0:00/ 0:00

Odes

Book 3

Horace

1

Ōdī profānum volgus et arceō.
Fāvēte linguīs: carmina nōn prius
audīta Mūsārum sacerdōs
virginibus puerīsque cantō.
Rēgum timendōrum in propriōs gregēs,
5
rēgēs in ipsōs imperium est Jovis,
clārī Gigantēō triumphō,
cūncta superciliō moventis.
Est ut virō vir lātius ōrdinet
arbusta sulcīs, hic generōsior
10
dēscendat in campum petītor,
mōribus hic meliorque fāmā
contendat, illī turba clientium
sit major: aequā lēge Necessitās
sortītur īnsignīs et īmōs,
15
omne capāx movet urna nōmen.
Dēstrictus ēnsis cui super impiā
cervīce pendet, nōn Siculae dapēs
dulcem ēlabōrātum sapōrem,
nōn avium citharaeque cantūs
20
Somnum redūcent: somnus agrestium
lēnis virōrum nōn humilīs domōs
fastīdit umbrōsamque rīpam,
nōn Zephyrīs agitāta Tempē.
Dēsīderantem quod satis est neque
25
tūmultuōsum sollicitat mare,
nec saevus Arctūrī cadentis
impetus aut orientis Haedī,
nōn verberātae grandine vīneae
fundusque mendāx, arbore nunc aquās
30
culpante, nunc torrentia āgrōs
sīdera, nunc hiemēs inīquās.
Contracta piscēs aequora sentiunt
jactīs in altum mōlibus: hūc frequēns
caementa dēmittit redēmptor
35
cum famulīs dominusque terrae
fastīdiōsus: sed Timor et Minae
scandunt eōdem quō dominus, neque
dēcēdit aerātā trirēmī et
post equitem sedet ātra Cūra.
40
Quod sī dolentem nec Phrygius lapis
nec purpurārum sīdere clārior
dēlēnit ūsus nec Falerna
vītis Achaemeniumque costum,
cūr invidendīs postibus et novō
45
sublīme rītū mōliar ātrium?
Cūr valle permūtem Sabīnā
dīvitiās operōsiōrēs?

2

Angustam amīcē pauperiem patī
rōbustus ācrī mīlitiā puer
50
condiscat et Parthōs ferōcīs
vexet eques metuendus hastā
vītamque sub dīvō et trepidīs agat
in rēbus. Illum ex moenibus hosticīs
mātrōna bellantis tyrannī
55
prōspiciēns et adulta virgō
suspīret, ēheu, nē rudis agminum
spōnsus lacessat rēgius asperum
tāctū leōnem, quem cruenta
per mediās rapit īra caedēs.
60
Dulce et decōrum est prō patriā morī:
mors et fugācem persequitur virum
nec parcit inbellis juventae
pōplitibus timidōve tergō.
Virtūs, repulsae nescia sordidae,
65
intāminātīs fulget honōribus
nec sūmit aut pōnit secūrīs
arbitriō populāris aurae.
Virtūs, reclūdēns inmeritīs morī
caelum, negātā temptat iter viā
70
coetūsque volgārīs et ūdam
spernit humum fugiente pinnā.
Est et fidēlī tūta silentiō
mercēs: vetābō, quī Cereris sacrum
volgārit arcānae, sub īsdem
75
sit trabibus fragilemque mēcum
solvat phasēlon; saepe Diespiter
neglēctus incestō addidit integrum,
rārō antecēdentem scelestum
dēseruit pede Poena claudō.
80

3

Jūstum et tenācem prōpositī virum
nōn cīvium ārdor prāva jubentium,
nōn voltus īnstantis tyrannī
mente quatit solidā neque Auster,
dux inquiētī turbidus Hādriae,
85
nec fulminantis magna manus Jovis:
sī frāctus inlābātur orbis,
inpavidum ferient ruīnae.
Hāc arte Pollūx et vagus Herculēs
ēnīsus arcēs attigit igneās,
90
quōs inter Augustus recumbēns
purpureō bibet ōre nectar;
hāc tē merentem, Bacche pater, tuae
vēxēre tīgrēs indocilī jugum
collō trahentēs; hāc Quirīnus
95
Mārtis equīs Acheronta fūgit,
grātum ēlocūtā cōnsiliantibus
Iūnōne dīvīs: 'Īlion, Īlion
fātālis incestusque jūdex
et mulier peregrīna vertit
100
in pulverem, ex quō dēstituit deōs
mercēde pactā Lāomedōn, mihī
castaeque damnātum Minervae
cum populō et duce fraudulentō.
Jam nec Lacaenae splendet adulterae
105
fāmōsus hospes nec Priamī domus
perjūra pugnācēs Achīvōs
Hectoreīs opibus refringit
nostrīsque ductum sēditiōnibus
bellum resēdit. Prōtinus et gravīs
110
īrās et invīsum nepōtem,
Trōica quem peperit sacerdōs,
Mārtī redōnābō; illum ego lūcidās
inīre sēdēs, discere nectaris
sūcōs et adscrībī quiētīs
115
ōrdinibus patiar deōrum.
Dum longus inter saeviat Īliōn
Rōmamque pontus, quālibet exulēs
in parte rēgnātō beātī;
dum Priamī Paridisque bustō
120
īnsultet armentum et catulōs ferae
cēlent inultae, stet Capitōlium
fulgēns triumphātīsque possit
Rōma ferōx dare jūra Mēdīs.
Horrenda lātē nōmen in ultimās
125
extendat ōrās, quā medius liquor
sēcernit Eurōpēn ab Āfrō,
quā tumidus rigat arva Nīlus;
aurum inrepertum et sīc melius situm,
cum terra cēlat, spernere fortior
130
quam cōgere hūmānōs in ūsūs
omne sacrum rapiente dextrā,
quīcumque mundō terminus obstitit,
hunc tanget armīs, vīsere gestiēns,
quā parte dēbacchentur ignēs,
135
quā nebulae pluviīque rōrēs.
Sed bellicōsīs fāta Quirītibus
hāc lēge dīcō, nē nimium piī
rēbusque fīdentēs avītae
tēcta velint reparāre Trōjae.
140
Trōiae renāscēns ālite lūgubrī
fortūna trīstī clāde iterābitur,
dūcente victrīcēs catervās
conjuge mē Jovis et sorōre.
Ter sī resurgat mūrus aēneus
145
auctōre Phoebō, ter pereat meīs
excīsus Argīvīs, ter uxor
capta virum puerōsque plōret.'
Nōn hoc jocōsae conveniet lyrae;
quō, Mūsa, tendis? Dēsine pervicāx
150
referre sermōnēs deōrum et
magna modīs tenuāre parvīs.

