Satires

Quī fit, Maecēnās, ut nēmō, quam sibi sortem

seu ratiō dederit seu fors objēcerit, illā

contentus vīvat, laudet dīversa sequentīs?

‘ō fortūnātī mercātōrēs' gravis annīs

mīles ait, multō jam frāctus membra labōre;

contrā mercātor nāvim jactantibus Austrīs:

‘mīlitia est potior. quid enim? concurritur: hōrae

mōmentō cita mors venit aut victōria laeta.'

agricolam laudat jūris lēgumque perītus,

sub gallī cantum cōnsultor ubi ōstia pulsat;

ille, datīs vadibus quī rūre extractus in urbem est,

sōlōs fēlīcīs vīventīs clāmat in urbe.

cētera dē genere hōc (adeō sunt multa) loquācem

dēlassāre valent Fabium. nē tē morer, audī,

quō rem dēdūcam. sī quis deus ‘ēn ego' dīcat

‘jam faciam quod voltis: eris tū, quī modo mīles,

mercātor; tū, cōnsultus modo, rūsticus: hinc vōs,

vōs hinc mūtātīs discēdite partibus. eia,

quid stātis?' nōlint. atquī licet esse beātīs.

quid causae est, meritō quīn illīs Juppiter ambās

īrātus buccās īnflet neque sē fore posthāc

tam facilem dīcat, vōtīs ut praebeat aurem?

praetereā, nē sīc ut quī joculāria rīdēns

percurram: quamquam rīdentem dīcere vērum

quid vetat? ut puerīs ōlim dant crustula blandī

doctōrēs, elementa velint ut discere prīma:

sed tamen āmōtō quaerāmus sēria lūdō:

ille gravem dūrō terram quī vertit arātrō,

perfidus hic caupō, mīles nautaeque, per omne

audācēs mare quī currunt, hāc mente labōrem

sēsē ferre, senēs ut in ōtia tūta recēdant,

ajunt, cum sibi sint congesta cibāria: sīcut

parvola (nam exemplō est) magnī formīca labōris

ōre trahit quodcumque potest atque addit acervō

quem struit, haud ignāra ac nōn incauta futūrī.

quae, simul inversum contrīstat Aquārius annum,

nōn usquam prōrēpit et illīs ūtitur ante

quaesītīs sapiēns, cum tē neque fervidus aestus

dēmoveat lucrō neque hiems, ignis mare ferrum,

nīl obstet tibi, dum nē sit tē dītior alter.

quid juvat inmēnsum tē argentī pondus et aurī

fūrtim dēfossā timidum dēpōnere terrā?

quod, sī conminuās, vīlem redigātur ad assem?

at nī id fit, quid habet pulcrī cōnstrūctus acervus?

mīlia frūmentī tua trīverit ārea centum:

nōn tuus hoc capiet venter plūs ac meus: ut, sī

rēticulum pānis vēnālīs inter onustō

forte vehās umerō, nihilō plūs accipiās quam

quī nīl portārit. vel dīc quid rēferat intrā

nātūrae fīnīs vīventī, jūgera centum an

mīlle aret? ‘at suāve est ex magnō tollere acervō.'

dum ex parvō nōbīs tantundem haurīre relinquās,

cūr tua plūs laudēs cumerīs grānāria nostrīs?

ut tibi sī sit opus liquidī nōn amplius urnā

vel cyathō et dīcās ‘magnō dē flūmine māllem

quam ex hōc fonticulō tantundem sūmere.' eō fit,

plēnior ut sīquōs dēlectet cōpia jūstō,

cum rīpā simul āvolsōs ferat Aufidus ācer.

at quī tantulī eget quantō est opus, is neque līmō

turbātam haurit aquam neque vītam āmittit in undīs.

at bona pars hominum dēcepta cupīdine falsō

‘nīl satis est', inquit, ‘quia tantī quantum habeās sīs':

quid faciās illī? jubeās miserum esse, libenter

quātenus id facit: ut quīdam memorātur Athēnīs

sordidus ac dīves, populī contemnere vōcēs

sīc solitus: ‘populus mē sībilat, at mihi plaudō

ipse domī, simul ac nummōs contemplor in arcā.'

Tantalus ā labrīs sitiēns fugientia captat

flūmina– quid rīdēs? mūtātō nōmine dē tē

fābula nārrātur: congestīs undique saccīs

indormīs inhiāns et tamquam parcere sacrīs

cōgeris aut pictīs tamquam gaudēre tabellīs.

nescīs, quō valeat nummus, quem praebeat ūsum?

pānis emātur, holus, vīnī sextārius, adde

quīs hūmāna sibī doleat nātūra negātīs.

an vigilāre metū exanimem, noctēsque diēsque

formīdāre malōs fūrēs, incendia, servōs,

nē tē conpīlent fugientēs, hoc juvat? hōrum

semper ego optārim pauperrimus esse bonōrum.

at sī condoluit temptātum frīgore corpus

aut alius cāsus lectō tē adflīxit, habēs quī

adsideat, fōmenta paret, medicum roget, ut tē

suscitet ac reddat gnātīs cārīsque propinquīs?

nōn uxor salvum tē volt, nōn fīlius; omnēs

vīcīnī ōdērunt, nōtī, puerī atque puellae.

mīrāris, cum tū argentō post omnia pōnās,

sī nēmō praestet, quem nōn mereāris, amōrem?

an sī cognātōs, nūllō nātūra labōre

quōs tibi dat, retinēre velīs servāreque amīcōs,

īnfēlīx operam perdās, ut sīquis asellum

in campō doceat pārentem currere frēnīs?

dēnique sit fīnis quaerendī, cumque habeās plūs,

pauperiem metuās minus et fīnīre labōrem

incipiās, partō quod avēbās, nē faciās quod

Ummidius quīdam; nōn longa est fābula: dīves

ut mētīrētur nummōs, ita sordidus, ut sē

nōn umquam servō melius vestīret, ad usque

suprēmum tempus, nē sē pēnūria victūs

opprimeret, metuēbat. at hunc līberta secūrī

dīvīsit medium, fortissima Tyndaridārum.

‘quid mī igitur suādēs? ut vīvam Naevius aut sīc

ut Nōmentānus?' pergis pugnantia sēcum

frontibus adversīs conpōnere: nōn ego avārum

cum veto tē, fierī vappam jubeō ac nebulōnem:

est inter Tanain quiddam socerumque Visellī:

est modus in rēbus, sunt certī dēnique fīnēs,

quōs ultrā citrāque nequit cōnsistere rēctum.

illūc, unde abiī, redeō, quī nēmō, ut avārus,

sē probet ac potius laudet dīversa sequentīs,

quodque aliēna capella gerat distentius ūber,

tābēscat neque sē majōrī pauperiōrum

turbae conparet, hunc atque hunc superāre labōret.

sīc festīnantī semper locuplētior obstat,

ut, cum carceribus missōs rapit ungula currūs,

īnstat equīs aurīga suōs vincentibus, illum

praeteritum temnēns extrēmōs inter euntem.

inde fit, ut rārō, quī sē vīxisse beātum

dīcat et exāctō contentus tempore vītā

cēdat utī convīva satur, reperīre queāmus.

jam satis est. nē mē Crīspīnī scrīnia lippī

conpīlāsse putēs, verbum nōn amplius addam.

Ambūbājārum collēgia, pharmacopōlae,

mendīcī, mīmae, balatrōnēs, hoc genus omne

maestum ac sollicitum est cantōris morte Tigellī.

quippe benignus erat. contrā hic, nē prōdigus esse

dīcātur metuēns, inopī dare nōlit amīcō,

frīgus quō dūramque famem prōpellere possit.

hunc sī percontēris, avī cūr atque parentis

praeclāram ingrātā stringat malus ingluviē rem,

omnia conductīs coemēns obsōnia nummīs,

sordidus atque animī quod parvī nōlit habērī,

respondet. laudātur ab hīs, culpātur ab illīs.

