstitit intranti miratrix turba parumper,

ut cessit, facili patuerunt cardine valvae;

exclusi spectant admissa obsonia patres.

itur ad Atriden. tum Picens accipe, dixit,

‘privatis maiora focis, genialis agatur

iste dies, propera stomachum laxare sagina,

et tua servatum consume in saecula rhombum.

ipse capi voluit.’ quid apertius? et tamen illi

surgebant cristae; nihil est quod credere de se

non possit cum laudatur dis aequa potestas.

sed derat pisci patinae mensura, vocantur

ergo in consilium proceres, quos oderat ille,

in quorum facie miserae magnaeque sedebat

pallor amicitiae, primus clamante Liburno

currite, iam sedit rapta properabat abolla

Pegasus, attonitae positus modo vilicus urbi.

anne aliud tum praefecti? quorum optimus atque

interpres legum sanctissimus omnia, quamquam

temporibus diris, tractanda putabat inermi

iustitia, venit et Crispi iucunda senectus,

cuius erant mores qualis facundia, mite

ingenium, maria ac terras populosque regenti

quis comes utilior, si clade et peste sub illa

saevitiam damnare et honestum adferre liceret

consilium? sed quid violentius aure tyranni,

cum quo de pluviis aut aestibus aut nimboso

vere locuturi fatum pendebat amici?

illa igitur numquam derexit bracchia contra

torrentem, nec civis erat qui libera posset

verba animi proferre et vitam inpendere vero.

sic multas hiemes atque octogensima vidit

solstitia, his armis illa quoque tutus in aula.

Proximus eiusdem properabat Acilius aevi

cum iuvene indigno quem mors tam saeva maneret

et domini gladiis tam festinata; sed olim

prodigio par est in nobilitate senectus,

unde fit ut malim fraterculus esse gigantis.

profuit ergo nihil misero, quod comminus ursos

figebat Numidas Albana nudus harena

venator, quis enim iam non intellegat artes

patricias? quis priscum illud miratur acumen.

Brute, tuum? facile est barbato inponere regi.

Nec melior vultu quamvis ignobilis ibat

Rubrius, offensae veteris reus atque tacendae,

et tamen inprobior saturam scribente cinaedo.

Montani quoque venter adest abdomine tardus,

et matutino sudans Crispinus amomo

quantum vix redolent duo funera, saevior illo

Pompeius tenui iugulos aperire susurro,

et qui vulturibus servabat viscera Dacis

Fuscus marmorea meditatus proelia villa,

et cum mortifero prudens Veiento Catullo,

qui numquam visae flagrabat amore puellae,

grande et conspicuum nostro quoque tempore monstrum,

caecus adulator, dirusque a ponte satelles

dignus Aricinos qui mendicaret ad axes

blandaque devexae iactaret basia raedae.

nemo magis rhombum stupuit; nam plurima dixit

in laevum conversus, at illi dextra iacebat

belua, sic pugnas Cilicis laudabat et ictus

et pegma et pueros inde ad velaria raptos.

Non cedit Veiento, set ut fanaticus oestro

percussus, Bellona, tuo divinat et ‘ingens

omen habes,’ inquit, ‘magni clarique triumphi.

regem aliquem capies, aut de temone Britanno

excidet Arviragus. peregrina est belua, cernis

erectas in terga sudes?‘ hoc defuit unum

Fabricio, patriam ut rhombi memoraret et annos.

Quidnam igitur censes? conciditur? ‘absit ab illo

dedecus hoc,’ Montanus ait, ‘testa alta paretur,

quae tenui muro spatiosum colligat orbem,

debetur magnus patinae subitusque Prometheus,

argillam atque rotam citius properate; sed ex hoc

tempore iam, Caesar, figuli tua castra sequantur.’

vicit digna viro sententia, noverat ille

luxuriam inperii veterem noctesque Neronis

iam medias aliamque famem, cum pulmo Falerno

arderet, nulli maior fuit usus edendi

tempestate mea; Circeis nata forent an

Lucrinum ad saxum Rutupinove edita fundo

ostrea callebat primo deprendere morsu,

et semel aspecti litus dicebat echini.

Surgitur et misso proceres exire iubentur

consilio, quos Albanam dux magnus in arcem

traxerat attonitos et festinare coactos

tamquam de Chattis aliquid torvisque Sygambris

dicturus, tamquam ex diversis partibus orbis

anxia praecipiti venisset epistula pinna.