4

Dēscende caelō et dīc age tībiā
rēgīna longum Calliopē melos,
seu vōce nunc māvīs acūtā
155
seu fidibus citharāve Phoebī.
Audītis? An mē lūdit amābilis
īnsānia? Audīre et videor piōs
errāre per lūcōs, amoenae
quōs et aquae subeunt et aurae.
160
Mē fābulōsae Volture in Āpulō
nūtrīcis extrā līmina Pulliae
lūdō fatīgātumque somnō
fronde novā puerum palumbēs
tēxēre, mīrum quod foret omnibus
165
quīcumque celsae nīdum Acerūntiae
saltūsque Bantīnōs et arvum
pingue tenent humilis Forentī,
ut tūtō ab ātrīs corpore vīperīs
dormīrem et ursīs, ut premerer sacrā
170
laurōque conlātāque myrtō,
nōn sine dīs animōsus īnfāns.
Vester, Camēnae, vester in arduōs
tollor Sabīnōs, seu mihi frīgidum
Praeneste seu Tībur supīnum
175
seu liquidae placuēre Bāiae;
vestrīs amīcum fontibus et chorīs
nōn mē Philippīs versa aciēs retrō,
dēvōta nōn extīnxit arbor
nec Siculā Palinūrus undā.
180
Utcumque mēcum vōs eritis, libēns
īnsānientem nāvita Bosphorum
temptābō et ūrentīs harēnās
lītoris Assyriī viātor,
vīsam Britannōs hospitibus ferōs
185
et laetum equīnō sanguine Concanum,
vīsam pharētrātōs Gelōnōs
et Scythicum inviolātus amnem.
Vōs Caesarem altum, mīlitiā simul
fessās cohortēs abdidit oppidīs,
190
fīnīre quaerentem labōrēs
Pīeriō recreātis antrō;
vōs lēne cōnsiljum et datis et datō
gaudētis, almae. Scīmus ut impiōs
Tītānas inmānemque turbam
195
fulmine sustulerit cadūcō,
quī terram inertem, quī mare temperat
ventōsum et urbēs rēgnaque trīstia
dīvōsque mortālīsque turmās
imperiō regit ūnus aequō.
200
Magnum illa terrōrem intulerat Jovī
fīdēns juventūs horrida bracchiīs
frātrēsque tendentēs opācō
Pēlion imposuisse Olympō.
Sed quid Typhōeus et validus Mimās
205
aut quid minācī Porphyriōn statū,
quid Rhoetus ēvolsīsque truncīs
Enceladus jaculātor audāx
contrā sonantem Palladis aegida
possent ruentēs? Hinc avidus stetit
210
Volcānus, hinc mātrōna Jūnō et
nunquam umerīs positūrus arcum,
quī rōre pūrō Castaliae lavit
crīnīs solūtōs, quī Lyciae tenet
dūmēta nātālemque silvam,
215
Dēlius et Patareus Apollō.
Vīs cōnsilī expers mōle ruit suā;
vim temperātam dī quoque prōvehunt
in majus; īdem ōdēre vīrēs
omne nefās animō moventīs.
220
Testis meārum centimanus gigās
sententiārum, nōtus et integrae
temptātor Ōrīōn Diānae,
virgineā domitūs sagittā.
Injecta mōnstrīs Terra dolet suīs
225
maeretque partūs fulmine lūridum
missōs ad Orcum; nec perēdit
impositam celer ignis Aetnēn,
incontinentis nec Tityī jecur
relīquit āles, nēquitiae additus
230
cūstōs; amātōrem trecentae
Pīrithoum cohibent catēnae.