Fūfidius vappae fāmam timet ac nebulōnis

[dīves agrīs, dīves positīs in fēnore nummīs]:

quīnās hic capitī mercēdēs exsecat atque

quantō perditior quisque est, tantō ācrius urget;

nōmina sectātur modo sūmptā veste virīlī

sub patribus dūrīs tīrōnum. ‘maxime' quis nōn

‘Juppiter' exclāmat simul atque audīvit? ‘at in sē

prō quaestū sūmptum facit hic?' vix crēdere possīs,

quam sibi nōn sit amīcus, ita ut pater ille, Terentī

fābula quem miserum gnātō vīxisse fugātō

indūcit, nōn sē pejus cruciāverit atque hic.

sīquis nunc quaerat ‘quō rēs haec pertinet?' illūc:

dum vītant stultī vitia, in contrāria currunt.

Maltīnus tunicīs dēmissīs ambulat, est quī

inguen ad obscaenum subductīs usque; facētus

pāstillōs Rūfillus olet, Gargōnius hircum:

nīl medium est. sunt quī nōlint tetigisse nisi illās

quārum subsūtā tālōs tegat īnstita veste,

contrā alius nūllam nisi olentī in fornice stantem.

quīdam nōtus homō cum exīret fornice, ‘macte

virtūte ēsto' inquit sententia dīa Catōnis;

‘nam simul ac vēnās īnflāvit taetra libīdō,

hūc juvenēs aequom est dēscendere, nōn aliēnās

permolere uxōrēs.' ‘nōlim laudārier' inquit

‘sīc mē' mīrātor cunnī Cupiennius albī.

audīre est operae pretium, prōcēdere rēctē

quī moechīs nōn voltis, ut omnī parte labōrent

utque illīs multō corrupta dolōre voluptās

atque haec rāra cadat dūra inter saepe perīcla.

hic sē praecipitem tēctō dedit, ille flagellīs

ad mortem caesus, fugiēns hic dēcidit ācrem

praedōnum in turbam, dedit hic prō corpore nummōs,

hunc permīnxērunt cālōnēs; quīn etiam illud

accidit, ut cuidam testīs caudamque salācem

dēmeterent ferrō. ‘jūre' omnēs: Galba negābat.

tūtior at quantō merx est in classe secundā,

lībertīnārum dīcō: Sallustius in quās

nōn minus īnsānit quam quī moechātur. at hic sī,

quā rēs, quā ratiō suādēret quāque modestē

mūnificō esse licet, vellet bonus atque benignus

esse, daret quantum satis esset nec sibi damnō

dēdecorīque foret. vērum hōc sē amplectitur ūnō,

hoc amat et laudat: ‘mātrōnam nūllam ego tangō',

ut quondam Marsaeus, amātor Orīginis ille,

quī patrium mīmae dōnat fundumque laremque,

‘nīl fuerit mī' inquit ‘cum uxōribus umquam aliēnīs.'

vērum est cum mīmīs, est cum meretrīcibus, unde

fāma malum gravius quam rēs trahit. an tibi abundē

persōnam satis est, nōn illud, quidquid ubīque

officit, ēvītāre? bonam dēperdere fāmam,

rem patris oblīmāre malum est ubicumque. quid inter

est in mātrōnā, ancillā peccēsne togātā?

Villius in Faustā Sullae gener, hōc miser ūnō

nōmine dēceptus, poenās dedit usque superque

quam satis est, pugnīs caesus ferrōque petītus,

exclūsus fore, cum Longārēnūs foret intus.

huic sī muttōnīs verbīs mala tanta videntī

dīceret haec animus ‘quid vīs tibi? numquid ego ā tē

magnō prōgnātum dēposcō cōnsule cunnum

vēlātumque stolā, mea cum conferbuit īra?'

quid respondēret? ‘magnō patre nāta puella est.'

at quantō meliōra monet pugnantiaque istīs

dīves opis nātūra suae, tū sī modo rēctē

dispēnsāre velīs ac nōn fugienda petendīs

inmiscēre. tuō vitiō rērumne labōrēs,

nīl rēferre putās? quārē, nē paeniteat tē,

dēsine mātrōnās sectārier, unde labōris

plūs haurīre malī est quam ex rē dēcerpere frūctūs.

nec magis huic, inter niveōs viridīsque lapillōs

sit licet, hoc, Cērinthe, tuum tenerum est femur aut crūs

rēctius, atque etiam melius persaepe togātae.

adde hūc, quod mercem sine fūcīs gestat, apertē

quod vēnāle habet ostendit nec, sīquid honestī est,

jactat habetque palam, quaerit, quō turpia cēlet.

rēgibus hic mōs est, ubi equōs mercantur: opertōs

īnspiciunt, nē sī faciēs, ut saepe, decōra

mollī fulta pede est, ēmptōrem indūcat hiantem,

quod pulcrae clūnēs, breve quod caput, ardua cervīx.

hoc illī rēctē: nē corporis optima Lynceī

contemplēre oculīs, Hypsaeā caecior illa,

quae mala sunt, spectēs. ‘ō crūs, ō bracchia.' vērum

dēpūgis, nāsūta, brevī latere ac pede longō est.

mātrōnae praeter faciem nīl cernere possīs,

cētera, nī Catia est, dēmissā veste tegentis.

sī interdicta petēs, vāllō circumdata nam tē

hoc facit īnsānum, multae tibi tum officient rēs,

cūstōdēs, lectīca, ciniflōnēs, parasītae,

ad tālōs stola dēmissa et circumdata palla,

plūrima, quae invideant pūrē adpārēre tibī rem.

altera, nīl obstat: Cōīs tibi paene vidēre est

ut nūdam, nē crūre malō, nē sit pede turpī;

mētīrī possīs oculō latus. an tibi māvīs

īnsidiās fierī pretiumque āvellier ante

quam mercem ostendī? leporem vēnātor ut altā

in nive sectētur, positum sīc tangere nōlit,

cantat et adpōnit ‘meus est amor huic similis; nam

trānsvolat in mediō posita et fugientia captat.'

hīscine versiculīs spērās tibi posse dolōrēs

atque aestūs cūrāsque gravīs ē pectore pellī?

nōnne, cupīdinibus statuat nātūra modum quem,

quid lātūra sibī, quid sit dolitūra negātum,

quaerere plūs prōdest et ināne abscindere soldō?

num, tibi cum faucīs ūrit sitis, aurea quaeris

pōcula? num ēsuriēns fastīdīs omnia praeter

pāvōnem rhombumque? tument tibi cum inguina, num, sī

ancilla aut verna est praestō puer, impetus in quem

continuō fīat. mālīs tentīgine rumpī?

nōn ego; namque parābilem amō venerem facilemque.

illam ‘post paulō' ‘sed plūris' ‘sī exierit vir'

Gallīs, hanc Philodēmus ait sibi, quae neque magnō

stet pretiō neque cūnctētur cum est jussa venīre.

candida rēctaque sit, munda hāctenus, ut neque longa

nec magis alba velit quam dat nātūra vidērī.

haec ubi supposuit dextrō corpus mihi laevom,

Īlia et Ēgeria est; dō nōmen quodlibet illī.

nec vereor, nē, dum futuō, vir rūre recurrat,

jānua frangātur, lātret canis, undique magnō

pulsa domus strepitū resonet, vēpallida lectō

dēsiliat mulier, miseram sē cōnscia clāmet,

crūribus haec metuat, dōtī dēprēnsa, egomet mī.

discīnctā tunicā fugiendum est et pede nūdō,

nē nummī pereant aut pūga aut dēnique fāma.

dēprēndī miserum est: Fabiō vel jūdice vincam.

