0:00
Aeneid
Book 2
P. Vergilius Maro
Narrator
Conticuere omnes, intentique ora tenebant.
1
Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:
2
Aeneas
Infandum, regina, iubes renovare dolorem,
3
Troianas ut opes et lamentabile regnum
4
eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi,
5
et quorum pars magna fui. Quis talia fando
6
Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi
7
temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo
8
praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.
9
Sed si tantus amor casus cognoscere nostros
10
et breviter Troiae supremum audire laborem,
11
quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit,
12
incipiam. Fracti bello fatisque repulsi
13
ductores Danaum, tot iam labentibus annis,
14
instar montis equum divina Palladis arte
15
aedificant, sectaque intexunt abiete costas:
16
votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.
17
Huc delecta virum sortiti corpora furtim
18
includunt caeco lateri, penitusque cavernas
19
ingentis uterumque armato milite complent.
20
Est in conspectu Tenedos, notissima fama
21
insula, dives opum, Priami dum regna manebant,
22
nunc tantum sinus et statio male fida carinis:
23
huc se provecti deserto in litore condunt.
24
Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas:
25
ergo omnis longo solvit se Teucria luctu;
26
panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra
27
desertosque videre locos litusque relictum.
28
Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;
29
classibus hic locus; hic acie certare solebant.
30
Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae,
31
et molem mirantur equi; primusque Thymoetes
32
duci intra muros hortatur et arce locari,
33
sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant.
34
At Capys, et quorum melior sententia menti,
35
aut pelago Danaum insidias suspectaque dona
36
praecipitare iubent, subiectisque urere flammis,
37
aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.
38
Scinditur incertum studia in contraria volgus.
39
Laocoon
Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,
40
Laocoön ardens summa decurrit ab arce,
41
et procul: «O miseri, quae tanta insania, cives?
42
Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis
43
dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?
44
aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,
45
aut haec in nostros fabricata est machina muros
46
inspectura domos venturaque desuper urbi,
47
aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.
48
Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.»
49
Aeneas
Sic fatus, validis ingentem viribus hastam
50
in latus inque feri curvam compagibus alvum
51
contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso
52
insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.
53
Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,
54
impulerat ferro Argolicas foedare latebras,
55
Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.
56
Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum
57
pastores magno ad regem clamore trahebant
58
Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,
59
hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,
60
obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,
61
seu versare dolos, seu certae occumbere morti.
62
Undique visendi studio Troiana iuventus
63
circumfusa ruit, certantque inludere capto.
64
Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno
65
disce omnes.
66
Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis
67
constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:
68
Sinon
«Heu, quae nunc tellus» inquit «quae me aequora possunt
69
accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat,
70
cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi
71
Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?»
72
Aeneas
Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis
73
impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus,
74
quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto.
75
Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:
76
Sinon
«Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor
77
vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo:
78
hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem
79
finxit, vanum etiam mendacemque improba finget.
80
Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris
81
Belidae nomen Palamedis et incluta fama
82
gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi
83
insontem infando indicio, quia bella vetabat,
84
demisere neci, nunc cassum lumine lugent.
85
Illi me comitem et consanguinitate propinquum
86
pauper in arma pater primis huc misit ab annis,
87
dum stabat regno incolumis regumque vigebat
88
consiliis, et nos aliquod nomenque decusque
89
gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi —
90
haud ignota loquor — superis concessit ab oris,
91
adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam,
92
et casum insontis mecum indignabar amici.
93
Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset,
94
si patrios umquam remeassem victor ad Argos,
95
promisi ultorem, et verbis odia aspera movi.
96
Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes
97
criminibus terrere novis, hinc spargere voces
98
in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma.
99
Nec requievit enim, donec, Calchante ministro —
100
sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo?
101
Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos,
102
idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas,
103
hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.»
104
Aeneas
Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,
105
ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.
106
Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur:
107
Sinon
«Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta
108
moliri, et longo fessi discedere bello;
109
fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti
110
interclusit hiemps, et terruit Auster euntis.
111
Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis
112
staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.
113
Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi
114
mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:
115
Sanguine placastis ventos et virgine caesa,
116
cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;
117
sanguine quaerendi reditus, animaque litandum
118
Argolica. Volgi quae vox ut venit ad auris,
119
obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit
120
ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.
121
Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu
122
protrahit in medios; quae sint ea numina divom,
123
flagitat; et mihi iam multi crudele canebant
124
artificis scelus, et taciti ventura videbant.
125
Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat
126
prodere voce sua quemquam aut opponere morti.
127
Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,
128
composito rumpit vocem, et me destinat arae.
129
Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat,
130
unius in miseri exitium conversa tulere.
131
Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari,
132
et salsae fruges, et circum tempora vittae:
133
eripui, fateor, leto me, et vincula rupi,
134
limosoque lacu per noctem obscurus in ulva
135
delitui, dum vela darent, si forte dedissent.