5

Caelō tonantem crēdidimus Jovem
rēgnāre: praesēns dīvus habēbitur
Augustus adjectīs Britannīs
235
imperiō gravibusque Persīs.
Mīlesne Crassī conjuge barbarā
turpis marītus vīxit et hostium,
prō cūriā inversīque mōrēs!
cōnsenuit socerōrum in armīs
240
sub rēge Mēdō Marsus et Āpulus
ancīliōrum et nōminis et togae
oblītus aeternaeque Vestae,
incolumī Jove et urbe Rōmā?
Hoc cāverat mēns prōvida Rēgulī
245
dissentientis condiciōnibus
foedīs et exemplō trahentī
perniciem veniēns in aevum,
sī nōn perīrēt inmiserābilis
captīva pūbēs: ‘Signa ego Pūnicīs
250
adfixa dēlūbrīs et arma
mīlitibus sine caede' dīxit
‘dērepta vīdī; vīdī ego cīvium
retorta tergō bracchia līberō
portāsque nōn clausās et arva
255
Mārte colī populāta nostrō.
Aurō repēnsus scīlicet ācrior
mīles redībit. Flāgitiō additīs
damnum. Neque āmissōs colōrēs
lāna refert medicāta fūcō,
260
nec vēra virtūs, cum semel excidit,
cūrat repōnī dēteriōribus.
Sī pugnat extrīcāta dēnsīs
cerva plagīs, erit ille fortis,
quī perfidīs sē crēdidit hostibus,
265
et Mārte Poenōs prōteret alterō,
quī lōra restrictīs lacertīs
sēnsit iners timuitque mortem.
Hic, unde vītam sūmeret īnscius,
pācem duellō miscuit. Ō pudor!
270
ō magna Carthāgō, probrōsīs
altior Ītaliae ruīnīs!'
Fertur pudīcae conjugis ōsculum
parvōsque nātōs ut capitis minor
ab sē remōvisse et virīlem
275
torvus humī posuisse voltum,
dōnec labantīs cōnsiliō patrēs
firmāret auctor numquam aliās datō
interque maerentīs amīcōs
ēgregius properāret exul.
280
Atquī sciēbat quae sibi barbarus
tortor parāret; nōn aliter tamen
dimōvit obstantīs propinquōs
et populum reditūs morantem
quam sī clientum longa negōtia
285
dījūdicātā līte relinqueret,
tendēns Venāfrānōs in āgrōs
aut Lacedaemonium Tarentum.

6

Dēlicta majōrum inmeritus luēs,
Rōmāne, dōnec templa refēcerīs
290
aedīsque lābentīs deōrum et
foeda nigrō simulācra fūmō.
Dīs tē minōrem quod geris, imperās:
hinc omne prīncipium, hūc refer exitum.
Dī multa nēglēctī dedērunt
295
Hesperiae mala lūctuōsae.
Jam bis Monaesēs et Pacorī manūs
nōn auspicātōs contudit impetūs
nostrōs et adjēcisse praedam
torquibus exiguīs renīdet.
300
Paene occupātam sēditiōnibus
dēlēvit urbem Dācus et Aethiops,
hic classe formīdātus, ille
missilibus melior sagittīs.
Fēcunda culpae saecula nūptiās
305
prīmum inquināvēre et genus et domōs:
hōc fonte dērīvāta clādēs
in patriam populumque flūxit.
Mōtūs docērī gaudet Iōnicōs
mātūra virgō et fingitur artibus,
310
jam nunc et incestōs amōrēs
dē tenerō meditātur unguī.
Mox jūniōrēs quaerit adulterōs
inter marītī vīna, neque ēligit
cui dōnet inpermissa raptim
315
gaudia lūminibus remōtīs,
sed jussa cōram nōn sine cōnsciō
surgit marītō, seu vocat īnstitor
seu nāvis Hispānae magister,
dēdecorum pretiōsus ēmptor.
320
Nōn hīs juventūs orta parentibus
īnfēcit aequor sanguine Pūnicō
Pyrrhumque et ingentem cecīdit
Antiochum Hannibalemque dīrum;
sed rūsticōrum mascula mīlitum
325
prōlēs, Sabellīs docta ligōnibus
versāre glaebās et sevērae
mātris ad arbitrium recīsōs
portāre fustīs, sōl ubi montium
mūtāret umbrās et juga dēmeret
330
bōbus fatīgātīs, amīcum
tempus agēns abeunte currū.
Damnōsa quid nōn inminuit diēs?
aetās parentum, pejor avis, tulit
nōs nēquiōrēs, mox datūrōs
335
prōgeniem vitiōsiōrem.

7

Quid flēs, Asteriē, quem tibi candidī
prīmō restituent vēre Favōniī
Thȳnā merce beātum,
cōnstantis juvenem fidei
340
Gȳgēn? Ille Notīs āctus ad Ōricum
post īnsāna Caprae sīdera frīgidās
noctēs nōn sine multīs
īnsomnīs lacrimīs agit.
Atquī sollicitae nūntius hospitae,
345
suspīrāre Chloēn et miseram tuīs
dīcēns ignibus ūrī,
temptat mīlle vafer modīs.
Ut Proetum mulier perfida crēdulum
falsīs inpulerit crīminibus nimis
350
castō Bellerophontae
mātūrāre necem, refert;
nārrat paene datum Pēlea Tartarō,
Magnessam Hippolytēn dum fugit abstinēns,
et peccāre docentīs
355
fallāx historiās monet.
Frūstrā: nam scopulīs surdior Īcarī
vōcīs audit adhūc integer. At tibī
nē vīcīnus Enīpeus
plūs jūstō placeat cavē;
360
quamvīs nōn alius flectere equum sciēns
aequē cōnspicitur grāmine Mārtiō,
nec quisquam citus aequē
Tuscō dēnatat alveō,
prīmā nocte domum claude neque in viās
365
sub cantū querulae dēspice tībiae
et tē saepe vocantī
dūram difficilis manē.

