Satires

‘Sunt quibus in saturā videar nimis ācer et ultrā

lēgem tendere opus; sine nervīs altera quidquid

conposuī pars esse putat similisque meōrum

mīlle diē versūs dēdūcī posse. Trebātī,

quid faciam? praescrībe.' ‘quiescās.' ‘nē faciam, inquis,

omnīnō versūs?' ‘ajō.' ‘peream male, sī nōn

optimum erat; vērum nequeō dormīre.' ‘ter ūnctī

trānsnantō Tiberim, somnō quibus est opus altō,

inriguumque merō sub noctem corpus habentō.

aut sī tantus amor scrībendī tē rapit, audē

Caesaris invictī rēs dīcere, multa labōrum

praemia lātūrus.' ‘cupidum, pater optime, vīrēs

dēficiunt; neque enim quīvīs horrentia pīlīs

agmina nec frāctā pereuntīs cuspide Gallōs

aut lābentis equō dēscrībit volnera Parthī.'

‘attamen et jūstum poterās et scrībere fortem,

Scīpiadam ut sapiēns Lūcīlius.' ‘haud mihi dērō,

cum rēs ipsa feret: nisi dextrō tempore Flaccī

verba per attentam nōn ībunt Caesaris aurem:

cui male sī palpēre, recalcitrat undique tūtus.'

‘quantō rēctius hoc quam trīstī laedere versū

Pantolabum scurram Nōmentānumque nepōtem,

cum sibi quisque timet, quamquam est intāctus, et ōdit.'

‘quid faciam? saltat Mīlōnius, ut semel ictō

accessit fervor capitī numerusque lucernīs;

Castor gaudet equīs, ōvō prōgnātus eōdem

pugnīs; quot capitum vīvunt, totidem studiōrum

mīlia: mē pedibus dēlectat claudere verba

Lūcīlī rītū, nostrum meliōris utrōque.

ille velut fīdīs arcāna sodālibus ōlim

crēdēbat librīs neque, sī male cesserat, usquam

dēcurrēns aliō neque, sī bene; quō fit ut omnis

vōtīvā pateat velutī dēscrīpta tabellā

vīta senis. sequor hunc, Lūcānus an Āpulus anceps;

nam Venusīnus arat fīnem sub utrumque colōnus,

missus ad hoc pulsīs, vetus est ut fāma, Sabellīs,

quō nē per vacuum Rōmānō incurreret hostis,

sīve quod Āpula gēns seu quod Lūcānia bellum

incuteret violenta. sed hic stilus haud petet ultrō

quemquam animantem et mē velutī cūstōdiet ēnsis

vāgīnā tēctus: quem cūr dēstringere cōner

tūtus ab īnfēstīs latrōnibus? ō pater et rēx

Juppiter, ut pereat positum rōbīgine tēlum

nec quisquam noceat cupidō mihi pācis! at ille,

quī mē conmōrit (melius nōn tangere, clāmō),

flēbit et īnsignis tōtā cantābitur urbe.

Cervius īrātus lēgēs minitātur et urnam,

Cānidia Albūcī, quibus est inimīca, venēnum,

grande malum Turius, sīquid sē jūdice certēs.

ut quō quisque valet suspectōs terreat utque

imperet hoc nātūra potēns, sīc collige mēcum:

dente lupus, cornū taurus petit: unde nisi intus

mōnstrātum? Scaevae vīvācem crēde nepōtī

mātrem: nīl faciet sceleris pia dextera– mīrum,

ut neque calce lupus quemquam neque dente petit bōs–,

sed mala tollet anum vitiātō melle cicūta.

nē longum faciam: seu mē tranquilla senectūs

exspectat seu mors ātrīs circumvolat ālīs,

dīves, inops, Rōmae, seu fors ita jusserit, exsul,

quisquis erit vītae scrībam color.' ‘ō puer, ut sīs

vītālis metuō et majōrum nēquis amīcus

frīgore tē feriat.' ‘quid? cum est Lūcīlius ausus

prīmus in hunc operis conpōnere carmina mōrem

dētrahere et pellem, nitidus quā quisque per ōra

cēderet, intrōrsum turpis: num Laelius aut quī

dūxit ab oppressā meritum Karthāgine nōmen

ingeniō offēnsī aut laesō doluēre Metellō

fāmōsīsque Lupō coopertō versibus? atquī

prīmōrēs populī arripuit populumque tribūtim,

scīlicet ūnī aequus virtūtī atque ejus amīcīs.

quīn ubi sē ā volgō et scaenā in sēcrēta remōrant

virtūs Scīpiadae et mītis sapientia Laelī,

nūgārī cum illō et discīnctī lūdere, dōnec

dēcoquerētur holus, solitī. quidquid sum ego, quamvīs

īnfrā Lūcīlī cēnsum ingeniumque, tamen mē

cum magnīs vīxisse invīta fatēbitur usque

Invidia et fragilī quaerēns inlīdere dentem

offendet solidō– nisi quid tū, docte Trebātī,

dissentīs.' ‘equidem nihil hinc diffindere possum.

sed tamen ut monitus caveās, nē forte negōtī

incutiat tibi quid sānctārum īnscītia lēgum:

sī mala condiderit in quem quis carmina, jūs est

jūdiciumque.' ‘estō, sīquis mala; sed bona sī quis

jūdice condiderit laudātus Caesare? sī quis

opprobriīs dignum lātrāverit, integer ipse?'

‘solventur rīsū tabulae, tū missus abībis.'

Quae virtūs et quanta, bonī, sit vīvere parvō

(nec meus hic sermō est, sed quae praecēpit Ofellus

rūsticus, abnormī sapiēns crassāque Minervā),

discite nōn inter lancēs mēnsāsque nitentīs,

cum stupet īnsānīs aciēs fulgōribus et cum

adclīnis falsīs animus meliōra recūsat,

vērum hīc inprānsī mēcum disquīrite. cūr hoc?

dīcam, sī poterō. male vērum exāminat omnis

corruptus jūdex. leporem sectātus equōve

lassus ab indomitō vel, sī Rōmāna fatīgat

mīlitia adsuētum graecārī– seu pila vēlōx

molliter austērum studiō fallente labōrem,

seu tē discus agit, pete cēdentem āera discō:

cum labor extuderit fastīdia, siccus, inānis

sperne cibum vīlem; nisi Hymettia mella Falernō

nē biberīs dīlūta. forīs est prōmus, et ātrum

dēfendēns piscīs hiemat mare: cum sale pānis

lātrantem stomachum bene lēniet. unde putās aut

quī partum? nōn in cārō nīdōre voluptās

summa, sed in tē ipsō est. tū pulmentāria quaere

sūdandō: pinguem vitiīs albumque neque ostrea

nec scarus aut poterit peregrīna juvāre lagōis.

vix tamen ēripiam, positō pāvōne velīs quīn

hōc potius quam gallīnā tergēre palātum,

corruptus vānīs rērum, quia vēneat aurō

rāra avis et pictā pandat spectācula caudā:

tamquam ad rem attineat quidquam. num vēsceris istā,

quam laudās, plūmā? coctō num adest honor īdem?

carne tamen quamvīs distat nīl, hāc magis illam

inparibus fōrmīs dēceptum tē petere estō:

unde datum sentīs, lupus hīc Tiberīnus an altō

captus hiet? pontīsne inter jactātus an amnis

ōstia sub Tuscī? laudās, īnsāne, trilībrem

mullum, in singula quem minuās pulmenta necesse est.

dūcit tē speciēs, videō: quō pertinet ergō

prōcērōs ōdisse lupōs? quia scīlicet illīs

majōrem nātūra modum dedit, hīs breve pondus:

jejūnus rārō stomachus volgāria temnit.