136
Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,
137
nec dulcis natos exoptatumque parentem;
138
quos illi fors et poenas ob nostra reposcent
139
effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.
140
Quod te per superos et conscia numina veri,
141
per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam
142
intemerata fides, oro, miserere laborum
143
tantorum, miserere animi non digna ferentis.»
144
Aeneas
His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro.
145
Ipse viro primus manicas atque arta levari
146
vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:
147
Priamus
«Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;
148
noster eris, mihique haec edissere vera roganti:
149
Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?
150
Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?»
151
Aeneas
Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,
152
sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:
153
Sinon
«Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum
154
testor numen» ait «vos arae ensesque nefandi,
155
quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:
156
fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,
157
fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,
158
si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.
159
Tu modo promissis maneas, servataque serves
160
Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.
161
Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli
162
Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo
163
Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,
164
fatale adgressi sacrato avellere templo
165
Palladium, caesis summae custodibus arcis,
166
corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis
167
virgineas ausi divae contingere vittas;
168
ex illo fluere ac retro sublapsa referri
169
spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.
170
Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.
171
Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae
172
luminibus flammae arrectis, salsusque per artus
173
sudor iit, terque ipsa solo — mirabile dictu —
174
emicuit, parmamque ferens hastamque trementem.
175
Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,
176
nec posse Argolicis exscindi Pergama telis,
177
omina ni repetant Argis, numenque reducant,
178
quod pelago et curvis secum avexere carinis.
179
Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas,
180
arma deosque parant comites, pelagoque remenso
181
improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas.
182
Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso
183
effigiem statuere, nefas quae triste piaret.
184
Hanc tamen immensam Calchas attollere molem
185
roboribus textis caeloque educere iussit,
186
ne recipi portis, aut duci in moenia possit,
187
neu populum antiqua sub religione tueri.
188
Nam si vestra manus violasset dona Minervae,
189
tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum
190
convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;
191
sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,
192
ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello
193
venturam, et nostros ea fata manere nepotes.»
194
Aeneas
Talibus insidiis periurique arte Sinonis
195
credita res, captique dolis lacrimisque coactis,
196
quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles,
197
non anni domuere decem, non mille carinae.
198
Hic aliud maius miseris multoque tremendum
199
obicitur magis, atque improvida pectora turbat.
200
Laocoön, ductus Neptuno sorte sacerdos,
201
sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.
202
Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta —
203
horresco referens — immensis orbibus angues
204
incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;
205
pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque
206
sanguineae superant undas; pars cetera pontum
207
pone legit, sinuatque immensa volumine terga.
208
Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant,
209
ardentisque oculos suffecti sanguine et igni,
210
sibila lambebant linguis vibrantibus ora.
211
Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo
212
Laocoönta petunt; et primum parva duorum
213
corpora natorum serpens amplexus uterque
214
implicat, et miseros morsu depascitur artus;
215
post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem
216
corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam
217
bis medium amplexi, bis collo squamea circum
218
terga dati, superant capite et cervicibus altis.
219
Ille simul manibus tendit divellere nodos,
220
perfusus sanie vittas atroque veneno,
221
clamores simul horrendos ad sidera tollit:
222
quales mugitus, fugit cum saucius aram
223
taurus, et incertam excussit cervice securim.
224
At gemini lapsu delubra ad summa dracones
225
effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,
226
sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.
227
Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis
228
insinuat pavor, et scelus expendisse merentem
229
Laocoönta ferunt, sacrum qui cuspide robur
230
laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.
231
Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae
232
numina conclamant.
233
Dividimus muros et moenia pandimus urbis.
234
Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum
235
subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo
236
intendunt: scandit fatalis machina muros,
237
feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae
238
sacra canunt, funemque manu contingere gaudent.
239
Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi.
240
O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello
241
moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae
242
substitit, atque utero sonitum quater arma dedere:
243
instamus tamen inmemores caecique furore,
244
et monstrum infelix sacrata sistimus arce.
245
Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris
246
ora, dei iussu non umquam credita Teucris.
247
Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset
248
ille dies, festa velamus fronde per urbem.
249
Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,
250
involvens umbra magna terramque polumque
251
Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri
252
conticuere, sopor fessos complectitur artus:
253
et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat
254
a Tenedo tacitae per amica silentia lunae
255
litora nota petens, flammas cum regia puppis
256
extulerat, fatisque deum defensus iniquis
257
inclusos utero Danaos et pinea furtim
258
laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras
259
reddit equus, laetique cavo se robore promunt
260
Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,
261
demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,
262
Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,
263
et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.
264
Invadunt urbem somno vinoque sepultam;
265
caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis
266
accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.
267