Omnibus hoc vitium est cantōribus, inter amīcōs

ut numquam indūcant animum cantāre rogātī,

injussī numquam dēsistant. Sardus habēbat

ille Tigellius hoc. Caesar, quī cōgere posset,

sī peteret per amīcitiam patris atque suam, nōn

quicquam prōficeret; sī conlibuisset, ab ōvō

usque ad māla citāret ‘iō Bacchae' modo summā

vōce, modo hāc, resonat quae chordīs quattuor īma.

nīl aequāle hominī fuit illī: saepe velut quī

currēbat fugiēns hostem, persaepe velut quī

Jūnōnis sacra ferret; habēbat saepe ducentōs,

saepe decem servōs; modo rēgēs atque tetrarchās,

omnia magna loquēns, modo ‘sit mihi mēnsa tripēs et

concha salis pūrī et toga, quae dēfendere frīgus

quamvīs crassa queat.' deciēns centēna dedissēs

huic parcō, paucīs contentō, quīnque diēbus

nīl erat in loculīs; noctēs vigilābat ad ipsum

māne, diem tōtum stertēbat; nīl fuit unquam

sīc inpār sibi. nunc aliquis dīcat mihi ‘quid tū?

nūllane habēs vitia?' immō alia et fortasse minōra.

Maenius absentem Novium cum carperet, ‘heus tū'

quīdam ait ‘ignōrās tē an ut ignōtum dare nōbīs

verba putās?' ‘egomet mī ignōscō' Maenius inquit.

stultus et inprobus hic amor est dignusque notārī.

cum tua pervideās oculīs mala lippus inūnctīs,

cūr in amīcōrum vitiīs tam cernis acūtum

quam aut aquila aut serpēns Epidaurius? at tibi contrā

ēvenit, inquīrant vitia ut tua rūrsus et illī.

īrācundior est paulō, minus aptus acūtīs

nāribus hōrum hominum; rīdērī possit eō quod

rūsticius tōnsō toga dēfluit et male laxus

in pede calceus haeret: at est bonus, ut melior vir

nōn alius quisquam, at tibi amīcus, at ingenium ingēns

incultō latet hoc sub corpore. dēnique tē ipsum

concute, numqua tibī vitiōrum īnsēverit ōlim

nātūra aut etiam cōnsuētūdō mala; namque

neglēctīs ūrenda filix innāscitur agrīs.

illūc praevertāmur, amātōrem quod amīcae

turpia dēcipiunt caecum vitia aut etiam ipsa haec

dēlectant, velutī Balbīnum pōlypus Hagnae.

vellem in amīcitiā sīc errārēmus et istī

errōrī nōmen virtūs posuisset honestum.

ac pater ut gnātī, sīc nōs dēbēmus amīcī

siquod sit vitium nōn fastīdīre. strabōnem

appellat paetum pater, et pullum, male parvus

sīcui fīlius est, ut abortīvus fuit ōlim

Sīsyphus; hunc vārum distortīs crūribus, illum

balbūtit scaurum prāvīs fultum male tālīs.

parcius hic vīvit: frūgī dīcātur; ineptus

et jactantior hic paulō est: concinnus amīcīs

postulat ut videātur; at est truculentior atque

plūs aequō līber: simplex fortisque habeātur;

caldior est: ācrīs inter numerētur. opīnor,

haec rēs et jungit jūnctōs et servat amīcōs.

at nōs virtūtēs ipsās invertimus atque

sincērum furimus vās incrustāre. probus quis

nōbīscum vīvit, multum dēmissus homō: illī

tardō cognōmen, pinguī damus. hic fugit omnīs

īnsidiās nūllīque malō latus obdit apertum,

cum genus hoc inter vītae versēmur, ubi ācris

invidia atque vigent ubi crīmina: prō bene sānō

ac nōn incautō fictum astūtumque vocāmus.

simplicior quis et est, quālem mē saepe libenter

obtulerim tibi, Maecēnās, ut forte legentem

aut tacitum inpellat quōvīs sermōne: ‘molestus,

commūnī sēnsū plānē caret' inquimus. ēheu,

quam temere in nōsmet lēgem sancīmus inīquam.

nam vitiīs nēmō sine nāscitur; optimus ille est,

quī minimīs urgētur. amīcus dulcis, ut aequum est,

cum mea conpēnset vitiīs bona, plūribus hīsce,

sī modo plūra mihī bona sunt, inclīnet, amārī

sī volet: hāc lēge in trutinā pōnētur eādem.

quī, nē tūberibus propriīs offendat amīcum,

postulat, ignōscet verrūcīs illius: aequum est

peccātīs veniam poscentem reddere rūrsus.

dēnique, quātenus excīdī penitus vitium īrae,

cētera item nequeunt stultīs haerentia, cūr nōn

ponderibus modulīsque suīs ratiō ūtitur ac rēs

ut quaeque est, ita suppliciīs dēlicta coercet?

sīquis eum servum, patinam quī tollere jussus

sēmēsōs piscīs tepidumque ligurrierit jūs,

in cruce suffīgat, Labeōne īnsānior inter

sānōs dīcātur. quantō hoc furiōsius atque

majus peccātum est: paulum dēlīquit amīcus,

quod nisi concēdās, habeāre īnsuāvis: acerbus

ōdistī et fugis ut Rūsōnem dēbitor aeris,

quī nisi, cum trīstēs miserō vēnēre kalendae,

mercēdem aut nummōs unde unde extrīcat, amārās

porrēctō jugulō historiās captīvus ut audit.

conmīnxit lectum pōtūs mēnsāve catillum

Euandrī manibus trītum dējēcit: ob hanc rem,

aut positum ante meā quia pullum in parte catīnī

sustulit ēsuriēns, minus hōc jūcundus amīcus

sit mihi? quid faciam, sī fūrtum fēcerit aut sī

prōdiderit conmissa fidē spōnsumve negārit?

quīs paria esse ferē placuit peccāta, labōrant,

cum ventum ad vērum est: sēnsūs mōrēsque repugnant

atque ipsa ūtilitās, jūstī prope māter et aequī.

cum prōrēpsērunt prīmīs animālia terrīs,

mūtum et turpe pecus, glandem atque cubīlia propter

unguibus et pugnīs, dein fustibus atque ita porrō

pugnābant armīs, quae post fabricāverat ūsus,

dōnec verba, quibus vōcēs sēnsūsque notārent,

nōminaque invēnēre; dehinc absistere bellō,

oppida coepērunt mūnīre et pōnere lēgēs,

nē quis fūr esset neu latrō neu quis adulter.

nam fuit ante Helenam cunnus taeterrima bellī

causa, sed ignōtīs periērunt mortibus illī,

quōs venerem incertam rapientīs mōre ferārum

vīribus ēditior caedēbat ut in grege taurus.

jūra inventa metū injūstī fateāre necesse est,

tempora sī fāstōsque velīs ēvolvere mundī.

nec nātūra potest jūstō sēcernere inīquum,

dīvidit ut bona dīversīs, fugienda petendīs,

nec vincet ratiō hoc, tantundem ut peccet idemque,

quī tenerōs caulēs aliēnī frēgerit hortī

et quī nocturnus sacra dīvum lēgerit. adsit

rēgula, peccātīs quae poenās inroget aequās,

nē scuticā dignum horribilī sectēre flagellō.

nam ut ferulā caedās meritum majōra subīre

verbera, nōn vereor, cum dīcās esse parīs rēs

fūrta latrōciniīs et magnīs parva minēris

falce recīsūrum similī tē, sī tibi rēgnum

permittant hominēs. sī dīves, quī sapiēns est,

et sūtor bonus et sōlus fōrmōsus et est rēx,

cūr optās quod habēs? ‘nōn nōstī, quid pater' inquit

‘Chrȳsippus dīcat: sapiēns crepidās sibi numquam

nec soleās fēcit; sūtor tamen est sapiēns.' quī?