‘porrēctum magnō magnum spectāre catīnō

vellem' ait Harpyiīs gula digna rapācibus. at vōs

praesentēs, Austrī, coquite hōrum obsōnia. quamquam

pūtet aper rhombusque recēns, mala cōpia quandō

aegrum sollicitat stomachum, cum rāpula plēnus

atque acidās māvolt inulās. necdum omnis abācta

pauperiēs epulīs rēgum: nam vīlibus ōvīs

nigrīsque est oleīs hodiē locus. haud ita prīdem

Gallōnī praecōnis erat acipēnsere mēnsa

īnfāmis. quid? tunc rhombōs minus aequor alēbat?

tūtus erat rhombus tūtōque cicōnia nīdō,

dōnec vōs auctor docuit praetōrius. ergō

sīquis nunc mergōs suāvīs ēdīxerit assōs,

pārēbit prāvī docilis Rōmāna juventūs.

sordidus ā tenuī vīctū distābit Ofellō

jūdice: nam frūstrā vitium vītāveris illud,

sī tē aliō prāvum dētorseris. Āvidiēnus,

cui Canis ex vērō dictum cognōmen adhaeret,

quīnquennīs oleās ēst et silvestria corna

ac nisi mūtātum parcit dēfundere vīnum et

cujus odōrem oleī nequeās perferre, licēbit

ille repōtia, nātālīs aliōsve diērum

fēstōs albātus celebret, cornū ipse bilībrī

caulibus īnstillat, veteris nōn parcus acētī.

quālī igitur vīctū sapiēns ūtētur et hōrum

utrum imitābitur? hāc urget lupus, hāc canis, ajunt.

mundus erit, quā nōn offendat sordibus atque

in neutram partem cultus miser. hic neque servīs,

Albūcī senis exemplō, dum mūnia dīdit,

saevus erit, nec sīc ut simplex Naevius ūnctam

convīvīs praebēbit aquam: vitium hoc quoque magnum.

accipe nunc, vīctus tenuis quae quantaque sēcum

adferat. in prīmīs valeās bene; nam variae rēs

ut noceant hominī crēdās, memor illius ēscae,

quae simplex ōlim tibi sēderit. at simul assīs

miscuerīs ēlixa, simul conchȳlia turdīs,

dulcia sē in bīlem vertent stomachōque tumultum

lenta feret pītuīta. vidēs, ut pallidus omnis

cēnā dēsurgat dubiā? quīn corpus onustum

hesternīs vitiīs animum quoque praegravat ūnā

atque adfīgit humō dīvīnae particulam aurae.

alter ubī dictō citius cūrāta sopōrī

membra dedit, vegetus praescrīpta ad mūnia surgit.

hic tamen ad melius poterit trānscurrere quondam,

sīve diem fēstum rediēns advēxerit annus,

seu recreāre volet tenuātum corpus, ubīque

accēdent annī, tractārī mollius aetās

imbēcilla volet: tibi quidnam accēdet ad istam

quam puer et validus praesūmis mollitiem, seu

dūra valētūdō inciderit seu tarda senectūs?

rancidum aprum antīquī laudābant, nōn quia nāsus

illīs nūllus erat, sed, crēdō, hāc mente, quod hospes

tardius adveniēns vitiātum commodius quam

integrum edāx dominus cōnsūmeret. hōs utinam inter

hērōas nātum tellūs mē prīma tulisset.

dās aliquid fāmae, quae carmine grātior aurem

occupet hūmānam? grandēs rhombī patinaeque

grande ferunt ūnā cum damnō dēdecus. adde

īrātum patruum, vīcīnōs, tē tibi inīquum

et frūstrā mortis cupidum, cum dēerit egentī

as, laqueī pretium. ‘jūre' inquit ‘Trausius istīs

jūrgātur verbīs: ego vectīgālia magna

dīvitiāsque habeō tribus amplās rēgibus.' ergō,

quod superat nōn est melius quō īnsūmere possīs?

cūr eget indignus quisquam tē dīvite? quārē

templa ruunt antīqua deum? cūr, inprobe, cārae

nōn aliquid patriae tantō ēmētīris acervō?

ūnī nīmīrum rēctē tibi semper erunt rēs,

ō magnus posthāc inimīcīs rīsus. uterne

ad cāsūs dubiōs fīdet sibi certius? hic quī

plūribus adsuerit mentem corpusque superbum,

an quī contentus parvō metuēnsque futūrī

in pāce, ut sapiēns, aptārit idōnea bellō?

quō magis hīs crēdās, puer hunc ego parvus Ofellum

integrīs opibus nōvī nōn lātius ūsum

quam nunc accīsīs. videās mētātō in agellō

cum pecore et gnātīs fortem mercēde colōnum

‘nōn ego' nārrantem ‘temere ēdī lūce profēstā

quicquam praeter holus fūmōsae cum pede pernae.

ac mihi seu longum post tempus vēnerat hospes

sīve operum vacuō grātus convīva per imbrem

vīcīnus, bene erat nōn piscibus urbe petītīs,

sed pullō atque haedō; tum pēnsilis ūva secundās

et nux ōrnābat mēnsās cum duplice fīcū.

post hoc lūdus erat culpā pōtāre magistrā

ac venerāta Cerēs, ita culmō surgeret altō,

explicuit vīnō contractae sēria frontis.

saeviat atque novōs moveat Fortūna tumultūs:

quantum hinc inminuet? quantō aut ego parcius aut vōs,

ō puerī, nituistis, ut hūc novus incola vēnit?

nam propriae tellūris erum nātūra nec illum

nec mē nec quemquam statuit: nōs expulit ille,

illum aut nēquitiēs aut vafrī īnscītia jūris,

postrēmum expellet certē vīvācior hērēs.

nunc ager Umbrēnī sub nōmine, nūper Ofellī

dictus, erit nūllī proprius, sed cēdet in ūsum

nunc mihi, nunc aliī. quōcircā vīvite fortēs

fortiaque adversīs oppōnite pectora rēbus.'

‘Sīc rārō scrībis, ut tōtō nōn quater annō

membrānam poscās, scrīptōrum quaeque retexēns,

īrātus tibi, quod vīnī somnīque benignus

nīl dignum sermōne canās. quid fīet? at ipsīs

Sāturnālibus hūc fūgistī sōbrius. ergō

dīc aliquid dignum prōmissīs. incipe. nīl est.

culpantur frūstrā calamī inmeritusque labōrat

īrātīs nātus pariēs dīs atque poētīs.

atquī voltus erat multa et praeclāra minantis,

sī vacuum tepidō cēpisset vīllula tēctō.

quōrsum pertinuit stīpāre Platōna Menandrō?

Eupolin, Archilochum, comitēs ēdūcere tantōs?

invidiam plācāre parās virtūte relictā?

contemnēre miser. vītanda est inproba Sīrēn

dēsidia, aut quidquid vītā meliōre parāstī

pōnendum aequō animō.' ‘dī tē, Damasippe, deaeque

vērum ob cōnsilium dōnent tōnsōre. sed unde

tam bene mē nōstī?' ‘postquam omnis rēs mea Jānum

ad medium frācta est, aliēna negōtia cūrō

excussus propriīs. ōlim nam quaerere amābam,

quō vafer ille pedēs lāvisset Sīsyphus aere,

quid scalptum īnfabrē, quid fūsum dūrius esset.

callidus huic signō pōnēbam mīlia centum;

hortōs ēgregiāsque domōs mercārier ūnus

cum lucrō nōram; unde frequentia Mercuriāle

inposuēre mihī cognōmen compita.' ‘nōvī

et mīror morbī pūrgātum tē illius. atquī

ēmōvit veterem mīrē novus, ut solet, in cor

trājectō lateris miserī capitisve dolōre,

ut lēthargicus hic cum fit pugil et medicum urget.

dum nēquid simile huic, estō ut libet.' ‘ō bone, nē tē

frūstrēre: īnsānīs et tū stultīque prope omnēs,

sīquid Stertinius vērī crepat, unde ego mīra

dēscrīpsī docilis praecepta haec, tempore quō mē

sōlātus jussit sapientem pāscere barbam

atque ā Fābriciō nōn trīstem ponte revertī.

nam male rē gestā cum vellem mittere opertō

mē capite in flūmen, dexter stetit et “cave faxis

tē quicquam indignum. pudor" inquit “tē malus angit,

īnsānōs quī inter vereāre īnsānus habērī.

prīmum nam inquīram, quid sit furere: hoc sī erit in tē

sōlō, nīl verbī, pereās quīn fortiter, addam.

quem mala stultitia et quemcumque īnscītia vērī

caecum agit, īnsānum Chrȳsippī porticus et grex

autumat. haec populōs, haec magnōs fōrmula rēgēs,

exceptō sapiente, tenet. nunc accipe, quārē

dēsipiant omnēs aequē ac tū, quī tibi nōmen

īnsānō posuēre. velut silvīs, ubi passim

pālantīs error certō dē trāmite pellit,

ille sinistrōrsum, hic dextrōrsum abit, ūnus utrīque

error, sed variīs inlūdit partibus: hōc tē

crēde modō īnsānum, nihilō ut sapientior ille

quī tē dērīdet caudam trahat. est genus ūnum

stultitiae nihilum metuenda timentis, ut ignīs,

ut rūpēs fluviōsque in campō obstāre querātur;

alterum et huic vārum et nihilō sapientius ignīs

per mediōs fluviōsque ruentis: clāmet amīca

māter, honesta soror cum cognātīs, pater, uxor:

‘hīc fossa est ingēns, hīc rūpēs maxima: servā!'

nōn magis audierit, quam Fūfius ēbrius ōlim,

cum Īlionam ēdormit, Catiēnīs mīlle ducentīs

‘māter, tē appellō' clāmantibus. huic ego volgus

errōrī similem cūnctum īnsānīre docēbō.