8

Mārtiīs caelebs quid agam Kalendīs,
quid velint flōrēs et acerra tūris
370
plēna mīrāris positusque carbō in
caespite vīvō,
docte sermōnēs utriusque linguae.
Vōveram dulcīs epulās et album
Līberō cāprum prope fūnerātus
375
arboris ictū.
Hic diēs annō redeunte fēstus
corticem adstrictum pice dīmovēbit
amphorae fūmum bibere īnstitūtae
cōnsule Tullō.
380
Sūme, Maecēnās, cyathōs amīcī
sospitis centum et vigilīs lucernās
perfer in lūcem; procul omnis estō
clāmor et īra.
Mitte cīvīlīs super urbe cūrās.
385
Occidit Dācī Cotisōnis agmen,
Mēdus īnfēstus sibi lūctuōsīs
dissidet armīs,
servit Hispānae vetus hostis ōrae
Cantaber sērā domitus catēnā,
390
jam Scythae laxō meditantur arcū
cēdere campīs.
Nēglegēns nē quā populus labōret,
parce prīvātus nimium cavēre et
dōna praesentis cape laetus hōrae,
395
linque sevēra.

9

‘Dōnec grātus eram tibī
nec quisquam potior bracchia candidae
cervīcī juvenis dabat,
Persārum viguī rēge beātior.'
400
‘Dōnec nōn aliā magis
ārsistī neque erat Lȳdia post Chloēn,
multī Lȳdia nōminis,
Rōmānā viguī clārior Īliā.'
‘Mē nunc Thrēssa Chloē regit,
405
dulcīs docta modōs et citharae sciēns,
prō quā nōn metuam morī,
sī parcent animae fāta superstitī.'
‘Mē torret face mūtuā
Thūrīnī Calais fīlius Ornytī,
410
prō quō bis patiar morī,
sī parcent puerō fāta superstitī.'
‘Quid sī prīsca redit Venus
dīductōsque jugō cōgit aēneō,
sī flāva excutitur Chloē
415
rējectaeque patet jānua Lȳdiae?'
‘Quamquam sīdere pulchrior
ille est, tū levior cortice et inprobō
īrācundior Hādriā,
tēcum vīvere amem, tēcum obeam lubēns.'
420

10

Extrēmum Tanaīn sī biberēs, Lyce,
saevō nūpta virō, mē tamen asperās
porrēctum ante forīs ōbicere incolīs
plōrārēs Aquilōnibus.
Audīs quō strepitū jānua, quō nemus
425
inter pulchra satum tēcta remūgiat
ventīs, et positās ut glaciet nivēs
pūrō nūmine Juppiter?
Ingrātam Venerī pōne superbiam,
nē currente retrō fūnis eat rotā:
430
nōn tē Pēnelopēn difficilem procīs
Tyrrhēnus genuit parēns.
Ō quamvīs neque tē mūnera nec precēs
nec tīnctus violā pallor amantium
nec vir Pīeriā paelice saucius
435
curvat, supplicibus tuīs
parcās, nec rigidā mollior aesculō
nec Maurīs animum mītior anguibus:
nōn hoc semper erit līminis aut aquae
caelestis patiēns latus.
440

11

Mercurī, nam tē docilis magistrō
mōvit Amphīōn lapidēs canendō,
tūque testūdō resonāre septem
callida nervīs,
nec loquāx ōlim neque grāta, nunc et
445
dīvitum mēnsīs et amīca templīs,
dīc modōs, Lȳdē quibus obstinātās
applicet aurīs,
quae velut lātīs equa trīma campīs
lūdit exultim metuitque tangī,
450
nūptiārum expers et adhūc protervō
crūda marītō.
Tū potes tīgrīs comitēsque silvās
dūcere et rīvōs celerēs morārī;
cessit inmānis tibi blandientī
455
jānitor aulae
Cerberus, quamvīs furiāle centum
mūniant anguēs caput ejus atque
spīritus taeter saniēsque mānet
ōre trilinguī.
460
Quīn et Ixīōn Tityosque vultū
rīsit invītō, stetit urna paulum
sicca, dum grātō Danaī puellās
carmine mulcēs.
Audiat Lȳdē scelus atque nōtās
465
virginum poenās et ināne lymphae
dōlium fundō pereuntis īmō
sēraque fāta,
quae manent culpās etiam sub Orcō.
Impiae (nam quid potuēre majus?)
470
impiae spōnsōs potuēre dūrō
perdere ferrō.
Ūna dē multīs face nūptiālī
digna perjūrum fuit in parentem
splendidē mendāx et in omne virgō
475
nōbilis aevum,
‘Surge', quae dīxit juvenī marītō,
‘surge, nē longus tibi somnus, unde
nōn timēs, dētur; socerum et scelestās
falle sorōrēs,
480
quae velut nactae vitulōs leaenae
singulōs ēheu lacerant. Ego illīs
mollior nec tē feriam neque intrā
claustra tenēbō.
Mē pater saevīs oneret catēnīs,
485
quod virō clēmēns miserō pepercī,
mē vel extrēmōs Numidārum in āgrōs
classe relēget.
Ī, pedes quō tē rapiunt et aurae,
dum favet Nox et Venus, ī secundō
490
ōmine et nostrī memorem sepulcrō
scalpe querellam.'

12

Miserārum est neque amōrī dare lūdum neque dulcī
mala vīnō lavere aut exanimārī metuentis
patruae verbera linguae.
495
Tibi quālum Cytherēae puer āles, tibi tēlās
operōsaeque Minervae studium aufert, Neobūlē,
Liparaeī nitor Hēbrī,
simul ūnctōs Tiberīnīs umerōs lāvit in undīs,
eques ipsō melior Bellerophontē, neque pugnō
500
neque sēgnī pede victus;
catus īdem per apertum fugientīs agitātō
grege cervōs jaculārī et celer artō latitantem
fruticētō excipere āprum.