‘ut quamvīs tacet Hermogenēs, cantor tamen atque

optumus est modulātor; ut Alfēnus vafer omnī

abjectō īnstrūmentō artis clausāque tabernā

sūtor erat: sapiēns operis sīc optimus omnis

est opifex, sōlus sīc rēx.' vellunt tibi barbam

lascīvī puerī, quōs tū nisi fuste coercēs,

urgēris turbā circum tē stante miserque

rumperis et lātrās, magnōrum maxime rēgum.

nē longum faciam: dum tū quadrante lavātum

rēx ībis neque tē quisquam stīpātor ineptum

praeter Crīspīnum sectābitur, et mihi dulcēs

ignōscent, sīquid peccārō stultus, amīcī

inque vicem illōrum patiar dēlicta libenter

prīvātusque magis vīvam tē rēge beātus.

Eupolis atque Cratīnus Aristophanēsque poētae

atque aliī, quōrum cōmoedia prīsca virōrum est,

sīquis erat dignus dēscrībī, quod malus ac fūr,

quod moechus foret aut sīcārius aut aliōquī

fāmōsus, multā cum lībertāte notābant.

hinc omnis pendet Lūcīlius, hōsce secūtus,

mūtātīs tantum pedibus numerīsque, facētus,

ēmūnctae nāris, dūrus conpōnere versūs.

nam fuit hōc vitiōsus: in hōrā saepe ducentōs,

ut magnum, versūs dictābat stāns pede in ūnō;

cum flueret lutulentus, erat quod tollere vellēs;

garrulus atque piger scrībendī ferre labōrem,

scrībendī rēctē: nam ut multum, nīl moror. ecce,

Crīspīnus minimō mē prōvocat ‘accipe, sī vīs,

accipiam tabulās; dētur nōbīs locus, hōra,

cūstōdēs; videāmus, uter plūs scrībere possit.'

dī bene fēcērunt, inopis mē quodque pusillī

fīnxērunt animī, rārō et perpauca loquentis;

at tū conclūsās hircīnīs follibus aurās

usque labōrantīs, dum ferrum molliat ignis,

ut māvīs, imitāre. beātus Fannius ultrō

dēlātīs capsīs et imāgine, cum mea nēmō

scrīpta legat, volgō recitāre timentis ob hanc rem,

quod sunt quōs genus hoc minimē juvat, utpote plūrīs

culpārī dignōs. quemvīs mediā ēlige turbā:

aut ob avāritiam aut miserā ambitiōne labōrat.

hic nūptārum īnsānit amōribus, hic puerōrum:

hunc capit argentī splendor; stupet Albius aere;

hic mūtat mercēs surgente ā sōle ad eum, quō

vespertīna tepet regiō, quīn per mala praeceps

fertur utī pulvis collēctus turbine, nēquid

summā dēperdat metuēns aut ampliet ut rem.

omnēs hī metuunt versūs, ōdēre poētās.

‘faenum habet in cornū, longē fuge; dummodo rīsum

excutiat sibi, nōn hic cuiquam parcet amīcō

et quodcumque semel chartīs inlēverit, omnīs

gestiet ā furnō redeuntīs scīre lacūque

et puerōs et anūs.' agedum pauca accipe contrā.

prīmum ego mē illōrum, dederim quibus esse poētīs,

excerpam numerō: neque enim conclūdere versum

dīxeris esse satis neque, sīquī scrībat utī nōs

sermōnī propiōra, putēs hunc esse poētam.

ingenium cui sit, cui mēns dīvīnior atque ōs

magna sonātūrum, dēs nōminis hujus honōrem.

idcircō quīdam cōmoedia necne poēma

esset, quaesīvēre, quod ācer spīritus ac vīs

nec verbīs nec rēbus inest, nisi quod pede certō

differt sermōnī, sermō merus. ‘at pater ārdēns

saevit, quod meretrīce nepōs īnsānus amīcā

fīlius uxōrem grandī cum dōte recūset,

ēbrius et, magnum quod dēdecus, ambulet ante

noctem cum facibus.' numquid Pompōnius istīs

audīret leviōra, pater sī vīveret? ergō

nōn satis est pūrīs versum perscrībere verbīs,

quem sī dissolvās, quīvīs stomachētur eōdem

quō persōnātus pactō pater. hīs, ego quae nunc,

ōlim quae scrīpsit Lūcīlius, ēripiās sī

tempora certa modōsque, et quod prius ōrdine verbum est

posterius faciās praepōnēns ultima prīmīs,

nōn, ut sī solvās ‘postquam Discordia taetra

bellī ferrātōs postīs portāsque refrēgit',

inveniās etiam disjectī membra poētae.

hāctenus haec: aliās, jūstum sit necne poēma.

nunc illud tantum quaeram, meritōne tibī sit

suspectum genus hoc scrībendī. Sulgius ācer

ambulat et Caprius, raucī male cumque libellīs,

magnus uterque timor latrōnibus; at bene sīquis

et vīvat pūrīs manibus, contemnat utrumque.

ut sīs tū similis Caelī Birrīque latrōnum,

nōn ego sim Caprī neque Sulgī: cūr metuās mē?

nūlla taberna meōs habeat neque pīla libellōs,

quīs manus īnsūdet volgī Hermogenisque Tigellī,

nec recitō cuiquam nisi amīcīs idque coāctus,

nōn ubivīs cōramve quibuslibet. in mediō quī

scrīpta forō recitent, sunt multī quīque lavantēs:

suāve locus vōcī resonat conclūsus. inānīs

hoc juvat, haud illud quaerentīs, num sine sēnsū,

tempore num faciant aliēnō. ‘laedere gaudēs'

inquit ‘et hoc studiō prāvus facis.' unde petītum

hoc in mē jacis? est auctor quis dēnique eōrum,

vīxī cum quibus? absentem quī rōdit, amīcum

quī nōn dēfendit aliō culpante, solūtōs

quī captat rīsūs hominum fāmamque dicācis,

fingere quī nōn vīsa potest, conmissa tacēre

quī nequit: hic niger est, hunc tū, Rōmāne, cavētō.

saepe tribus lectīs videās cēnāre quaternōs,

ē quibus ūnus amet quāvīs aspergere cūnctōs

praeter eum quī praebet aquam; post hunc quoque pōtus,

condita cum vērāx aperit praecordia Līber:

hic tibi cōmis et urbānus līberque vidētur

īnfēstō nigrīs: ego sī rīsī, quod ineptus

pāstillōs Rūfillus olet, Gargōnius hircum,

līvidus et mordāx videor tibi? mentio sīquae

dē Capitōlīnī fūrtīs injecta Petillī

tē cōram fuerit, dēfendās, ut tuus est mōs:

‘mē Capitōlīnus convictōre ūsus amīcōque

ā puerō est causāque meā permulta rogātus

fēcit et incolumis laetor quod vīvit in urbe;

sed tamen admīror, quō pactō jūdicium illud

fūgerit': hic nigrae sūcus lollīginis, haec est

aerūgō mera; quod vitium procul āfore chartīs,

atque animō prius, ut sīquid prōmittere dē mē

possum aliud vērē, prōmittō. līberius sī

dīxero quid, sī forte jocōsius, hoc mihi jūris

cum veniā dabis: īnsuēvit pater optimus hoc mē,

ut fugerem exemplīs vitiōrum quaeque notandō.

cum mē hortārētur, parcē frūgāliter atque

vīverem utī contentus eō quod mī ipse parāsset:

‘nōnne vidēs, Albī ut male vīvat fīlius utque

Bājus inops? magnum documentum, nē patriam rem

perdere quis velit.' ā turpī meretrīcis amōre

cum dēterrēret: ‘Scētānī dissimilis sīs.'

nē sequerer moechās, concessā cum venere ūtī

possem: ‘dēprēnsī nōn bella est fāma Trebōnī'

ajēbat. ‘sapiēns, vītātū quidque petītū

sit melius, causās reddet tibi; mī satis est, sī

trāditum ab antīquīs mōrem servāre tuamque,

dum cūstōdis egēs, vītam fāmamque tuērī

incolumem possum; simul ac dūrāverit aetās

membra animumque tuum, nābis sine cortice.' sīc mē

fōrmābat puerum dictīs et, sīve jubēbat

ut facerem quid, ‘habēs auctōrem, quō faciās hoc'