īnsānit veterēs statuās Damasippus emendō:

integer est mentis Damasippī crēditor? estō.

‘accipe quod numquam reddās mihi' sī tibi dīcam:

tūne īnsānus eris, sī accēperis, an magis excors

rejectā praedā, quam praesēns Mercurius fert?

scrībe decem ā Neriō: nōn est satis; adde Cicūtae

nōdōsī tabulās, centum, mīlle adde catēnās:

effugiet tamen haec scelerātus vincula Prōteus.

cum rapiēs in jūs mālīs rīdentem aliēnīs,

fīet aper, modo avis, modo saxum et, cum volet, arbor

sī male rem gerere īnsānī est, contrā bene sānī:

pūtidius multō cerebrum est, mihi crēde, Perellī

dictantis, quod tū numquam rescrībere possīs.

audīre atque togam jubeō conpōnere, quisquis

ambitiōne malā aut argentī pallet amōre,

quisquis luxuriā trīstīve superstitiōne

aut aliō mentis morbō calet: hūc propius mē,

dum doceō īnsānīre omnīs vōs, ōrdine adīte.

danda est elleborī multō pars maxima avārīs:

nescio an Anticyram ratiō illīs dēstinet omnem.

hērēdēs Staberī summam incīdēre sepulcrō,

nī sīc fēcissent, gladiātōrum dare centum

damnātī populō paria atque epulum arbitriō Arrī,

frūmentī quantum metit Āfrica. ‘sīve ego prāvē

seu rēctē hoc voluī, nē sīs patruus mihi': crēdō,

hoc Staberī prūdentem animum vīdisse. quid ergō

sēnsit, cum summam patrimōnī īnsculpere saxō

hērēdēs voluit? quoad vīxit, crēdidit ingēns

pauperiem vitium et cāvit nihil ācrius, ut, sī

forte minus locuplēs ūnō quadrante perīsset,

ipse vidērētur sibi nēquior. ‘omnis enim rēs,

virtūs, fāma, decus, dīvīna hūmānaque pulchrīs

dīvitiīs pārent; quās quī cōnstrūxerit, ille

clārus erit, fortis, jūstus.' ‘sapiēnsne?' ‘etiam, et rēx

et quidquid volet.' hoc velutī virtūte parātum

spērāvit magnae laudī fore. quid simile istī

Graecus Aristippus? quī servōs prōicere aurum

in mediā jussit Libyā, quia tardius īrent

propter onus sēgnēs. uter est īnsānior hōrum?

nīl agit exemplum, lītem quod līte resolvit.

sīquis emat citharās, ēmptās conportet in ūnum,

nec studiō citharae nec Mūsae dēditus ūllī,

sī scalpra et fōrmās nōn sūtor, nautica vēla

āversus mercātūrīs: dēlīrus et āmēns

undique dīcātur meritō. quī discrepat istīs,

quī nummōs aurumque recondit, nescius ūtī

conpositīs metuēnsque velut contingere sacrum?

sīquis ad ingentem frūmentī semper acervum

porrēctus vigilet cum longō fuste neque illinc

audeat ēsuriēns dominus contingere grānum

ac potius foliīs parcus vēscātur amārīs;

sī positīs intus Chīī veterisque Falernī

mīlle cadīs– nihil est: tercentum mīlibus, ācre

pōtet acētum; age sī et strāmentīs incubet unde-

octōgintā annōs nātus, cui strāgula vestis,

blattārum ac tineārum epulae, putrēscat in arcā:

nīmīrum īnsānus paucīs videātur, eō quod

maxima pars hominum morbō jactātur eōdem.

fīlius aut etiam haec lībertus ut ēbibat hērēs,

dīs inimīce senex cūstōdis? nē tibi dēsit?

quantulum enim summae curtābit quisque diērum,

unguere sī caulēs oleō meliōre caputque

coeperis inpexā foedum porrīgine? quārē,

sī quidvīs satis est, pejūrās, surripis, aufers

undique? tūn sānus? populum sī caedere saxīs

incipiās servōsve tuōs, quōs aere parārīs,

īnsānum tē omnēs puerī clāmentque puellae;

cum laqueō uxōrem interimis mātremque venēnō,

incolumī capite es? quid enim? neque tū hoc facis Argīs

nec ferrō ut dēmēns genetrīcem occīdis Orestēs.

an tū rēris eum occīsā īnsānīsse parente

ac nōn ante malīs dēmentem āctum Furiīs quam

in mātris jugulō ferrum tepefēcit acūtum?

quīn, ex quō est habitus male tūtae mentis Orestēs,

nīl sānē fēcit quod tū reprehendere possīs:

nōn Pyladēn ferrō violāre aususve sorōrem

Ēlectrān, tantum maledīcit utrīque vocandō

hanc Furiam, hunc aliud, jussit quod splendida bīlis.

pauper Opīmius argentī positī intus et aurī,

quī Vejentānum fēstīs pōtāre diēbus

Campānā solitus trullā vappamque profēstīs,

quondam lēthargō grandī est oppressus, ut hērēs

jam circum loculōs et clāvīs laetus ovānsque

curreret. hunc medicus multum celer atque fidēlis

excitat hōc pactō: mēnsam pōnī jubet atque

effundī saccōs nummōrum, accēdere plūrīs

ad numerandum: hominem sīc ērigit; addit et illud:

‘nī tua cūstōdīs, avidus jam haec auferet hērēs.'

‘mēn vīvō?' ‘ut vīvās igitur, vigilā. hoc age.' ‘quid vīs?'

‘dēficient inopem vēnae tē, nī cibus atque

ingēns accēdit stomachō fultūra ruentī.

tū cessās? agedum sūme hoc tisanārium orȳzae.'

‘quantī ēmptae?' ‘parvō.' ‘quantī ergō?' ‘octussibus.' ‘ēheu,

quid rēfert, morbō an fūrtīs pereamque rapīnīs?'

quisnam igitur sānus? quī nōn stultus. quid avārus?

stultus et īnsānus. quid, sīquis nōn sit avārus,

continuō sānus? minimē. cūr, Stōice? dīcam.

‘nōn est cardiacus' Craterum dīxisse putātō

‘hic aeger'. rēctē est igitur surgetque? negābit,

quod latus aut rēnēs morbō temptentur acūtō.

nōn est perjūrus neque sordidus: inmolet aequīs

hic porcum Laribus; vērum ambitiōsus et audāx:

nāviget Anticyram. quid enim differt, barathrōne

dōnēs quidquid habēs an numquam ūtāre parātīs?

Servius Oppidius Canusī duo praedia, dīves

antīquō cēnsū, gnātīs dīvisse duōbus

fertur et hoc moriēns puerīs dīxisse vocātīs

ad lectum: ‘postquam tē tālōs, Aule, nucēsque

ferre sinū laxō, dōnāre et lūdere vīdī,

tē, Tiberī, numerāre, cavīs abscondere trīstem,

extimuī, nē vōs ageret vēsānia discors,

tū Nōmentānum, tū nē sequerēre Cicūtam.

quārē per dīvōs ōrātus uterque Penātīs

tū cave nē minuās, tū nē majus faciās id

quod satis esse putat pater et nātūra coercet.

praetereā nē vōs tītillet glōria, jūre

jūrandō obstringam ambō: uter aedīlis fueritve

vestrum praetor, is intestābilis et sacer estō.'

in cicere atque fabā bona tū perdāsque lupīnīs,

lātus ut in circō spatiēre et aēneus ut stēs,

nūdus agrīs, nūdus nummīs, īnsāne, paternīs;

scīlicet ut plausūs quōs fert Agrippa ferās tū,

astūta ingenuum volpēs imitāta leōnem?

nequis humāsse velit Aiācem, Ātrīda, vetās cūr?