13

Ō fōns Bandusiae splendidior vitrō,
505
dulcī digne merō nōn sine flōribus,
crās dōnāberis haedō,
cui frōns turgida cornibus
prīmīs et venerem et proelia dēstinat.
Frūstrā: nam gelidōs īnficiet tibī
510
rūbrō sanguine rīvōs
lascīvī subolēs gregis.
Tē flāgrantis atrōx hōra Canīculae
nēscit tangere, tū frīgus amābile
fessīs vōmere taurīs
515
praebēs et pecorī vagō.
Fīēs nōbilium tū quoque fontium
mē dīcente cavīs impositam īlicem
saxīs, unde loquācēs
lymphae dēsiliunt tuae.
520

14

Herculis rītū modo dictus, ō plēbs,
morte vēnālem petiisse laurum,
Caesar Hispānā repetit penātīs
victor ab ōrā.
Ūnicō gaudēns mulier marītō
525
prōdeat jūstīs operāta sacrīs
et soror clārī ducis et decōrae
supplice vitta
virginum mātrēs juvenumque nūper
sospitum. Vōs, ō puerī et puellae ac
530
jam virum expertae, male nōminātīs
parcite verbīs.
Hic diēs vērē mihi fēstus ātrās
eximet cūrās; ego nec tumultum
nec morī per vim metuam tenente
535
Caesare terrās.
Ī, pete unguentum, puer, et corōnās
et cadum Marsī memorem duellī,
Spartacum sī quā potuit vagantem
fallere testā.
540
Dīc et argūtae properet Neaerae
murreum nōdō cohibēre crīnem;
sī per invīsum mora jānitōrem
fīet, abītō.
Lēnit albēscēns animōs capillus
545
lītium et rixae cupidōs protervae;
nōn ego hoc ferrem calidus juventā
cōnsule Plancō.

15

Uxor pauperis Ībycī,
tandem nēquitiae fīge modum tuae
550
fāmōsīsque labōribus;
mātūrō propior dēsine fūnerī
inter lūdere virginēs
et stēllīs nebulam spargere candidīs.
Nōn, sī quid Pholoēn satis,
555
et tē, Chlōri, decet. Fīlia rēctius
expugnat juvenum domōs,
pulsō Thȳias utī concita tympanō.
Illam cōgit amor Nothī
lascīvae similem lūdere cāpreae:
560
tē lānae prope nōbilem
tōnsae Lūceriam, nōn citharae decent
nec flōs purpureus rosae
nec pōtī vetulam faece tenus cadī.

16

Inclūsam Danaēn turris aēnea
565
rōbustaeque forēs et vigilum canum
trīstēs excubiae mūnierant satis
nocturnīs ab adulterīs,
sī nōn Ācrisium, virginis abditae
cūstōdem pavidum, Juppiter et Venus
570
rīsissent: fore enim tūtum iter et patēns
conversō in pretium deō.
Aurum per mediōs īre satellitēs
et perrumpere amat saxa potentius
ictū fulmineō; concidit auguris
575
Argīvī domus ob lucrum
dēmersa exitiō; diffidit urbium
portās vir Macedō et subruit aemulōs
rēgēs mūneribus; mūnera nāvium
saevōs inlaqueant ducēs.
580
Crēscentem sequitur cūra pecūniam
majōrumque famēs. Jūre perhorruī
lātē cōnspicuum tollere verticem,
Maecēnās, equitum decus.
Quantō quisque sibī plūra negāverit,
585
ab dīs plūra feret; nīl cupientium
nūdus castra petō et trānsfuga dīvitum
partīs linquere gestiō,
contemptae dominus splendidior reī,
quam sī quicquid arat inpiger Āpulus
590
occultāre meīs dīcerer horreīs,
magnās inter opēs inops.
Pūrae rīvus aquae silvaque jūgerum
paucōrum et segetis certa fidēs meae
fulgentem imperiō fertilis Āfricae
595
fallit sorte beātior.
Quamquam nec Calabrae mella ferunt apēs
nec Laestrȳgoniā Bacchus in amphorā
languēscit mihi nec pinguia Gallicīs
crēscunt vellera pāscuīs,
600
inportūna tamen pauperiēs abest,
nec, sī plūra velim, tū dare dēnegēs.
Contractō melius parva cupīdine
vectīgālia porrigam
quam sī Mygdoniīs rēgnum Alyatteī
605
campīs continuem. Multa petentibus
dēsunt multa; bene est cui deus obtulit
parcā quod satis est manū.

17

Aelī vetustō nōbilis ab Lamō
quandō et priōrēs hinc Lamiās ferunt
610
dēnōminātōs et nepōtum
per memorēs genus omne fāstōs,
auctōre ab illō dūcis orīginem,
quī Formiārum moenia dīcitur
prīnceps et innantem Marīcae
615
lītoribus tenuisse Līrim,
lātē tyrannus, crās foliīs nemus
multīs et algā lītus inūtilī
dēmissa tempestās ab Eurō
sternet, aquae nisi fallit augur
620
annōsa cornīx. Dum potes, āridum
conpōne lignum; crās Genium merō
cūrābis et porcō bimenstrī
cum famulīs operum solūtīs.