ūnum ex jūdicibus sēlēctīs obiciēbat,

sīve vetābat, ‘an hoc inhonestum et inūtile factū

necne sit, addubitēs, flagret rūmōre malō cum

hic atque ille?' avidōs vīcīnum fūnus ut aegrōs

exanimat mortisque metū sibi parcere cōgit,

sīc tenerōs animōs aliēna opprobria saepe

absterrent vitiīs. ex hōc ego sānus ab illīs

perniciem quaecumque ferunt, mediocribus et quīs

ignōscās vitiīs teneor. fortassis et istinc

largiter abstulerit longa aetās, līber amīcus,

cōnsilium proprium; neque enim, cum lectulus aut mē

porticus excēpit, dēsum mihi. ‘rēctius hoc est;

hoc faciēns vīvam melius; sīc dulcis amīcīs

occurram; hoc quīdam nōn bellē: numquid ego illī

inprūdēns ōlim faciam simile?' haec ego mēcum

conpressīs agitō labrīs; ubi quid datur ōtī,

inlūdō chartīs. hoc est mediocribus illīs

ex vitiīs ūnum; cui sī concēdere nōlīs,

multa poētārum veniat manus, auxiliō quae

sit mihi nam multō plūrēs sumus, ac velutī tē

Jūdaeī cōgēmus in hanc concēdere turbam.

Ēgressum magnā mē accēpit Arīcia Rōmā

hospitiō modicō; rhētor comes Hēliodōrus,

Graecōrum longē doctissimus; inde Forum Appī

differtum nautīs caupōnibus atque malignīs.

hoc iter ignāvī dīvīsimus, altius ac nōs

praecīnctīs ūnum: minus est gravis Appia tardīs.

hīc ego propter aquam, quod erat dēterrima, ventrī

indīcō bellum, cēnantīs haud animō aequō

exspectāns comitēs. jam nox indūcere terrīs

umbrās et caelō diffundere signa parābat:

tum puerī nautīs, puerīs convīcia nautae

ingerere: ‘hūc adpelle'; ‘trecentōs īnseris'; ‘ōhē,

jam satis est.' dum aes exigitur, dum mūla ligātur,

tōta abit hōra. malī culicēs rānaeque palūstrēs

āvertunt somnōs; absentem cantat amīcam

multā prōlūtus vappā nauta atque viātor

certātim; tandem fessus dormīre viātor

incipit ac missae pāstum retinācula mūlae

nauta piger saxō religat stertitque supīnus.

jamque diēs aderat, nīl cum prōcēdere lintrem

sentīmus, dōnec cerebrōsus prōsilit ūnus

ac mūlae nautaeque caput lumbōsque salignō

fuste dolat: quārtā vix dēmum expōnimur hōrā.

ōra manūsque tuā lavimus, Fērōnia, lymphā.

mīlia tum prānsī tria rēpimus atque subīmus

inpositum saxīs lātē candentibus Ānxur.

hūc ventūrus erat Maecēnās optimus atque

Coccējus, missī magnīs dē rēbus uterque

lēgātī, āversōs solitī conpōnere amīcōs.

hīc oculīs ego nigra meīs collȳria lippus

inlinere. intereā Maecēnās advenit atque

Coccējus Capitōque simul Fontējus, ad unguem

factus homō, Antōnī, nōn ut magis alter, amīcus.

Fundōs Aufidiō Luscō praetōre libenter

linquimus, īnsānī rīdentēs praemia scrībae,

praetextam et lātum clāvum prūnaeque vatillum.

in Māmurrārum lassī deinde urbe manēmus,

Mūrēnā praebente domum, Capitōne culīnam.

postera lūx oritur multō grātissima; namque

Plōtius et Varius Sinuessae Vergiliusque

occurrunt, animae, quālīs neque candidiōrēs

terra tulit neque quīs mē sit dēvīnctior alter.

ō quī conplexūs et gaudia quanta fuērunt.

nīl ego contulerim jūcundō sānus amīcō.

proxima Campānō pontī quae vīllula, tēctum

praebuit et parochī, quae dēbent, ligna salemque.

hinc mūlī Capuae clītellās tempore pōnunt.

lūsum it Maecēnās, dormītum ego Vergiliusque;

namque pilā lippīs inimīcum et lūdere crūdīs.

hinc nōs Coccēī recipit plēnissima vīlla,

quae super est Caudī caupōnās. nunc mihi paucīs

Sarmentī scurrae pugnam Messīque Cicirrī,

Mūsa, velim memorēs et quō patre nātus uterque

contulerit lītīs. Messī clārum genus Oscī;

Sarmentī domina exstat: ab hīs majōribus ortī

ad pugnam vēnēre. prior Sarmentus ‘equī tē

esse ferī similem dīcō.' rīdēmus, et ipse

Messius ‘accipiō,' caput et movet. ‘ō tua cornū

nī foret exsectō frōns,' inquit, ‘quid facerēs, cum

sīc mutilus minitāris?' at illī foeda cicātrīx

saetōsam laevī frontem turpāverat ōris.

Campānum in morbum, in faciem permulta jocātus,

pāstōrem saltāret utī Cyclōpa rogābat:

nīl illī lārvā aut tragicīs opus esse cothurnīs.

multa Cicirrus ad haec: dōnāsset jamne catēnam

ex vōtō Laribus, quaerēbat; scrība quod esset,

nīlō dēterius dominae jūs esse; rogābat

dēnique, cūr umquam fūgisset, cui satis ūna

farris lībra foret, gracilī sīc tamque pusillō.

prōrsus jūcundē cēnam prōdūcimus illam.

tendimus hinc rēctā Beneventum, ubi sēdulus hospes

paene macrōs ārsit dum turdōs versat in ignī.

nam vaga per veterem dīlāpsō flamma culīnam

Volcānō summum properābat lambere tēctum.

convīvās avidōs cēnam servōsque timentīs

tum rapere atque omnīs restinguere velle vidērēs.

incipit ex illō montīs Āpūlia nōtōs

ostentāre mihī, quōs torret Atābulus et quōs

numquam ērepsēmus, nisi nōs vīcīna Trivīcī

vīlla recēpisset lacrimōsō nōn sine fūmō,

ūdōs cum foliīs rāmōs ūrente camīnō.

hīc ego mendācem stultissimus usque puellam

ad mediam noctem exspectō; somnus tamen aufert

intentum venerī; tum inmundō somnia vīsū

nocturnam vestem maculant ventremque supīnum.

quattuor hinc rapimur vīgintī et mīlia raedīs,

mānsūrī oppidulō, quod versū dīcere nōn est,

signīs perfacile est: vēnit vīlissima rērum

hīc aqua, sed pānis longē pulcherrimus, ultrā

callidus ut soleat umerīs portāre viātor.

nam Canusī lapidōsus, aquae nōn dītior urnā:

quī locus ā fortī Diomēde est conditus ōlim.

flentibus hinc Varius discēdit maestus amīcīs.

inde Rubōs fessī pervēnimus, utpote longum

carpentēs iter et factum corruptius imbrī.

postera tempestās melior, via pejor ad usque

Bārī moenia piscōsī; dein Gnātia Lymphīs

īrātīs exstrūcta dedit rīsūsque jocōsque,

dum flammā sine tūra liquēscere līmine sacrō

persuādēre cupit. crēdat Jūdaeus Apella,

nōn ego; namque deōs didicī sēcūrum agere aevom

nec, sīquid mīrī faciat nātūra, deōs id

trīstīs ex altō caelī dēmittere tēctō.

Brundisium longae fīnis chartaeque viaeque est.