‘rēx sum': nīl ultrā quaerō plēbejus. ‘et aequam

rem imperitō, ac sī cui videor nōn jūstus, inultō

dīcere quod sentit permittō.' maxime rēgum,

dī tibi dent captā classem reddūcere Trojā.

ergō cōnsulere et mox respondēre licēbit?

‘cōnsule.' cūr Aiāx, hērōs ab Achille secundus,

pūtēscit, totiēns servātīs clārus Achīvīs,

gaudeat ut populus Priamī Priamusque inhumātō,

per quem tot juvenēs patriō caruēre sepulcrō?

‘mīlle ovium īnsānus mortī dedit, inclitum Ulixēn

et Menelāum ūnā mēcum sē occīdere clāmāns.'

tū cum prō vitulā statuis dulcem Aulide nātam

ante ārās spargisque molā caput, inprobe, salsā,

rēctum animī servās? ‘quōrsum?' īnsānus quid enim Aiāx

fēcit? cum strāvit ferrō pecus, abstinuit vim

uxōre et gnātō; mala multa precātus Atrīdīs

nōn ille aut Teucrum aut ipsum violāvit Ulixēn.

‘vērum ego, ut haerentīs adversō lītore nāvīs

ēriperem, prūdēns plācāvī sanguine dīvōs.'

nempe tuō, furiōse? ‘meō, sed nōn furiōsus.'

quī speciēs aliās vērī scelerisque tumultū

permixtās capiet, commōtus habēbitur atque

stultitiāne erret nihilum distābit an īrā.

Aiāx inmeritōs cum occīdit dēsipit agnōs:

cum prūdēns scelus ob titulōs admittis inānīs,

stās animō et pūrum est vitiō tibi cum tumidum est cor?

sīquis lectīcā nitidam gestāre amet agnam,

huic vestem ut gnātae, paret ancillās, paret aurum,

Rūfam aut Pūsillam appellet fortīque marītō

dēstinet uxōrem: interdictō huic omne adimat jūs

praetor et ad sānōs abeat tūtēla propinquōs.

quid, sī quis gnātam prō mūtā dēvovet agnā,

integer est animī? nē dīxeris. ergō ubi prāva

stultitia, hīc summa est īnsānia; quī scelerātus,

et furiōsus erit; quem cēpit vitrea fāma,

hunc circumtonuit gaudēns Bellōna cruentīs.

nunc age luxuriam et Nōmentānum arripe mēcum.

vincet enim stultōs ratiō īnsānīre nepōtēs.

hic simul accēpit patrimōnī mīlle talenta,

ēdīcit, piscātor utī, pōmārius, auceps,

unguentārius ac Tuscī turba inpia vīcī,

cum scurrīs fartor, cum Vēlābrō omne macellum

māne domum veniant. quid tum? vēnēre frequentēs,

verba facit lēnō: ‘quidquid mihi, quidquid et hōrum

cuique domī est, id crēde tuum et vel nunc pete vel crās.'

accipe quid contrā haec juvenis responderit aequus.

‘in nive Lūcānā dormīs ocreātus, ut aprum

cēnem ego; tū piscīs hībernō ex aequore verris.

sēgnis ego, indignus quī tantum possideam; aufer,

sūme tibī deciēns; tibi tantundem; tibi triplex,

unde uxor mediā currit dē nocte vocāta.'

fīlius Aesōpī dētractam ex aure Metellae,

scīlicet ut deciēns solidum absorbēret, acētō

dīluit īnsignem bācam: quī sānior ac sī

illud idem in rapidum flūmen jaceretve cloācam?

Quīntī prōgeniēs Arrī, pār nōbile frātrum

nēquitiā et nūgīs prāvōrum et amōre gemellum

lusciniās solitī inpēnsō prandēre coēmptās,

quōrsum abeant? sānī ut crētā, an carbōne notātī?

aedificāre casās, plōstellō adjungere mūrīs,

lūdere pār inpār, equitāre in harundine longā

sīquem dēlectet barbātum, āmentia verset.

sī puerīlius hīs ratiō esse ēvincet amāre

nec quicquam differre, utrumne in pulvere, trīmus

quāle prius, lūdās opus, an meretrīcis amōre

sollicitus plōrēs: quaerō, faciāsne quod ōlim

mūtātus Polemōn? pōnās īnsignia morbī,

fasciolās, cubital, fōcālia, pōtus ut ille

dīcitur ex collō fūrtim carpsisse corōnās,

postquam est inprānsī correptus vōce magistrī?

porrigis īrātō puerō cum pōma, recūsat;

‘sūme, catelle': negat; sī nōn dēs, optet. amātor

exclūsus quī distat, agit ubi sēcum, eat an nōn,

quō reditūrus erat nōn arcessītus, et haeret

invīsīs foribus? ‘nec nunc, cum mē vocet ultrō,

accēdam? an potius mediter fīnīre dolōrēs?

exclūsit; revocat: redeam? nōn, sī obsecret.' ecce

servus, nōn paulō sapientior ‘ō ere, quae rēs

nec modum habet neque cōnsilium, ratiōne modōque

tractārī nōn volt. in amōre haec sunt mala, bellum,

pāx rūrsum: haec sīquis tempestātis prope rītū

mōbilia et caecā fluitantia sorte labōret

reddere certa sibī, nihilō plūs explicet ac sī

īnsānīre paret certā ratiōne modōque.'

quid? cum Pīcēnīs excerpēns sēmina pōmīs

gaudēs, sī cameram percustī forte, penes tē es?

quid? cum balba ferīs annōsō verba palātō,

aedificante casās quī sānior? adde cruōrem

stultitiae atque ignem gladiō scrūtāre. modo, inquam.

Hellade percussā Marius cum praecipitat sē,

cerrītus fuit? an commōtae crīmine mentis

absolvēs hominem et sceleris damnābis eundem

ex mōre inpōnēns cognāta vocābula rēbus?

lībertīnus erat, quī circum compita siccus

lautīs māne senex manibus currēbat et ‘ūnum',

‘quid tam magnum?' addēns, ‘ūnum mē surpite mortī!

dīs etenim facile est' ōrābat, sānus utrīsque

auribus atque oculīs; mentem, nisi lītigiōsus,

exciperet dominus, cum vēnderet. hoc quoque volgus

Chrȳsippus pōnit fēcundā in gente Menēnī.

‘Juppiter, ingentīs quī dās adimisque dolōrēs,'

māter ait puerī mēnsīs jam quīnque cubantis,

‘frīgida sī puerum quārtāna relīquerit, illō

māne diē, quō tū indīcis jejūnia, nūdus

in Tiberī stābit.' cāsus medicusve levārit

aegrum ex praecipitī: māter dēlīra necābit

in gelidā fīxum rīpā febrimque redūcet,

quōne malō mentem concussa? timōre deōrum."

haec mihi Stertinius, sapientum octāvus, amīcō

arma dedit, posthāc nē conpellārer inultus.

dīxerit īnsānum quī mē, totidem audiet atque

respicere ignōtō discet pendentia tergō.'

‘Stōice, post damnum sīc vēndās omnia plūris,

quā mē stultitiā, quoniam nōn est genus ūnum,

īnsānīre putās? ego nam videor mihi sānus.'

‘quid, caput abscissum manibus cum portat Agauē

gnātī īnfēlīcis, sibi tunc furiōsa vidētur?'

‘stultum mē fateor (liceat concēdere vērīs)

atque etiam īnsānum; tantum hoc ēdissere, quō mē

aegrōtāre putēs animī vitiō.' ‘accipe: prīmum

aedificās, hoc est longōs imitāris, ab īmō

ad summum tōtus modulī bipedālis, et īdem

corpore majōrem rīdēs Turbōnis in armīs

spīritum et incessum: quī rīdiculus minus illō?

an, quodcumque facit Maecēnās, tē quoque vērum est,

tantō dissimilem et tantō certāre minōrem?

absentis rānae pullīs vitulī pede pressīs

ūnus ubi effūgit, mātrī dēnārrat, ut ingēns

bēlua cognātōs ēlīserit: illa rogāre,

quantane? num tantum, sufflāns sē, magna fuisset?