Atque utinam his potius nugis tota illa dedisset

tempora saevitiae, claras quibus abstulit urbi

inlustresque animas impune et vindice nullo,

sed periit postquam cerdonibus esse timendus

coeperat; hoc nocuit Lamiarum caede madenti.

Si te propositi nondum pudet atque eadem est mens,

ut bona summa putes aliena vivere quadra;

si potes illa pati quae nec Sarmentus iniquas

Caesaris ad mensas nec vilis Gabba tulisset,

quamvis iurato metuam tibi credere testi.

ventre nihil novi frugalius; hoc tamen ipsum

defecisse puta, quod inani sufficit alvo:

nulla crepido vacat? nusquam pons et tegetis pars

dimidia brevior? tantine iniuria cenae,

tam ieiuna fames, cum possit honestius illic

et tremere et sordes farris mordere canini?

Primo fige loco, quod tu discumbere iussus

mercedem solidam veterum capis officiorum,

fructus amicitiae magnae cibus; inputat hunc rex,

et quamvis rarum tamen inputat. ergo duos post

si libuit menses neglectum adhibere clientem,

tertia ne vacuo cessaret culcita lecto,

una simus, ait. votorum summa! quid ultra

quaeris? habet Trebius propter quod rumpere somnum

debeat et ligulas dimittere, sollicitus ne

tota salutatrix iam turba peregerit orbem,

sideribus dubiis aut illo tempore quo se

frigida circumagunt pigri serraca Bootae.

Qualis cena tamen! vinum quod sucida nolit

lana pati: de conviva Corybanta videbis.

iurgia proludunt, sed mox et pocula torques

saucius et rubra deterges vulnera mappa,

inter vos quotiens libertorumque cohortem

pugna Saguntina fervet commissa lagona.

ipse capillato diffusum consule potat,

calcatamque tenet bellis socialibus uvam,

cardiaco numquam cyathum missurus amico;

cras bibet Albanis aliquid de montibus aut de

Setinis, cuius patriam titulumque senectus

delevit multa veteris fuligine testae,

quale coronati Thrasea Helvidiusque bibebant

Brutorum et Cassi natalibus. Ipse capaces

Heliadum crustas et inaequales berullo

Virro tenet phialas: tibi non committitur aurum,

vel si quando datur, custos adfixus ibidem,

qui numeret gemmas, ungues observet acutos.

da veniam, praeclara illi laudatur iaspis;

nam Virro, ut multi, gemmas ad pocula transfert

a digitis, quas in vaginae fronte solebat

ponere zelotypo iuvenis praelatus Iarbae.

tu Beneventani sutoris nomen habentem

siccabis calicem nasorum quattuor ac iam

quassatum et rupto poscentem sulpura vitro.

Si stomachus domini fervet vinoque ciboque,

frigidior Geticis petitur decocta pruinis.

non eadem vobis poni modo vina querebar:

vos aliam potatis aquam, tibi pocula cursor

Gaetulus dabit aut nigri manus ossea Mauri

et cui per mediam nolis occurrere noctem,

clivosae veheris dum per monumenta Latinae:

flos Asiae ante ipsum, pretio maiore paratus

quam fuit et Tulli census pugnacis et Anci

et, ne te teneam, Romanorum omnia regum

frivola. quod cum ita sit, tu Gaetulum Ganymedem

respice, cum sities. nescit tot milibus emptus

pauperibus miscere puer; set forma, set aetas

digna supercilio, quando ad te pervenit ille?

quando rogatus adest calidae gelidaeque minister?

quippe indignatur veteri parere clienti,

quodque aliquid poscas et quod se stante recumbas.

maxima quaeque domus servis est plena superbis.

ecce alius quanto porrexit murmure panem

vix fractum, solidae iam mucida frusta farinae,

quae genuinum agitent, non admittentia morsum;

sed tener et niveus mollique siligine fictus

servatur domino, dextram cohibere memento,

salva sit artoptae reverentia, finge tamen te

inprobulum, superest illic qui ponere cogat:

‘vis tu consuetis, audax conviva, canistris

impleri panisque tui novisse colorem?’

‘scilicet hoc fuerat, propter quod saepe relicta

coniuge per montem adversum gelidasque cucurri

Esquilias, fremeret saeva cum grandine vernus

Iuppiter et multo stillaret paenula nimbo.’

Aspice quam longo distinguat pectore lancem

quae fertur domino squilla, et quibus undique saepta

asparagis qua despiciat convivia cauda,

dum venit excelsi manibus sublata ministri.

set tibi dimidio constrictus cammarus ovo

ponitur exigua feralis cena patella.

ipse Venafrano piscem perfundit: at hic qui

pallidus adfertur misero tibi caulis olebit

lanternam; illud enim vestris datur alveolis quod

canna Micipsarum prora subvexit acuta,

propter quod Romae cum Boccare nemo lavatur,

quod tutos etiam facit a serpentibus atris.