18

Faune, Nymphārum fugientum amātor,
625
per meōs fīnīs et aprīca rūra
lēnis incēdās abeāsque parvīs
aequus alumnīs,
sī tener plēnō cadit haedus annō
larga nec dēsunt Veneris sodālī
630
vīna crātērae, vetus āra multō
fūmat odōre.
Lūdit herbōsō pecus omne campō,
cum tibī Nōnae redeunt Decembrēs,
fēstus in prātīs vacat ōtiōsō
635
cum bove pāgus;
inter audācīs lupus errat agnōs,
spargit āgrestīs tibi silva frondēs,
gaudet invīsam pepulisse fossor
ter pede terram.
640

19

Quantum distet ab Īnachō
Cōdrus, prō patriā nōn timidus morī,
nārrās, et genus Aeacī,
et pugnāta sacrō bella sub Īliō.
Quō Chīum pretiō cadum
645
mercēmur, quis aquam temperet ignibus,
quō praebente domum et quota
Paelignīs caream frīgoribus, tacēs.
Dā lūnae properē novae,
dā noctis mediae, dā, puer, auguris
650
Mūrēnae. Tribus aut novem
miscentur cyathīs pōcula commodīs?
Quī Mūsās amat imparīs,
ternōs ter cyathōs attonitus petet
vātēs, trīs prohibet suprā
655
rixārum metuēns tangere Grātia
nūdīs iuncta sorōribus.
Īnsānīre juvat: cūr Berecyntiae
cessant flāmina tībiae?
Cūr pendet tacitā fistula cum lyrā?
660
Parcentīs ego dexterās
ōdī: sparge rosās; audiat invidus
dēmentem strepitum Lycus,
et vīcīna senī nōn habilis Lycō.
Spissā tē nitidum comā,
665
pūrō tē similem, Tēlephe, Vesperō
tempestīva petit Rhodē:
mē lentus Glycerae torret amor meae.

20

Nōn vidēs quantō moveās perīclō,
Pyrrhe, Gaetūlae catulōs leaenae?
670
Dūra post paulō fugiēs inaudāx
proelia raptor,
cum per obstantīs juvenum catervās
ībit īnsignem repetēns Nearchum:
grande certāmen tibi praeda cēdat
675
major, an illī.
Interim, dum tū celerīs sagittās
prōmis, haec dentēs acuit timendōs,
arbiter pugnae prosuisse nūdō
sub pede palmam
680
fertur, et lēnī recreāre ventō
sparsum odōrātīs umerum capillīs,
quālis aut Nīreus fuit aut aquōsā
raptus ab Īdā.

21

Ō nāta mēcum cōnsule Mānliō,
685
seu tū querellās sīve geris jocōs
seu rixam et īnsānōs amōrēs
seu facilem, pia testa, somnum,
quōcumque lectum nōmine Massicum
servās, movērī digna bonō diē,
690
dēscende, Corvīnō jubente
prōmere languidiōra vīna.
Nōn ille, quamquam Sōcraticīs madet
sermōnibus, tē nēgleget horridus:
nārrātur et prīscī Catōnis
695
saepe merō caluisse virtūs.
Tū lēne tormentum ingeniō admovēs
plērumque dūrō; tū sapientium
cūrās et arcānum jocōsō
cōnsilium retegis Lycaeō.
700
Tū spem redūcis mentibus ānxiīs
vīrēsque et addis cornua pauperī,
post tē neque īrātōs trementī
rēgum apicēs neque mīlitum arma.
Tē Līber et sī laeta aderit Venus
705
sēgnēsque nōdum solvere Grātiae
vīvaeque prōdūcent lucernae,
dum rediēns fugat astra Phoebus.

22

Montium cūstōs nemorumque virgō,
quae labōrantīs uterō puellās
710
ter vocāta audīs adimisque lētō,
dīva trifōrmis,
inminēns vīllae tua pīnus estō,
quam per exāctōs ego laetus annōs
verris oblīquum meditantis ictum
715
sanguine dōnem.

23

Caelō supīnās sī tulerīs manūs
nāscente lūnā, rūstica Phīdyle,
sī tūre plācārīs et hornā
frūge Larēs avidāque porcā
720
nec pestilentem sentiet Āfricum
fēcunda vītis nec sterilem seges
rōbīginem aut dulcēs alumnī
pōmiferō grave tempus annō.
Nam quae nivālī pāscitur Algidō
725
dēvōta quercūs inter et īlicēs
aut crēscit Albānīs in herbīs
victima, pontificum secūrīs
cervīce tinguet; tē nihil attinet
temptāre multā caede bidentium
730
parvōs corōnantem marīnō
rōre deōs fragilīque myrtō.
Inmūnis āram sī tetigit manus,
nōn sūmptuōsā blandior hostiā
mollīvit āversōs Penātīs
735
farre piō et saliente mīcā.