‘major dīmidiō.' ‘num tantō?' cum magis atque

sē magis īnflāret, ‘nōn, sī tē rūperis,' inquit,

‘pār eris.' haec ā tē nōn multum ablūdit imāgō.

adde poēmata nunc, hoc est, oleum adde camīnō,

quae sī quis sānus fēcit, sānus facis et tū.

nōn dīcō horrendam rabiem' ‘jam dēsine.' ‘cultum

majōrem cēnsū' ‘teneās, Damasippe, tuīs tē.'

‘mīlle puellārum, puerōrum mīlle furōrēs'

‘ō major tandem parcās, īnsāne, minōrī.'

‘Unde et quō Catius?' ‘nōn est mihi tempus, aventī

pōnere signa novīs praeceptīs, quālia vincent

Pȳthagorān Anytīque reum doctumque Platōna.'

‘peccātum fateor, cum tē sīc tempore laevō

interpellārim; sed dēs veniam bonus, ōrō.

quodsī interciderit tibi nunc aliquid, repetēs mox,

sīve est nātūrae hoc sīve artis, mīrus utrōque.'

‘quīn id erat cūrae, quō pactō cūncta tenērem

utpote rēs tenuīs, tenuī sermōne perāctās.'

‘ēde hominis nōmen, simul et, Rōmānus an hospes.'

‘ipsa memor praecepta canam, cēlābitur auctor.

longa quibus faciēs ōvīs erit, illa mementō,

ut sūcī meliōris et ut magis alba rotundīs,

pōnere: namque marem cohibent callōsa vitellum.

cōle suburbānō quī siccīs crēvit in agrīs

dulcior: inriguō nihil est ēlūtius hortō.

sī vespertīnus subitō tē oppresserit hospes,

nē gallīna malum respōnset dūra palātō,

doctus eris vīvam mustō mersāre Falernō:

hoc teneram faciet. prātēnsibus optima fungīs

nātūra est; aliīs male crēditur. ille salūbris

aestātēs peraget, quī nigrīs prandia mōrīs

fīniet, ante gravem quae lēgerit arbore sōlem.

Aufidius fortī miscēbat mella Falernō:

mendōsē, quoniam vacuīs conmittere vēnīs

nīl nisi lēne decet: lēnī praecordia mulsō

prōluerīs melius. sī dūra morābitur alvus,

mītulus et vīlēs pellent obstantia conchae

et lapathī brevis herba, sed albō nōn sine Cōō.

lūbrica nāscentēs inplent conchȳlia lūnae;

sed nōn omne mare est generōsae fertile testae:

mūrice Bajānō melior Lucrīna pelōris,

ostrea Circēīs, Mīsēnō oriuntur echīnī,

pectinibus patulīs jactat sē molle Tarentum.

nec sibi cēnārum quīvīs temere arroget artem,

nōn prius exāctā tenuī ratiōne sapōrum.

nec satis est cārā piscīs āverrere mēnsā

ignārum, quibus est jūs aptius et quibus assīs

languidus in cubitum jam sē convīva repōnet.

Umber et īlignā nūtrītus glande rotundās

curvat aper lancēs carnem vītantis inertem;

nam Laurēns malus est, ulvīs et harundine pinguis.

vīnea submittit capreās nōn semper edūlīs.

fēcundae leporis sapiēns sectābitur armōs.

piscibus atque avibus quae nātūra et foret aetās,

ante meum nūllī patuit quaesīta palātum.

sunt quōrum ingenium nova tantum crustula prōmit.

nēquāquam satis in rē ūnā cōnsūmere cūram,

ut sīquis sōlum hoc, mala nē sint vīna, labōret,

quālī perfundat piscīs sēcūrus olīvō.

Massica sī caelō suppōnēs vīna serēnō,

nocturnā sīquid crassī est tenuābitur aurā

et dēcēdet odor nervīs inimīcus; at illa

integrum perdunt līnō vitiāta sapōrem.

Surrentīna vafer quī miscet faece Falernā

vīna, columbīnō līmum bene colligit ōvō,

quātenus īma petit volvēns aliēna vitellus.

tostīs marcentem squillīs recreābis et Afrā

pōtōrem cocleā; nam lactūca innatat ācrī

post vīnum stomachō; pernā magis et magis hillīs

flāgitat inmorsus reficī, quīn omnia mālit

quaecumque inmundīs fervent allāta popīnīs.

est operae pretium duplicis pernōscere jūris

nātūram. simplex ē dulcī cōnstat olīvō,

quod pinguī miscēre merō muriāque decēbit

nōn aliā quam quā Bȳzantia pūtuit orca.

hoc ubi cōnfūsum sectīs īnferbuit herbīs

Cōryciōque crocō sparsum stetit, īnsuper addēs

pressa Venāfrānae quod bāca remīsit olīvae.

Pīcēnīs cēdunt pōmīs Tīburtia sūcō:

nam faciē praestant, vēnūcula convenit ōllīs;

rēctius Albānam fūmō dūrāveris ūvam.

hanc ego cum mālīs, ego faecem prīmus et allēc,

prīmus et invenior piper album cum sale nigrō

incrētum pūrīs circumposuisse catillīs.

inmāne est vitium dare mīlia terna macellō

angustōque vagōs piscīs urgēre catīnō.

magna movet stomachō fastīdia, seu puer ūnctīs

tractāvit calicem manibus, dum fūrta ligurrit,

sīve gravis veterī crēterrae līmus adhaesit.

vīlibus in scōpīs, in mappīs, in scobe quantus

cōnsistit sūmptus? neglēctīs flāgitium ingēns.

tēn lapidēs variōs lutulentā rādere palmā

et Tyriās dare circum inlōta torālia vestīs,

oblītum, quantō cūram sūmptumque minōrem

haec habeant, tantō reprehendī jūstius illīs,

quae nisi dīvitibus nequeunt contingere mēnsīs?'

‘docte Catī, per amīcitiam dīvōsque rogātus

dūcere mē audītum, pergēs quōcumque, mementō.

nam quamvīs memorī referās mihi pectore cūncta,

nōn tamen interpres tantundem jūveris. adde

voltum habitumque hominis, quem tū vīdisse beātus

nōn magnī pendis, quia contigit; at mihi cūra

nōn mediocris inest, fontīs ut adīre remōtōs

atque haurīre queam vītae praecepta beātae.'

‘Hoc quoque, Tīresiā, praeter nārrāta petentī

respondē, quibus āmissās reparāre queam rēs

artibus atque modīs. quid rīdēs?' ‘jamne dolōsō

nōn satis est Ithacam revehī patriōsque penātīs

adspicere?' ‘ō nūllī quicquam mentīte, vidēs ut

nūdus inopsque domum redeam tē vāte, neque illīc

aut apothēca procīs intācta est aut pecus: atquī

et genus et virtūs, nisi cum rē, vīlior algā est.'

quandō pauperiem missīs ambāgibus horrēs,

accipe quā ratiōne queās dītēscere. turdus

sīve aliud prīvum dabitur tibi, dēvolet illūc,

rēs ubi magna nitet dominō sene; dulcia pōma

et quōscumque feret cultus tibi fundus honōrēs

ante Larem gustet venerābilior Lare dīves.

quī quamvīs perjūrus erit, sine gente, cruentus

sanguine frāternō, fugitīvus, nē tamen illī

tū comes exterior, sī postulet, īre recūsēs.'

‘utne tegam spurcō Dāmae latus? haud ita Trōjae

mē gessī, certāns semper meliōribus.' ‘ergō

pauper eris.' ‘fortem hoc animum tolerāre jubēbō;

et quondam majōra tulī. tū prōtinus, unde

dīvitiās aerisque ruam, dīc, augur, acervōs.'

‘dīxī equidem et dīcō: captēs astūtus ubīque

testāmenta senum neu, sī vafer ūnus et alter

īnsidiātōrem praerōsō fūgerit hāmō,

aut spem dēpōnās aut artem inlūsus omittās.

magna minorve forō sī rēs certābitur ōlim,

vīvet uter locuplēs sine gnātīs, inprobus, ultrō

quī meliōrem audāx vocet in jūs, illius estō

dēfēnsor; fāmā cīvem causāque priōrem

sperne, domī sī gnātus erit fēcundave conjunx.