Nōn quia, Maecēnās, Lȳdōrum quidquid Etrūscōs

incoluit fīnīs, nēmō generōsior est tē,

nec quod avus tibi māternus fuit atque paternus

ōlim quī magnīs legiōnibus imperitārent,

ut plērīque solent, nāsō suspendis aduncō

ignōtōs, ut mē lībertīnō patre nātum.

cum rēferre negās, quālī sit quisque parente

nātus, dum ingenuus, persuādēs hoc tibi vērē,

ante potestātem Tullī atque ignōbile rēgnum

multōs saepe virōs nūllīs majōribus ortōs

et vīxisse probōs amplīs et honōribus auctōs;

contrā Laevīnum, Valerī genus, unde Superbus

Tarquinius rēgnō pulsus fugit, ūnius assis

nōn umquam pretiō plūris licuisse, notante

jūdice quō nōstī, populō, quī stultus honōrēs

saepe dat indignīs et fāmae servit ineptus,

quī stupet in titulīs et imāginibus. quid oportet

nōs facere ā volgō longē longēque remōtōs?

namque estō: populus Laevīnō māllet honōrem

quam Deciō mandāre novō cēnsorque movēret

Appius, ingenuō sī nōn essem patre nātus:

vel meritō, quoniam in propriā nōn pelle quiēssem.

sed fulgente trahit cōnstrictōs Glōria currū

nōn minus ignōtōs generōsīs. quō tibi, Tillī,

sūmere dēpositum clāvom fierīque tribūnō?

invidia adcrēvit, prīvātō quae minor esset.

nam ut quisque īnsānus nigrīs medium impediit crūs

pellibus et lātum dēmīsit pectore clāvom,

audit continuō ‘quis homō hic est? quō patre nātus?'

ut sīquī aegrōtet quō morbō Barrus, habērī

et cupiat fōrmōsus, eat quācumque, puellīs

iniciat cūram quaerendī singula, quālī

sit faciē, sūrā, quālī pede, dente, capillō:

sīc quī prōmittit cīvīs, urbem sibi cūrae,

imperium fore et Ītaliam, dēlūbra deōrum,

quō patre sit nātus, num ignōtā mātre inhonestus,

omnīs mortālīs cūrāre et quaerere cōgit.

‘tūne, Syrī Dāmae aut Dionȳsī fīlius, audēs

dēicere dē saxō cīvīs aut trādere Cadmō?'

‘at Novius collēga gradū post mē sedet ūnō;

namque est ille, pater quod erat meus.' ‘hoc tibi Paulus

et Messalla vidēris? at hic, sī plostra ducenta

concurrantque forō tria fūnera magna, sonābit,

cornua quod vincatque tubās: saltem tenet hōc nōs.'

nunc ad mē redeō lībertīnō patre nātum,

quem rōdunt omnēs lībertīnō patre nātum,

nunc, quia sim tibi, Maecēnās, convictor, at ōlim,

quod mihi pārēret legiō Rōmāna tribūnō.

dissimile hoc illī est, quia nōn, ut forsit honōrem

jūre mihi invideat quīvīs, ita tē quoque amīcum,

praesertim cautum dignōs adsūmere, prāvā

ambitiōne procul. fēlīcem dīcere nōn hōc

mē possim, cāsū quod tē sortītus amīcum;

nūlla etenim mihi tē fors obtulit: optimus ōlim

Vergilius, post hunc Varius dīxēre, quid essem.

ut vēnī cōram, singultim pauca locūtus

īnfāns namque pudor prohibēbat plūra profārī

nōn ego mē clārō nātum patre, nōn ego circum

mē Saturējānō vectārī rūra caballō,

sed quod eram nārrō. respondēs, ut tuus est mōs,

pauca; abeō, et revocās nōnō post mēnse jubēsque

esse in amīcōrum numerō. magnum hoc ego dūcō,

quod placuī tibi, quī turpī sēcernis honestum

nōn patre praeclārō, sed vītā et pectore pūrō.

atquī sī vitiīs mediocribus ac mea paucīs

mendōsa est nātūra, aliōquī rēcta, velut sī

ēgregiō inspersōs reprēndās corpore naevōs,

sī neque avāritiam neque sordēs nec mala lustra

obiciet vērē quisquam mihi, pūrus et īnsōns,

ut mē collaudem, sī et vīvō cārus amīcīs,

causa fuit pater hīs; quī macrō pauper agellō

nōluit in Flāvī lūdum mē mittere, magnī

quō puerī magnīs ē centuriōnibus ortī

laevō suspēnsī loculōs tabulamque lacertō

ībant octōnōs referentēs īdibus aeris,

sed puerum est ausus Rōmam portāre docendum

artīs quās doceat quīvīs eques atque senātor

sēmet prōgnātōs. vestem servōsque sequentīs,

in magnō ut populō, sīquī vīdisset, avītā

ex rē praebērī sūmptūs mihi crēderet illōs.

ipse mihī cūstōs incorruptissimus omnīs

circum doctōrēs aderat. quid multa? pudīcum,

quī prīmus virtūtis honōs, servāvit ab omnī

nōn sōlum factō, vērum opprobriō quoque turpī

nec timuit, sibi nē vitiō quis verteret, ōlim

sī praecō parvās aut, ut fuit ipse, coāctor

mercēdēs sequerer; neque ego essem questus. at hōc nunc

laus illī dēbētur et ā mē grātia major.

nīl mē paeniteat sānum patris hujus, eōque

nōn, ut magna dolō factum negat esse suō pars,

quod nōn ingenuōs habeat clārōsque parentēs,

sīc mē dēfendam. longē mea discrepat istīs

et vōx et ratiō. nam sī nātūra jubēret

ā certīs annīs aevum remeāre perāctum

atque aliōs legere, ad fastum quōscumque parentēs

optāret sibi quisque, meīs contentus honestōs

fascibus et sellīs nōllem mihi sūmere, dēmēns

jūdiciō volgī, sānus fortasse tuō, quod

nōllem onus haud umquam solitus portāre molestum.

nam mihi continuō major quaerenda foret rēs

atque salūtandī plūrēs, dūcendus et ūnus

et comes alter, utī nē sōlus rūsve peregrēve

exīrem, plūrēs cālōnēs atque caballī

pāscendī, dūcenda petorrita. nunc mihi curtō

īre licet mūlō vel sī libet usque Tarentum,

mantica cui lumbōs onere ulceret atque eques armōs.

obiciet nēmō sordīs mihi, quās tibi, Tillī,

cum Tīburte viā praetōrem quīnque secuntur

tē puerī, lasanum portantēs oenophorumque.

hōc ego commodius quam tū, praeclāre senātor,

mīlibus atque aliīs vīvō. quācumque libīdō est,

incēdō sōlus, percontor quantī holus ac fār,

fallācem circum vespertīnumque pererrō

saepe forum, adsistō dīvīnīs, inde domum mē

ad porrī et ciceris referō laganīque catīnum;

cēna ministrātur puerīs tribus et lapis albus

pōcula cum cyathō duo sustinet, adstat echīnus

vīlis, cum paterā guttus, Campāna supellēx.

deinde eo dormītum, nōn sollicitus, mihi quod crās

surgendum sit māne, obeundus Marsya, quī sē

voltum ferre negat Noviōrum posse minōris.

ad quārtam jaceō; post hanc vagor aut ego lectō

aut scrīptō quod mē tacitum juvet unguor olīvō,

nōn quō fraudātīs inmundus Natta lucernīs.

ast ubi mē fessum sōl ācrior īre lavātum

admonuit, fugiō campum lūsumque trigōnem.

prānsus nōn avidē, quantum interpellet inānī

ventre diem dūrāre, domesticus ōtior. haec est

vīta solūtōrum miserā ambitiōne gravīque;

hīs mē cōnsōlor vīctūrum suāvius ac sī

quaestor avus pater atque meus patruusque fuisset.

Prōscrīptī Rēgis Rupilī pūs atque venēnum

hybrida quō pactō sit Persius ultus, opīnor

omnibus et lippīs nōtum et tōnsōribus esse.