Mullus erit domini, quem misit Corsica vel quem

Tauromenitanae rupes, quando omne peractum est

et iam defecit nostrum mare, dum gula saevit,

retibus adsiduis penitus scrutante macello

proxima, nec patimur Tyrrhenum crescere piscem,

instruit ergo focum provincia, sumitur illinc

quod captator emat Laenas, Aurelia vendat.

Virroni muraena datur, quae maxima venit

gurgite de Siculo; nam dum se continet Auster,

dum sedet et siccat madidas in carcere pinnas,

contemnunt mediam temeraria lina Charybdim.

vos anguilla manet longae cognata colubrae,

aut glacie aspersus maculis Tiberinus, et ipse

vernula riparum, pinguis torrente cloaca.

et solitus mediae cryptam penetrare Suburae.

Ipsi pauca velim, facilem si praebeat aurem.

‘nemo petit, modicis quae mittebantur amicis

a Seneca, quae Piso bonus, quae Cotta solebat

largiri; namque et titulis et fascibus olim

maior habebatur donandi gloria, solum

poscimus ut cenes civiliter, hoc face et esto,

esto, ut nunc multi, dives tibi, pauper amicis.’

Anseris ante ipsum magni iecur, anseribus par

altilis, et flavi dignus ferro Meleagri

spumat aper. post hunc tradentur tubera, si ver

tunc erit et facient optata tonitrua cenas

maiores. tibi habe frumentum, Alledius inquit,

o Libye, disiunge boves, dum tubera mittas.

Structorem interea, nequa indignatio desit,

saltantem spectes et chironomunta volanti

cultello, donec peragat dictata magistri

omnia; nec minimo sane discrimine refert,

quo gestu lepores et quo gallina secetur.

duceris planta velut ictus ab Hercule Cacus

et ponere foris, si quid temptaveris umquam

hiscere, tamquam habeas tria nomina, quando propinat

Virro tibi, sumitve tuis contacta labellis

pocula? quis vestrum temerarius usque adeo, quis

perditus, ut dicat regi bibe? plurima sunt quae

non audent homines perfusa dicere laena.

quadringenta tibi si quis deus aut similis dis

et melior fatis donaret homuncio, quantus,

ex nihilo, quantus fieres Virronis amicus!

‘da Trebio, pone ad Trebium. vis, frater, ab ipsis

ilibus?’ o nummi, vobis hunc praestat honorem,

vos estis fratres, dominus tamen et domini rex

si vis tu fieri, nullus tibi parvolus aula

luserit Aeneas nec filia dulcior illo;

iucundum et carum sterilis facit uxor amicum.

sed tua nunc Mycale pariat licet et pueros tres

in gremium patris fundat semel, ipse loquaci

gaudebit nido, viridem thoraca iubebit

adferri minimasque nuces assemque rogatum,

ad mensam quotiens parasitus venerit infans.

Vilibus ancipites fungi ponentur amicis,

boletus domino, set quales Claudius edit

ante illum uxoris, post quem nihil amplius edit.

Virro sibi et reliquis Virronibus illa iubebit

poma dari, quorum solo pascaris odore,

qualia perpetuus Phaeacum autumnus habebat,

credere quae possis subrepta sororibus Afris:

tu scabie frueris mali, quod in aggere rodit

qui tegitur parma et galea, metuensque flagelli

discit ab hirsuta iaculum torquere capella.

Forsitan inpensae Virronem parcere credas,

hoc agit ut doleas; nam quae comoedia, mimus

quis melior plorante gula? ergo omnia fiunt,

si nescis, ut per lacrimas effundere bilem

cogaris pressoque diu stridere molari.

tu tibi liber homo et regis conviva videris:

captum te nidore suae putat ille culinae;

nec male coniectat: quis enim tam nudus, ut illum

bis ferat, Etruscum puero si contigit aurum

vel nodus tantum et signum de paupere loro?

spes bene cenandi vos decipit: ‘ecce dabit iam

semesum leporem atque aliquid de clunibus apri,

ad nos iam veniet minor altilis.’ inde parato

intactoque omnes et stricto pane tacetis.

ille sapit qui te sic utitur, omnia ferre

si potes, et debes, pulsandum vertice raso

praebebis quandoque caput, nec dura timebis

flagra pati, his epulis et tali dignus amico.