“Quīnte" putā aut “Pūblī" (gaudent praenōmine mollēs

auriculae) “tibi mē virtūs tua fēcit amīcum.

jūs anceps nōvī, causās dēfendere possum;

ēripiet quīvīs oculōs citius mihi quam tē

contemptum cassā nuce pauperet; haec mea cūra est,

nēquid tū perdās neu sīs jocus." īre domum atque

pelliculam cūrāre jubē; fī cognitor ipse,

perstā atque obdūrā: seu rubra Canīcula findet

īnfantīs statuās, seu pinguī tentus omāsō

Fūrius hībernās cānā nive cōnspuet Alpīs.

“nōnne vidēs" aliquis cubitō stantem prope tangēns

inquiet, “ut patiēns, ut amīcīs aptus, ut ācer?"

plūrēs adnābunt thynnī et cētāria crēscent.

sī cui praetereā validus male fīlius in rē

praeclārā sublātus alētur, nē manifēstum

caelibis obsequium nūdet tē, lēniter in spem

adrēpe officiōsus, ut et scrībāre secundus

hērēs et, sī quis cāsus puerum ēgerit Orcō,

in vacuum veniās: perrārō haec ālea fallit.

quī testāmentum trādet tibi cumque legendum,

abnuere et tabulās ā tē removēre mementō,

sīc tamen, ut līmīs rapiās, quid prīma secundō

cēra velit versū; sōlus multīsne cohērēs,

vēlōcī percurre oculō. plērumque recoctus

scrība ex quinquevirō corvum dēlūdet hiantem

captātorque dabit rīsūs Nāsīca Corānō.'

‘num furis? an prūdēns lūdis mē obscūra canendō?'

‘ō Lāertiadē, quidquid dīcam, aut erit aut nōn:

dīvīnāre etenim magnus mihi dōnat Apollō.'

‘quid tamen ista velit sibi fābula, sī licet, ēde.'

‘tempore quō juvenis Parthīs horrendus, ab altō

dēmissum genus Aenēā, tellūre marīque

magnus erit, fortī nūbet prōcēra Corānō

fīlia Nāsīcae, metuentis reddere soldum.

tum gener hoc faciet: tabulās socerō dabit atque

ut legat ōrābit; multum Nāsīca negātās

accipiet tandem et tacitus leget invenietque

nīl sibi lēgātum praeter plōrāre suīsque.

illud ad haec jubeō: mulier sī forte dolōsa

lībertusve senem dēlīrum temperet, illīs

accēdās socius: laudēs, laudēris ut absēns.

adjuvat hoc quoque, sed vincit longē prius ipsum

expugnāre caput. scrībet mala carmina vēcors:

laudātō. scortātor erit: cave tē roget; ultrō

Pēnelopam facilis potiōrī trāde.' ‘putāsne

perdūcī poterit tam frūgī tamque pudīca,

quam nequiēre procī rēctō dēpellere cursū?'

‘vēnit enim magnum dōnandī parca juventus

nec tantum veneris quantum studiōsa culīnae.

sīc tibi Pēnelopē frūgī est; quae sī semel ūnō

dē sene gustārit tēcum partīta lucellum,

ut canis ā coriō numquam absterrēbitur ūnctō.

mē sene quod dīcam factum est. anus inproba Thēbīs

ex testāmentō sīc est ēlāta: cadāver

ūnctum oleō largō nūdīs umerīs tulit hērēs,

scīlicet ēlābī sī posset mortua; crēdō,

quod nimium īnstiterat vīventī. cautus adītō

neu dēsīs operae nēve immoderātus abundēs.

difficilem et mōrōsum offendet garrulus: ultrā

‘nōn' ‘etiam' sileās; Dāvus sīs cōmicus atque

stēs capite obstīpō, multum similis metuentī.

obsequiō grassāre; monē, sī incrēbruit aura,

cautus utī vēlet cārum caput; extrahe turbā

oppositīs umerīs; aurem substringe loquācī.

inportūnus amat laudārī: dōnec ‘ohē jam'

ad caelum manibus sublātīs dīxerit, urgē:

crēscentem tumidīs īnflā sermōnibus utrem.

cum tē servitiō longō cūrāque levārit,

et certum vigilāns “quārtae sit partis Ulixēs"

audierīs “hērēs": “ergō nunc Dāma sodālis

nusquam est? unde mihī tam fortem tamque fidēlem?"

sparge subinde et, sī paulum potes inlacrimāre, est

gaudia prōdentem voltum cēlāre. sepulcrum

permissum arbitriō sine sordibus exstrue: fūnus

ēgregiē factum laudet vīcīnia. sī quis

forte cohērēdum senior male tussiet, huic tū

dīc, ex parte tuā seu fundī sīve domūs sit

ēmptor, gaudentem nummō tē addīcere. sed mē

imperiōsa trahit Prōserpina: vīve valēque.'

Hoc erat in vōtīs: modus agrī nōn ita magnus,

hortus ubi et tēctō vīcīnus jūgis aquae fōns

et paulum silvae super hīs foret. auctius atque

dī melius fēcēre. bene est. nīl amplius ōrō,

Majā nāte, nisi ut propria haec mihi mūnera faxis.

sī neque majōrem fēcī ratiōne malā rem

nec sum factūrus vitiō culpāve minōrem,

sī veneror stultus nihil hōrum ‘ō sī angulus ille

proximus accēdat, quī nunc dēnormat agellum!'

‘ō sī urnam argentī fors quae mihi mōnstret, ut illī,

thēsaurō inventō quī mercennārius agrum

illum ipsum mercātus arāvit, dīves amīcō

Hercule!', sī quod adest grātum juvat, hāc prece tē ōrō:

pingue pecus dominō faciās et cētera praeter

ingenium, utque solēs, cūstōs mihi maximus adsīs.

ergō ubi mē in montēs et in arcem ex urbe remōvī,

quid prius inlūstrem saturīs mūsāque pedestrī?

nec mala mē ambitiō perdit nec plumbeus auster

autumnusque gravis, Libitīnae quaestus acerbae.

Mātūtīne pater, seu Jāne libentius audīs,

unde hominēs operum prīmōs vītaeque labōrēs

īnstituunt (sīc dīs placitum), tū carminis estō

prīncipium. Rōmae spōnsōrem mē rapis: ‘eia,

nē prior officiō quisquam respondeat, urgē.'

sīve aquilō rādit terrās seu brūma nivālem

interiōre diem gȳrō trahit, īre necesse est.

postmodo quod mī obsit clārē certumque locūtō

luctandum in turbā et facienda injūria tardīs.

‘quid tibi vīs, īnsāne?' et ‘quam rem agis?' inprobus urget

īrātīs precibus, ‘tū pulsēs omne quod obstat,

ad Maecēnātem memorī sī mente recurrās.'

hoc juvat et mellī est, nōn mentiar. at simul ātrās

ventum est Ēsquiliās, aliēna negōtia centum

per caput et circā saliunt latus. ‘ante secundam

Rōscius ōrābat sibi adessēs ad Puteal crās.'

‘dē rē commūnī scrībae magnā atque novā tē

ōrābant hodiē meminissēs, Quīnte, revertī.'

‘inprimat hīs cūrā Maecēnās signa tabellīs.'

dīxeris: ‘experiar': ‘sī vīs, potes,' addit et īnstat.

septimus octāvō propior jam fūgerit annus,

ex quō Maecēnās mē coepit habēre suōrum

in numerō, dumtaxat ad hoc, quem tollere raedā

vellet iter faciēns et cui concrēdere nūgās

hoc genus: ‘hōra quota est?' ‘Thraex est Gallīna Syrō pār?'

‘mātūtīna parum cautōs jam frīgora mordent',

et quae rīmōsā bene dēpōnuntur in aure.

per tōtum hoc tempus subjectior in diem et hōram

invidiae noster. lūdōs spectāverat, ūnā

lūserat in campō: ‘fortūnae fīlius' omnēs.

frīgidus ā rōstrīs mānat per compita rūmor:

quīcumque obvius est, mē cōnsulit: ‘ō bone, nam tē

scīre, deōs quoniam propius contingis oportet,

numquid dē Dācīs audīstī?' ‘nīl equidem.' ‘ut tū

semper eris dērīsor.' ‘at omnēs dī exagitent mē,

sī quicquam.' ‘quid? mīlitibus prōmissa Triquetrā

praedia Caesar an est Italā tellūre datūrus?'

jūrantem mē scīre nihil mīrantur ut ūnum

scīlicet ēgregiī mortālem altīque silentī.

perditur haec inter miserō lūx nōn sine vōtīs:

ō rūs, quandō ego tē adspiciam quandōque licēbit

nunc veterum librīs, nunc somnō et inertibus hōrīs

dūcere sollicitae jūcunda oblīvia vītae?