24

Intāctīs opulentior
thēsaurīs Arabum et dīvitis Indiae
caementīs licet occupēs
terrēnum omne tuīs et mare pūblicum:
740
sī fīgīt adamantinōs
summīs verticibus dīra Necessitās
clāvōs, nōn animum metū,
nōn mortis laqueīs expediēs caput.
Campestrēs melius Scythae,
745
quōrum plaustra vagās rīte trahunt domōs,
vīvunt et rigidī Getae
inmētāta quibus jūgera līberās
frūgēs et Cererem ferunt
nec cultūra placet longior annuā
750
dēfūnctumque labōribus
aequālī recreat sorte vicārius.
Illīc mātre carentibus
prīvignīs mulier temperat innocēns
nec dōtāta regit virum
755
conjūnx nec nitidō fīdit adulterō;
dōs est magna parentium
virtūs et metuēns alterius virī
certō foedere castitās,
et peccāre nefās aut pretium est morī.
760
Ō quisquis volet impiās
caedīs et rabiem tollere cīvicam,
sī quaeret Pater Urbium
suscrībī statuīs, indomitam audeat
rēfrēnāre licentiam,
765
clārus postgenitīs; quātenus, heu nefās!
virtūtem incolumem ōdimus,
sublātam ex oculīs quaerimus invidī.
Quid trīstēs querimōniae
sī nōn suppliciō culpa recīditur,
770
quid lēgēs sine mōribus
vānae prōficiunt, sī neque fervidīs
pars inclūsa calōribus
mundī nec Boreae fīnitimum latus
dūrātaeque solō nivēs
775
mercātōrem abigunt, horrida callidī
vincunt aequora nāvitae?
Magnum pauperiēs obprobrium jubet
quidvīs et facere et patī
virtūtisque viam dēserit arduae.
780
Vel nōn in Capitōlium
quō clāmor vocat et turba faventium
vel nōn in mare proximum
gemmās et lapidēs, aurum et inūtile,
summī māteriem malī,
785
mittāmus, scelerum sī bene paenitet.
Ērādenda cupīdinis
prāvī sunt elementa et tenerae nimis
mentēs asperiōribus
fōrmandae studiīs. Nescit equō rudis
790
haerēre ingenuus puer
vēnārīque timet, lūdere doctior
seu Graecō jubeās trochō
seu mālīs vetitā lēgibus āleā,
cum perjūra patris fidēs
795
cōnsortem socium fallat et hospitēs,
indignōque pecūniam
hērēdī properet. Scīlicet inprobae
crēscunt dīvitiae, tamen
curtae nescio quid semper abest reī.
800

25

Quō mē, Bacche, rapis tuī
plēnum? Quae nemora aut quōs agor in specūs
vēlōx mente novā? Quibus
antrīs ēgregiī Caesaris audiar
aeternum meditāns decus
805
stēllīs īnserere et cōnsiliō Jovis?
Dīcam īnsigne, recēns, adhūc
indictum ōre aliō. Nōn secus in jugīs
exsomnis stupet Euhias,
Hēbrum prōspiciēns et nive candidam
810
Thrācēn ac pede barbarō
lūstrātam Rhodopēn, ut mihi dēviō
rīpās et vacuum nemus
mīrārī libet. Ō Nāiadum potēns
Bacchārumque valentium
815
prōcērās manibus vertere fraxinōs,
nīl parvum aut humilī modō,
nīl mortāle loquar. Dulce perīculum est,
ō Lēnaee, sequī deum
cingentem viridī tempora pampinō.
820

26

Vīxī puellīs nūper idōneus
et mīlitāvī nōn sine glōriā;
nunc arma dēfūnctumque bellō
barbitin hic pariēs habēbit,
laevum marīnae quī Veneris latus
825
cūstōdit. Hīc, hīc pōnite lūcida
fūnālia et vectīs et arcūs
oppositīs foribus minācīs.
Ō quae beātum dīva tenēs Cyprum et
Memphīn carentem Sīthoniā nive
830
rēgīna, sublīmī flagellō
tange Chloēn semel arrogantem.

27

Impiōs parrae recinentis ōmen
dūcat et praegnāns canis aut ab āgrō
rāva dēcurrēns lupa Lānuvīnō
835
fētaque volpēs;
Rumpat et serpēns iter īnstitūtum,
sī per oblīquum similis sagittae
terruit mannōs: ego cui timēbō
prōvidus auspex,
840
antequam stantēs repetat palūdēs
imbrium dīvīna avis inminentum,
oscinem corvum prece suscitābō
sōlis ab ortū.
Sīs licet fēlīx, ubicumque māvīs,
845
et memor nostrī, Galatēa, vīvās,
tēque nec laevus vetet īre pīcus
nec vaga cornīx.
Sed vidēs quantō trepidet tumultū
prōnus Ōrīōn? Ego quid sit āter
850
Hādriae nōvī sinus et quid albus
peccet Iāpyx.
Hostium uxōrēs puerīque caecōs
sentiant mōtūs orientis Austrī et
aequoris nīgrī fremitum et trementīs
855
verbere rīpās.
Sīc et Eurōpē niveum dolōsō
crēdidit taurō latus et scatentem
bēluīs pontum mediāsque fraudēs
palluit audāx.
860
Nūper in prātīs studiōsa flōrum et
dēbitae Nymphīs opifex corōnae
nocte sublūstrī nihil astra praeter
vīdit et undās.
Quae simul centum tetigit potentem
865
oppidīs Crētēn: ‘Pater, ō relictum
fīliae nōmen pietāsque' dīxit
‘vīcta furōre!
Unde quō vēnī? Levis ūna mors est
virginum culpae. Vigilānsne plōrō
870
turpe commissum an vitiīs carentem
lūdit imāgō
vāna quae portā fugiēns eburnā
somnium dūcit? Meliusne flūctūs
īre per longōs fuit an recentīs
875
carpere flōrēs?
Sī quis īnfāmem mihi nunc juvencum
dēdat īrātae, lacerāre ferrō et
frangere ēnītar modo multum amātī
cornua mōnstrī.
880
Impudēns līquī patriōs Penātēs,
impudēns Orcum moror. Ō deōrum
sī quis haec audīs, utinam inter errem
nūda leōnēs.
Antequam turpis maciēs decentīs
885
occupet mālās teneraeque sūcūs
dēfluat praedae, speciōsa quaerō
pāscere tīgrīs.
Vīlis Eurōpē, pater urget absēns:
quid morī cessās? Potes hāc ab ornō
890
pendulum zōnā bene tē secūta
laedere collum.
Sīve tē rūpēs et acūta lētō
saxa dēlectant, age tē procellae
crēde vēlōcī, nisi erīle māvīs
895
carpere pēnsum
rēgius sanguis dominaeque trādī
barbarae paelex.' Aderat querentī
perfidum rīdēns Venus et remissō
fīlius arcū.
900
Mox, ubī lūsit satis: ‘Abstinētō'
dīxit ‘īrārum calidaeque rixae,
cum tibi invīsus laceranda reddet
cornua taurus.
Uxor invictī Jovis esse nescīs.
905
Mitte singultūs, bene ferre magnam
disce fortūnam; tua sectus orbis
nōmina dūcet'.