Persius hic permagna negōtia dīves habēbat

Clāzomenīs et jam lītīs cum Rēge molestās,

dūrus homō atque odiō quī posset vincere Rēgem,

cōnfīdēns, tumidus, adeō sermōnis amārī,

Sīsennās, Barrōs ut equīs praecurreret albīs.

ad Rēgem redeō. postquam nihil inter utrumque

convenit– hōc etenim sunt omnēs jūre molestī,

quō fortēs, quibus adversum bellum incidit: inter

Hectora Prīamidēn, animōsum atque inter Achillem

īra fuit capitālis, ut ultima dīvideret mors,

nōn aliam ob causam, nisi quod virtūs in utrōque

summa fuit: duo sī Discordia vexet inertīs

aut sī disparibus bellum incidat, ut Diomēdī

cum Lyciō Glaucō, discēdat pigrior, ultrō

mūneribus missīs: Brūtō praetōre tenente

dītem Asiam, Rupilī et Persī pār pugnat, utī nōn

conpositum melius cum Bīthō Bacchius. in jūs

ācrēs prōcurrunt, magnum spectāculum uterque.

Persius expōnit causam; rīdētur ab omnī

conventū; laudat Brūtum laudatque cohortem,

sōlem Asiae Brūtum appellat stēllāsque salūbrīs

appellat comitēs exceptō Rēge; Canem illum,

invīsum agricolīs sīdus, vēnisse: ruēbat

flūmen ut hībernum, fertur quō rāra secūris.

tum Praenestīnus salsō multōque fluentī

expressa arbustō regerit convīcia, dūrus

vīndemiātor et invictus, cui saepe viātor

cessisset magnā conpellāns vōce cucūlum.

at Graecus, postquam est Italō perfūsus acētō,

Persius exclāmat: ‘per magnōs, Brūte, deōs tē

ōrō, quī rēgēs cōnsuēris tollere, cūr nōn

hunc Rēgem jugulās? operum hoc, mihi crēde, tuōrum est.'

Ōlim truncus eram fīculnus, inūtile lignum,

cum faber, incertus scamnum faceretne Priāpum,

māluit esse deum. deus inde ego, fūrum aviumque

maxima formīdō; nam fūrēs dextra coercet

obscaenōque ruber porrēctus ab inguine pālus,

ast inportūnās volucrēs in vertice harundō

terret fīxa vetatque novīs cōnsīdere in hortīs.

hūc prius angustīs ējecta cadāvera cellīs

cōnservus vīlī portanda locābat in arcā;

hoc miserae plēbī stābat commūne sepulcrum;

Pantolabō scurrae Nōmentānōque nepōtī

mīlle pedēs in fronte, trecentōs cippus in agrum

hīc dabat, hērēdēs monumentum nē sequerētur.

nunc licet Ēsquiliīs habitāre salūbribus atque

aggere in aprīcō spatiārī, quō modo trīstēs

albīs īnfōrmem spectābant ossibus agrum,

cum mihi nōn tantum fūrēsque feraeque suētae

hunc vexāre locum cūrae sunt atque labōrī

quantum carminibus quae versant atque venēnīs

hūmānōs animōs: hās nūllō perdere possum

nec prohibēre modō, simul ac vaga lūna decōrum

prōtulit ōs, quīn ossa legant herbāsque nocentīs.

vīdī egomet nigrā succīnctam vādere pallā

Cānidiam pedibus nūdīs passōque capillō,

cum Saganā majōre ululantem: pallor utrāsque

fēcerat horrendās adspectū. scalpere terram

unguibus et pullam dīvellere mordicus agnam

coepērunt; cruor in fossam cōnfūsus, ut inde

mānīs ēlicerent animās respōnsa datūrās.

lānea et effigiēs erat altera cērea: major

lānea, quae poenīs conpēsceret īnferiōrem;

cērea suppliciter stābat, servīlibus ut quae

jam peritūra modīs. Hecatēn vocat altera, saevam

altera Tīsiphonēn: serpentēs atque vidērēs

īnfernās errāre canēs Lūnamque rubentem,

nē foret hīs testis, post magna latēre sepulcra.

mentior at sīquid, merdīs caput inquiner albīs

corvōrum atque in mē veniat mictum atque cacātum

Jūlius et fragilis Pediātia fūrque Vorānus.

singula quid memorem, quō pactō alterna loquentēs

umbrae cum Saganā resonārint trīste et acūtum

utque lupī barbam variae cum dente colubrae

abdiderint fūrtim terrīs et imāgine cēreā

largior ārserit ignis et ut nōn testis inultus

horruerim vōcēs furiārum et facta duārum?

nam, displōsa sonat quantum vēsīca, pepēdī

diffissā nate fīcus; at illae currere in urbem.

Cānidiae dentīs, altum Saganae caliendrum

excidere atque herbās atque incantāta lacertīs

vincula cum magnō rīsūque jocōque vidērēs.

Ībam forte viā sacrā, sīcut meus est mōs,

nescio quid meditāns nūgārum, tōtus in illīs:

accurrit quīdam nōtus mihi nōmine tantum

arreptāque manū ‘quid agis, dulcissime rērum?'

‘suāviter, ut nunc est,' inquam ‘et cupiō omnia quae vīs.'

cum adsectārētur, ‘numquid vīs?' occupō. at ille

‘nōris nōs' inquit; ‘doctī sumus.' hīc ego ‘plūris

hōc' inquam ‘mihi eris.' miserē discēdere quaerēns

īre modo ōcius, interdum cōnsistere, in aurem

dīcere nescio quid puerō, cum sūdor ad īmōs

mānāret tālōs. ‘ō tē, Bōlāne, cerebrī

fēlīcem' ajēbam tacitus, cum quidlibet ille

garrīret, vīcōs, urbem laudāret. ut illī

nīl respondēbam, ‘miserē cupis' inquit ‘abīre:

jamdūdum videō; sed nīl agis: usque tenēbō;

persequar hinc quō nunc iter est tibi.' ‘nīl opus est tē

circumagī: quendam volo vīsere nōn tibi nōtum;

trāns Tiberim longē cubat is prope Caesaris hortōs.'

‘nīl habeō quod agam et nōn sum piger: usque sequar tē.'

dēmittō auriculās, ut inīquae mentis asellus,

cum gravius dorsō subiit onus. incipit ille:

‘sī bene mē nōvī, nōn Viscum plūris amīcum,

nōn Varium faciēs; nam quis mē scrībere plūrīs

aut citius possit versūs? quis membra movēre

mollius? invideat quod et Hermogenēs, ego cantō.'

interpellandī locus hic erat ‘est tibi māter,

cognātī, quīs tē salvō est opus?' ‘haud mihi quisquam.

omnīs conposuī.' ‘fēlīcēs. nunc ego restō.

cōnfice; namque īnstat fātum mihi trīste, Sabella

quod puerō cecinit dīvīnā mōta anus urnā:

“hunc neque dīra venēna nec hosticus auferet ēnsis

nec laterum dolor aut tussis nec tarda podagra:

garrulus hunc quandō cōnsūmet cumque: loquācēs,

sī sapiat, vītet, simul atque adolēverit aetās."'

ventum erat ad Vestae, quārtā jam parte diēī

praeteritā, et cāsū tum respondēre vadātō

dēbēbat, quod nī fēcisset, perdere lītem.