ō quandō faba Pȳthagorae cognāta simulque

ūncta satis pinguī pōnentur holuscula lārdō?

ō noctēs cēnaeque deum, quibus ipse meīque

ante Larem proprium vēscor vernāsque procācīs

pāscō lībātīs dapibus. prout cuique libīdō est,

siccat inaequālīs calicēs convīva solūtus

lēgibus īnsānīs, seu quis capit ācria fortis

pōcula seu modicīs ūvēscit laetius. ergō

sermō oritur, nōn dē vīllīs domibusve aliēnīs,

nec male necne Lepōs saltet; sed, quod magis ad nōs

pertinet et nescīre malum est, agitāmus, utrumne

dīvitiīs hominēs an sint virtūte beātī,

quidve ad amīcitiās, ūsus rēctumne, trahat nōs

et quae sit nātūra bonī summumque quid ejus.

Cervius haec inter vīcīnus garrit anīlīs

ex rē fābellās. sīquis nam laudat Arellī

sollicitās ignārus opēs, sīc incipit: ‘ōlim

rūsticus urbānum mūrem mūs paupere fertur

accēpisse cavō, veterem vetus hospes amīcum,

asper et attentus quaesītīs, ut tamen artum

solveret hospitiīs animum. quid multa? neque ille

sēpositī ciceris nec longae invīdit avēnae,

āridum et ōre ferēns acinum sēmēsaque lārdī

frusta dedit, cupiēns variā fastīdia cēnā

vincere tangentis male singula dente superbō,

cum pater ipse domūs paleā porrēctus in hornā

ēsset ador loliumque, dapis meliōra relinquēns.

tandem urbānus ad hunc “quid tē juvat" inquit, “amīce,

praeruptī nemoris patientem vīvere dorsō?

vīs tū hominēs urbemque ferīs praepōnere silvīs?

carpe viam, mihi crēde, comes, terrestria quandō

mortālīs animās vīvunt sortīta neque ūlla est

aut magnō aut parvō lētī fuga: quō, bone, circā,

dum licet, in rēbus jūcundīs vīve beātus,

vīve memor, quam sīs aevī brevis." haec ubi dicta

agrestem pepulēre, domō levis exsilit; inde

ambō prōpositum peragunt iter, urbis aventēs

moenia nocturnī subrēpere. jamque tenēbat

nox medium caelī spatium, cum pōnit uterque

in locuplēte domō vestīgia, rubrō ubi coccō

tīncta super lēctōs candēret vestis eburnōs

multaque dē magnā superessent fercula cēnā,

quae procul exstrūctīs inerant hesterna canistrīs.

ergō ubi purpureā porrēctum in veste locāvit

agrestem, velutī succīnctus cursitat hospes

continuatque dapēs nec nōn vernīliter ipsīs

fungitur officiīs, praelambēns omne quod adfert.

ille cubāns gaudet mūtātā sorte bonīsque

rēbus agit laetum convīvam, cum subitō ingēns

valvārum strepitus lectīs excussit utrumque.

currere per tōtum pavidī conclāve magisque

exanimēs trepidāre, simul domus alta Molossīs

personuit canibus. tum rūsticus: “haud mihi vītā

est opus hāc" ait et “valeās: mē silva cavusque

tūtus ab īnsidiīs tenuī sōlābitur ervō."'

‘Jamdūdum auscultō et cupiēns tibi dīcere servus

pauca reformīdō.' ‘Dāvusne?' ‘ita, Dāvus, amīcum

mancipium dominō et frūgī quod sit satis, hoc est,

ut vītāle putēs.' ‘age lībertāte Decembrī,

quandō ita majōrēs voluērunt, ūtere: nārrā.'

‘pars hominum vitiīs gaudet cōnstanter et urget

prōpositum; pars multa natat, modo rēcta capessēns,

interdum prāvīs obnoxia. saepe notātus

cum tribus ānellīs, modo laevā Prīscus inānī

vīxit inaequālis, clāvum ut mūtāret in hōrās,

aedibus ex magnīs subitō sē conderet unde

mundior exīret vix lībertīnus honestē;

jam moechus Rōmae, jam māllet doctus Athēnīs

vīvere, Vortumnīs quotquot sunt nātus inīquīs.

scurra Volānerius, postquam illī jūsta cheragra

contudit articulōs, quī prō sē tolleret atque

mitteret in phīmum tālōs, mercēde diurnā

conductum pāvit: quantō cōnstantior īsdem

in vitiīs, tantō levius miser ac prior illō

quī jam contentō, jam laxō fūne labōrat.'

‘nōn dīcēs hodiē, quōrsum haec tam pūtida tendant,

furcifer?' ‘ad tē, inquam.' ‘quō pactō, pessime?' ‘laudās

fortūnam et mōrēs antīquae plēbis, et īdem,

sī quis ad illa deus subitō tē agat, usque recūsēs,

aut quia nōn sentīs, quod clāmās, rēctius esse,

aut quia nōn firmus rēctum dēfendis et haerēs

nēquīquam caenō cupiēns ēvellere plantam.

Rōmae rūs optās; absentem rūsticus urbem

tollis ad astra levis. sī nusquam es forte vocātus

ad cēnam, laudās sēcūrum holus ac, velut usquam

vīnctus eās, ita tē fēlīcem dīcis amāsque,

quod nusquam tibi sit pōtandum. jusserit ad sē

Maecēnās sērum sub lūmina prīma venīre

convīvam: “nēmōn oleum fert ōcius? ecquis

audit?" cum magnō blaterās clāmōre fugisque.

Mulvius et scurrae, tibi nōn referenda precātī,

discēdunt. “etenim fateor mē" dīxerit ille

“dūcī ventre levem, nāsum nīdōre supīnor,

inbēcillus, iners, sī quid vīs, adde, popīnō.

tū cum sīs quod ego et fortassis nēquior, ultrō

īnsectēre velut melior verbīsque decōrīs

obvolvās vitium?" quid, sī mē stultior ipsō

quīngentīs ēmptō drachmīs dēprēnderis? aufer

mē voltū terrēre; manum stomachumque tenētō,

dum quae Crīspīnī docuit mē jānitor ēdō.

tē conjūnx aliēna capit, meretrīcula Dāvum:

peccat uter nostrum cruce dignius? ācris ubī mē

nātūra intendit, sub clārā nūda lucernā

quaecumque excēpit turgentis verbera caudae

clūnibus aut agitāvit equum lascīva supīnum,

dīmittit neque fāmōsum neque sollicitum, nē

dītior aut fōrmae meliōris mejat eōdem.

tū cum prōjectīs īnsignibus, ānulō equestrī

Rōmānōque habitū, prōdīs ex jūdice Dāma,

turpis odōrātum caput obscūrante lacernā,

nōn es quod simulās? metuēns indūceris atque

altercante libīdinibus tremis ossa pavōre.

quid rēfert, ūrī virgīs ferrōque necārī

auctōrātus eās, an turpī clausus in arcā,

quō tē dēmīsit peccātī cōnscia erīlis,

contractum genibus tangās caput? estne marītō

mātrōnae peccantis in ambō jūsta potestās,

in corruptōrem vel jūstior? illa tamen sē

nōn habitū mūtatve locō peccatve supernē,

cum tē formīdet mulier neque crēdat amantī.

ībis sub furcam prūdēns dominōque furentī

conmittēs rem omnem et vītam et cum corpore fāmam

ēvastī: crēdō, metuēs doctusque cavēbis:

quaerēs, quandō iterum paveās iterumque perīre

possīs, ō totiēns servus. quae bēlua ruptīs,

cum semel effūgit, reddit sē prāva catēnīs?