28

Fēstō quid potius diē
Neptūnī faciam? Prōme reconditum,
910
Lȳdē, strēnua Caecubum
mūnītaeque adhibē vim sapientiae.
Inclīnāre merīdiem
sentīs ac, velutī stet volucris diēs,
parcīs dēripere horreō
915
cessantem Bibulī cōnsulis amphoram?
Nōs cantābimus invicem
Neptūnum et viridīs Nēreidum comās,
tū curvā recinēs lyrā
Lātōnam et celeris spīcula Cynthiae;
920
summō carmine, quae Cnidon
fulgentīsque tenet Cȳcladas et Paphum
jūnctīs vīsit olōribus;
dīcētur meritā Nox quoque nēniā.

29

Tyrrhēna rēgum prōgeniēs, tibī
925
nōn ante versō lēne merum cadō
cum flōre, Maecēnās, rosārum et
pressa tuīs balanus capillīs
Iamdūdum apud mē est: ēripe tē morae
nec semper ūdum Tībur et Aefulae
930
dēclīve contemplēris arvum et
Tēlegonī juga parricīdae.
Fastīdiōsam dēsere cōpiam et
mōlem propinquam nūbibus arduīs,
omitte mīrārī beātae
935
fūmum et opēs strepitumque Rōmae.
Plērumque grātae dīvitibus vicēs
mundaeque parvō sub lare pauperum
cēnae sine aulaeīs et ostrō
sollicitam explicuēre frontem.
940
Jam clārus occultum Andromedae pater
ostendit ignem, jam Procyōn furit
et stēlla vēsānī Leōnis
sōle diēs referente siccōs;
jam pāstor umbrās cum grege languidō
945
rīvumque fessus quaerit et horridī
dūmēta Silvānī caretque
rīpa vagīs taciturna ventīs.
Tū cīvitātem quis deceat status
cūrās et urbī sollicitus timēs
950
quid Sēres et rēgnāta Cȳrō
Bactra parent Tanaisque discors.
Prūdēns futūrī temporis exitum
cālīginōsā nocte premit deus
rīdetque, sī mortālis ultrā
955
fās trepidat. Quod adest mementō
compōnere aequus; cētera flūminis
rītū feruntur, nunc mediō aequore
cum pāce dēlābentis Ētrūscum
in mare, nunc lapidēs adēsōs
960
stirpīsque raptās et pecus et domōs
volentis ūnā, nōn sine montium
clāmōre vīcīnaeque silvae,
cum fera dīluviēs quiētōs
inrītat amnīs. Ille potēns suī
965
laetusque dēget cui licet in diem
dīxisse: ‘Vīxī': crās vel ātrā
nūbe polum Pater occupātō
vel sōle pūrō; nōn tamen inritum,
quodcumque rētrō est, efficiet neque
970
diffinget īnfectumque reddet
quod fugiēns semel hōra vēxit.
Fortūna saevō laeta negōtiō et
lūdum īnsolentem lūdere pertināx
trānsmūtat incertōs honōrēs,
975
nunc mihi, nunc aliī benigna.
Laudō manentem; sī celerīs quatit
pinnās, resignō quae dedit et meā
virtūte mē involvō probamque
pauperiem sine dōte quaerō.
980
Nōn est meum, sī mūgiat Āfricīs
mālus procellīs, ad miserās precēs
dēcurrere et vōtīs pacīscī,
nē Cypriae Tyriaeque mercēs
addant avārō dīvitiās marī;
985
tunc mē birēmis praesidiō scaphae
tūtum per Aegaeōs tumultūs
aura feret geminusque Pollūx.

30

Exēgī monumentum aere perennius
rēgālīque sitū pȳramidum altius,
990
quod nōn imber edāx, nōn Aquilō inpotēns
possit dīruere aut innumerābilis
annōrum seriēs et fuga temporum.
Nōn omnis moriar multaque pars meī
vītābit Libitīnam; usque ego posterā
995
crēscam laude recēns, dum Capitōlium
scandet cum tacitā virgine pontifex.
Dīcar, quā violēns obstrepit Aufidus
et quā pauper aquae Daunus agrestium
rēgnāvit populōrum, ex humilī potēns
1000
prīnceps Aeolium carmen ad Ītalōs
dēdūxisse modōs. Sūme superbiam
quaesītam meritīs et mihi Delphicā
laurō cinge volēns, Melpomenē, comam.
Previous Next

Source Text: Syllable level data for this text comes from David Chamberlain, hypotactic.com, CC-BY-4.0.. Public Domain.
Translation, Audio, Morphology, and Analyses AI-generated unless otherwise specified. Copyright LexAudio, LLC.