‘sī mē amās,' inquit ‘paulum hīc ades.' ‘inteream, sī

aut valeō stāre aut nōvī cīvīlia jūra;

et properō quō scīs.' ‘dubius sum, quid faciam', inquit,

‘tēne relinquam an rem.' ‘mē, sōdēs.' ‘nōn faciam' ille,

et praecēdere coepit; ego, ut contendere dūrum

cum victōre, sequor. ‘Maecēnās quōmodo tēcum?'

hinc repetit. ‘paucōrum hominum et mentis bene sānae.'

nēmō dexterius fortūnā est ūsus. ‘habērēs

magnum adjūtōrem, posset quī ferre secundās,

hunc hominem vellēs sī trādere: dispeream, nī

summossēs omnīs.' ‘nōn istō vīvimus illīc,

quō tū rēre, modō; domus hāc nec pūrior ūlla est

nec magis hīs aliēna malīs; nīl mī officit, inquam,

dītior hic aut est quia doctior; est locus ūnī

cuique suus.' ‘magnum nārrās, vix crēdibile.' ‘atquī

sīc habet.' ‘accendis quārē cupiam magis illī

proximus esse.' ‘velīs tantummodo: quae tua virtūs,

expugnābis: et est quī vincī possit eōque

difficilīs aditūs prīmōs habet.' ‘haud mihi dērō:

mūneribus servōs corrumpam; nōn, hodiē sī

exclūsus fuerō, dēsistam; tempora quaeram,

occurram in triviīs, dēdūcam. nīl sine magnō

vīta labōre dedit mortālibus.' haec dum agit, ecce

Fuscus Aristius occurrit, mihi cārus et illum

quī pulchrē nōsset. cōnsistimus. ‘unde venīs et

quō tendis?' rogat et respondet. vellere coepī

et pressāre manū lentissima bracchia, nūtāns,

distorquēns oculōs, ut mē ēriperet. male salsus

rīdēns dissimulāre; meum jecur ūrere bīlis.

‘certē nescio quid sēcrētō velle loquī tē

ajēbās mēcum.' ‘meminī bene, sed meliōre

tempore dīcam; hodiē trīcēnsima sabbata: vīn tū

curtīs Jūdaeīs oppēdere?' ‘nūlla mihi' inquam

‘relligiō est.' ‘at mī: sum paulō īnfirmior, ūnus

multōrum. ignōscēs; aliās loquar.' huncine sōlem

tam nigrum surrexe mihī! fugit inprobus ac mē

sub cultrō linquit. cāsū venit obvius illī

adversārius et ‘quō tū, turpissime?' magnā

inclāmat vōce, et ‘licet antestārī?' ego vērō

oppōnō auriculam. rapit in jūs; clāmor utrimque,

undique concursus. sīc mē servāvit Apollō.

[Lūcīlī, quam sīs mendōsus, teste Catōne,

dēfēnsōre tuō, pervincam, quī male factōs

ēmendāre parat versūs, hōc lēnius ille,

quō melior vir et est longē subtīlior illō,

quī multum puer et lōrīs et fūnibus ūdīs

exōrātus, ut esset, opem quī ferre poētīs

antīquīs posset contrā fastīdia nostra,

grammaticōrum equitum doctissimus. ut redeam illūc:]

Nempe inconpositō dīxī pede currere versūs

Lūcīlī. quis tam Lūcīlī fautor ineptē est,

ut nōn hoc fateātur? at īdem, quod sale multō

urbem dēfricuit, chartā laudātur eādem.

nec tamen hoc tribuēns dederim quoque cētera; nam sīc

et Laberī mīmōs ut pulchra poēmata mīrer.

ergō nōn satis est rīsū dīdūcere rictum

audītōris; et est quaedam tamen hīc quoque virtūs.

est brevitāte opus, ut currat sententia neu sē

inpediat verbīs lassās onerantibus aurīs,

et sermōne opus est modo trīstī, saepe jocōsō,

dēfendente vicem modo rhētoris atque poētae,

interdum urbānī, parcentis vīribus atque

extenuantis eās cōnsultō. rīdiculum ācrī

fortius et melius magnās plērumque secat rēs.

illī, scrīpta quibus cōmoedia prīsca virīs est,

hōc stābant, hōc sunt imitandī; quōs neque pulcher

Hermogenēs umquam lēgit neque sīmius iste

nīl praeter Calvum et doctus cantāre Catullum.

‘at magnum fēcit, quod verbīs graeca latīnīs

miscuit.' ō sērī studiōrum, quīne putētis

difficile et mīrum, Rhodiō quod Pītholeontī

contigit? ‘at sermō linguā concinnus utrāque

suāvior, ut Chīō nota sī conmixta Falernī est.'

cum versūs faciās, tē ipsum percontor, an et cum

dūra tibī peragenda reī sit causa Petillī?

scīlicet oblītus patriaeque patrisque Latīnī,

cum Pedius causās exsūdet Poplicola atque

Corvīnus, patriīs intermiscēre petīta

verba forīs mālīs, Canusīnī mōre bilinguis.

atque ego cum graecōs facerem, nātus mare citrā,

versiculōs, vetuit mē tālī vōce Quirīnus

post mediam noctem vīsus, cum somnia vēra:

‘in silvam nōn ligna ferās īnsānius ac sī

magnās Graecōrum mālīs inplēre catervās.'

turgidus Alpīnus jugulat dum Memnona dumque

diffingit Rhēnī luteum caput, haec ego lūdō,

quae neque in aede sonent certantia jūdice Tarpā

nec redeant iterum atque iterum spectanda theātrīs.

argūtā meretrīce potes Dāvōque Chremēta

ēlūdente senem cōmīs garrīre libellōs

ūnus vīvōrum, Fundānī; Pollio rēgum

facta canit pede ter percussō; forte epos ācer

ut nēmō Varius dūcit, molle atque facētum

Vergiliō adnuerunt gaudentēs rūre Camēnae:

hoc erat, expertō frūstrā Varrōne Atacīnō

atque quibusdam aliīs, melius quod scrībere possem,

inventōre minor; neque ego illī dētrahere ausim

haerentem capitī cum multā laude corōnam.

at dīxī fluere hunc lutulentum, saepe ferentem

plūra quidem tollenda relinquendīs. age quaesō,

tū nihil in magnō doctus reprehendis Homērō?

nīl cōmis tragicī mūtat Lūcīlius Accī?

nōn rīdet versūs Ennī gravitāte minōrēs,

cum dē sē loquitur nōn ut majōre reprēnsīs?

quid vetat et nōsmet Lūcīlī scrīpta legentīs

quaerere, num illīus, num rērum dūra negārit

versiculōs nātūra magis factōs et euntīs

mollius ac sīquis pedibus quid claudere sēnīs,

hōc tantum contentus, amet scrīpsisse ducentōs

ante cibum versūs, totidem cēnātus, Etrūscī

quāle fuit Cassī rapidō ferventius amnī

ingenium, capsīs quem fāma est esse librīsque

ambustum propriīs. fuerit Lūcīlius, inquam,

cōmis et urbānus, fuerit līmātior īdem

quam rudis et Graecīs intāctī carminis auctor

quamque poētārum seniōrum turba; sed ille,

sī foret hoc nostrum fātō dēlāpsus in aevum,

dētereret sibi multa, recīderet omne quod ultrā

perfectum traherētur, et in versū faciendō

saepe caput scaberet vīvōs et rōderet unguīs.

saepe stilum vertās, iterum quae digna legī sint

scrīptūrus, neque tē ut mīrētur turba labōrēs,

contentus paucīs lēctōribus. an tua dēmēns

vīlibus in lūdīs dictārī carmina mālīs?

nōn ego; nam satis est equitem mihi plaudere, ut audāx,

contemptīs aliīs, explōsa Arbuscula dīxit.

mēn moveat cīmex Pantīlius aut cruciet quod

vellicet absentem Dēmētrius aut quod ineptus

Fannius Hermogenis laedat convīva Tigellī?

Plōtius et Varius, Maecēnās Vergiliusque,

Valgius et probet haec Octāvius optimus atque

Fuscus et haec utinam Viscōrum laudet uterque

ambitiōne relēgātā. tē dīcere possum,

Pollio, tē, Messalla, tuō cum frātre, simulque

vōs, Bibule et Servī, simul hīs tē, candide Furnī,

conplūrīs aliōs, doctōs ego quōs et amīcōs

prūdēns praetereō, quibus haec, sint quāliacumque,

adrīdēre velim, dolitūrus, sī placeant spē

dēterius nostrā. Dēmētrī, tēque, Tigellī,

discipulārum inter jubeō plōrāre cathedrās.

ī, puer, atque meō citus haec subscrībe libellō.