“nōn sum moechus" ais. neque ego hercule fūr, ubi vāsa

praetereō sapiēns argentea. tolle perīclum:

jam vaga prōsiliet frēnīs nātūra remōtīs.

tūne mihī dominus, rērum imperiīs hominumque

tot tantīsque minor, quem ter vindicta quaterque

inposita haud umquam miserā formīdine prīvet?

adde super, dictīs quod nōn levius valeat; nam,

sīve vicārius est, quī servō pāret, utī mōs

vester ait, seu cōnservus, tibi quid sum ego? nempe

tū, mihi quī imperitās, aliīs servīs miser atque

dūceris ut nervīs aliēnīs mōbile lignum.

quisnam igitur līber? sapiēns sibi quī imperiōsus,

quem neque pauperiēs neque mors neque vincula terrent,

respōnsāre cupīdinibus, contemnere honōrēs

fortis, et in sē ipsō tōtus, teres atque rotundus,

externī nēquid valeat per lēve morārī,

in quem manca ruit semper fortūna. potesne

ex hīs ut proprium quid nōscere? quīnque talenta

poscit tē mulier, vexat foribusque repulsum

perfundit gelidā, rūrsus vocat: ēripe turpī

colla jugō līber, “līber sum" dīc age. nōn quīs.

urget enim dominus mentem nōn lēnis et ācrīs

subjectat lassō stimulōs versatque negantem.

vel cum Pausiacā torpēs, īnsāne, tabellā,

quī peccās minus atque ego, cum Fulvī Rutubaeque

aut Pacidējānī contentō poplite mīror

proelia rubrīcā picta aut carbōne, velut sī

rē vērā pugnent, feriant vītentque moventēs

arma virī? nēquam et cessātor Dāvus; at ipse

subtīlis veterum jūdex et callidus audīs.

nīl ego, sī dūcor lībō fūmante: tibi ingēns

virtūs atque animus cēnīs respōnsat opīmīs?

obsequium ventris mihi perniciōsius est cūr?

tergō plector enim. quī tū inpūnītior illa,

quae parvō sūmī nequeunt, obsōnia captās?

nempe inamārēscunt epulae sine fīne petītae

inlūsīque pedēs vitiōsum ferre recūsant

corpus. an hic peccat, sub noctem quī puer ūvam

fūrtīvā mūtat strigilī: quī praedia vēndit,

nīl servīle gulae pārēns habet? adde, quod īdem

nōn hōram tēcum esse potes, nōn ōtia rēctē

pōnere tēque ipsum vītās fugitīvus et errō,

jam vīnō quaerēns, jam somnō fallere cūram,

frūstrā: nam comes ātra premit sequiturque fugācem.'

‘unde mihī lapidem?' ‘quōrsum est opus?' ‘unde sagittās?'

‘aut īnsānit homō aut versūs facit.' ‘ōcius hinc tē

nī rapis, accēdēs opera agrō nōna Sabīnō.'

‘Ut Nāsidiēnī jūvit tē cēna beātī?

nam mihi quaerentī convīvam dictus here illīc

dē mediō pōtāre diē.' ‘sīc, ut mihi numquam

in vītā fuerit melius.' ‘dā, sī grave nōn est,

quae prīma īrātum ventrem plācāverit ēsca.'

‘in prīmīs Lūcānus aper: lēnī fuit austrō

captus, ut ajēbat cēnae pater: ācria circum

rāpula, lactūcae, rādīcēs, quālia lassum

pervellunt stomachum, siser, allēc, faecula Cōa.

hīs ut sublātīs puer altē cīnctus acernam

gausape purpureō mēnsam pertersit et alter

sublēgit quodcumque jacēret inūtile quodque

posset cēnantīs offendere, ut Attica virgō

cum sacrīs Cereris prōcēdit fuscus Hydaspēs

Caecuba vīna ferēns, Alcōn Chīum maris expers.

hīc erus “Albānum, Maecēnās, sīve Falernum

tē magis adpositīs dēlectat, habēmus utrumque."'

‘dīvitiās miserās! sed quīs cēnantibus ūnā,

Fundānī, pulcrē fuerit tibi, nōsse labōrō.'

‘summus ego et prope mē Viscus Thūrīnus et īnfrā,

sī meminī, Varius; cum Serviliō Balatrōne

Vībidius, quōs Maecēnās addūxerat umbrās.

Nōmentānus erat super ipsum, Porcius īnfrā,

rīdiculus tōtās semel absorbēre placentās;

Nōmentānus ad hoc, quī, sī quid forte latēret,

indice mōnstrāret digitō; nam cētera turba,

nōs, inquam, cēnāmus avīs, conchȳlia, piscīs,

longē dissimilem nōtō cēlantia sūcum,

ut vel continuō patuit, cum passeris atque

ingustāta mihī porrēxerit īlia rhombī.

post hoc mē docuit melimēla rubēre minōrem

ad lūnam dēlēcta. quid hoc intersit, ab ipsō

audierīs melius. tum Vībidius Balatrōnī

“nōs nisi damnōsē bibimus, moriēmur inultī,"

et calicēs poscit majōrēs. vertere pallor

tum parochī faciem nīl sīc metuentis ut ācrīs

pōtōrēs, vel quod maledīcunt līberius vel

fervida quod subtīle exsurdant vīna palātum.

invertunt Allīfānīs vīnāria tōta

Vībidius Balatrōque secūtīs omnibus: īmī

convīvae lēctī nihilum nocuēre lagoenīs.

adfertur squillās inter mūrēna natantīs

in patinā porrēcta. sub hōc erus “haec gravida" inquit

“capta est, dēterior post partum carne futūra.

hīs mixtum jūs est: oleō, quod prīma Venāfrī

pressit cella; garō dē sūcīs piscis Hibērī;

vīnō quīnquennī, vērum citrā mare nātō,

dum coquitur coctō Chīum sīc convenit, ut nōn

hōc magis ūllum aliud; pipere albō, nōn sine acētō,

quod Mēthymnaeam vitiō mūtāverit ūvam.

ērūcās viridīs, inulās ego prīmus amārās

mōnstrāvī incoquere; inlūtōs Curtillus echīnōs,

ut melius muriā quod testa marīna remittat."

intereā suspēnsa gravīs aulaea ruīnās

in patinam fēcēre, trahentia pulveris ātrī

quantum nōn Aquilō Campānīs excitat agrīs.

nōs majus veritī, postquam nihil esse perīclī

sēnsimus, ērigimur; Rūfus positō capite, ut sī

fīlius inmātūrus obīsset, flēre. quis esset

fīnis, nī sapiēns sīc Nōmentānus amīcum

tolleret: “heu, Fortūna, quis est crūdēlior in nōs

tē deus? ut semper gaudēs inlūdere rēbus

hūmānīs!" Varius mappā conpēscere rīsum

vix poterat. Balatrō suspendēns omnia nāsō

“haec est condiciō vīvendī" ajēbat, “eōque

respōnsūra tuō numquam est pār fāma labōrī.

tēne, ut ego accipiar lautē, torquērier omnī

sollicitūdine districtum, nē pānis adustus,

nē male condītum jūs adpōnātur, ut omnēs

praecīnctī rēctē puerī cōmptīque ministrent.

adde hōs praetereā cāsūs, aulaea ruant sī,

ut modo; sī patinam pede lāpsus frangat agāsō.

sed convīvātōris, utī ducis, ingenium rēs

adversae nūdāre solent, cēlāre secundae."

Nāsidiēnus ad haec “tibi dī, quaecumque precēris,

commoda dent: ita vir bonus es convīvaque cōmis"

et soleās poscit. tum in lectō quōque vidērēs

strīdere sēcrētā dīvīsōs aure susurrōs.'

‘nūllōs hīs māllem lūdōs spectāsse; sed illa

redde age quae deinceps rīsistī.' ‘Vībidius dum

quaerit dē puerīs, num sit quoque frācta lagoena,

quod sibi poscentī nōn dentur pōcula, dumque

rīdētur fictīs rērum Balatrōne secundō,

Nāsidiēne, redīs mūtātae frontis, ut arte

ēmendātūrus fortūnam; deinde secūtī

māzonomō puerī magnō discerpta ferentēs

membra gruis sparsī sale multō nōn sine farre,

pinguibus et fīcīs pāstum jecur ānseris albae

et leporum āvolsōs, ut multō suāvius, armōs,

quam sī cum lumbīs quis edit. tum pectore adustō

vīdimus et merulās pōnī et sine clūne palumbīs,

suāvis rēs, sī nōn causās nārrāret eārum et

nātūrās dominus; quem nōs sīc fūgimus ultī,

ut nihil omnīnō gustārēmus, velut illīs

Cānidia adflāsset, pejor serpentibus Afrīs.'