Epistles

Cum tot sustineās et tanta negōtia sōlus,

rēs Italās armīs tūtēris, mōribus ōrnēs,

lēgibus ēmendēs, in pūblica commoda peccem

sī longō sermōne morer tua tempora, Caesar.

Rōmulus et Līber pater et cum Castore Pollūx,

post ingentia facta deōrum in templa receptī,

dum terrās hominumque colunt genus, aspera bella

compōnunt, agrōs adsignant, oppida condunt,

plōrāvēre suīs nōn respondēre favōrem

spērātum meritīs. Dīram quī contudit hȳdram

nōtaque fātālī portenta labōre subēgit,

comperit invidiam suprēmō fīne domārī.

Ūrit enim fulgōre suō quī praegravat artēs

īnfrā sē positās; extīnctus amābitur īdem.

Praesentī tibi mātūrōs largīmur honōrēs

jūrandāsque tuum per nūmen pōnimus ārās,

nīl oritūrum aliās, nīl ortum tāle fatentēs.

Sed tuus hic populus sapiēns et jūstus in ūnō

tē nostrīs ducibus, tē Grāīs anteferendō

cētera nēquāquam similī ratiōne modōque

aestimat et, nisi quae terrīs sēmōta suīsque

temporibus dēfūncta videt, fastīdit et ōdit,

sīc fautor veterum ut tabulās peccāre vetantīs,

quās bis quīnque virī sānxērunt, foedera rēgum

vel Gabiīs vel cum rigidīs aequāta Sabīnīs,

pontificum librōs, annōsa volūmina vātum

dictitet Albānō Mūsās in monte locūtās.

Sī, quia Grāiōrum sunt antīquissima quaeque

scrīpta vel optima, Rōmānī pēnsantur eādem

scrīptōrēs trutinā, nōn est quod multa loquāmur:

nīl intrā est oleam, nīl extrā est in nuce dūrī;

vēnimus ad summum fortūnae: pingimus atque

psallimus et luctāmur Achīvīs doctius ūnctīs.

Sī meliōra diēs, ut vīna, poēmata reddit,

scīre velim chartīs pretium quotus adroget annus.

Scrīptor abhinc annōs centum quī dēcidit, inter

perfectōs veterēsque referrī dēbet an inter

vīlīs atque novōs? Exclūdat jūrgia fīnis.

‘Est vetus atque probus centum quī perficit annōs.’

Quid? Quī dēperiit minor ūnō mēnse vel annō,

inter quōs referendus erit? Veterēsne poētās

an quōs et praesēns et postera respuat aetās?

‘Iste quidem veterēs inter pōnētur honestē

quī vel mēnse brevī vel tōtō est jūnior annō.’

Ūtor permissō caudaeque pilōs ut equīnae

paulātim vellō et dēmō ūnum, dēmō etiam ūnum,

dum cadat ēlūsus ratiōne ruentis acervī

quī redit in fāstōs et virtūtem aestimat annīs

mīrāturque nihil, nisi quod Libitīna sacrāvit.

Ennius, et sapiēns et fortis et alter Homērus,

ut criticī dīcunt, leviter cūrāre vidētur

quō prōmissa cadant et somnia Pȳthagorēa.

Naevius in manibus nōn est et mentibus haeret

paene recēns? Adeō sānctum est vetus omne poēma.

Ambigitur quotiēns uter utrō sit prior, aufert

Paccuvius doctī fāmam senis, Accius altī,

dīcitur Afrānī toga convēnisse Menandrō,

Plautus ad exemplar Siculī properāre Epicharmī,

vincere Caecilius gravitāte, Terentius arte.

Hōs ēdiscit et hōs artō stīpāta theātrō

spectat Rōma potēns; habet hōs numeratque poētās

ad nostrum tempus Līvī scrīptōris ab aevō.

Interdum volgus rēctum videt, est ubi peccat.

Sī veterēs ita mīrātur laudatque poētās

ut nihil anteferat, nihil illīs comparet, errat;

sī quaedam nimis antīquē, sī plēraque dūrē

dīcere crēdit eōs, ignāvē multa fatētur,

et sapit et mēcum facit et Jove jūdicat aequō.

Nōn equidem īnsector dēlendave carmina Līvī

esse reor, meminī quae plāgōsum mihi parvō

Orbilium dictāre; sed ēmendāta vidērī

pulchraque et exāctīs minimum distantia mīror.

Inter quae verbum ēmicuit sī forte decōrum,

sī versus paulō concinnior ūnus et alter,

injūstē tōtum dūcit vēnditque poēma.

Indignor quicquam reprehendī, nōn quia crassē

compositum inlepidēve putētur, sed quia nūper,

nec veniam antīquīs, sed honōrem et praemia poscī.

Rēctē necne crocum flōrēsque perambulet Attae

fābula sī dubitem, clāment periisse pudōrem

cūnctī paene patrēs, ea cum reprehendere cōner

quae gravis Aesōpus, quae doctus Rōscius ēgit,

vel quia nīl rēctum, nisi quod placuit sibi, dūcunt,

vel quia turpe putant pārēre minōribus et, quae

inberbēs didicēre, senēs perdenda fatērī.

Jam Saliāre Numae carmen quī laudat, et illud

quod mēcum ignōrat sōlus volt scīre vidērī,

ingeniīs nōn ille favet plauditque sepultīs,

nostra sed inpugnat, nōs nostraque līvidus ōdit.

Quodsī tam Graecīs novitās invīsa fuisset

quam nōbīs, quid nunc esset vetus? Aut quid habēret

quod legeret tereretque virītim pūblicus ūsus?

Ut prīmum positīs nūgārī Graecia bellīs

coepit et in vitium fortūnā lābier aequā,

nunc āthlētārum studiīs, nunc ārsit equōrum,

marmoris aut eboris fabrōs aut aeris amāvit,

suspendit pictā voltum mentemque tabellā,

nunc tībīcinibus, nunc est gāvīsa tragoedīs;

sub nūtrīce puella velut sī lūderet īnfāns,

quod cupidē petiit mātūrē plēna relīquit.

Quid placet aut odiō est, quod nōn mūtābile crēdās?

Hoc pācēs habuēre bonae ventīque secundī.

Rōmae dulce diū fuit et sollemne reclūsā

māne domō vigilāre, clientī prōmere jūra,

cautōs nōminibus rēctīs expendere nummōs,

majōrēs audīre, minōrī dīcere per quae

crēscere rēs posset, minuī damnōsa libīdō.

Mūtāvit mentem populus levis et calet ūnō

scrībendī studiō; puerī patrēsque sevērī

fronde comās vīnctī cēnant et carmina dictant.

Ipse ego, quī nūllōs mē adfirmō scrībere versūs,

invenior Parthīs mendācior et prius ortō

sōle vigil calamum et chartās et scrīnia poscō.

Nāvim agere ignārus nāvīs timet; habrotonum aegrō

nōn audet nisi quī didicit dare; quod medicōrum est

prōmittunt medicī; tractant fabrīlia fabrī:

scrībimus indoctī doctīque poēmata passim.

Hic error tamen et levis haec īnsānia quantās

virtūtēs habeat, sīc collige: vātis avārus

nōn temere est animus; versūs amat, hoc studet ūnum;

dētrīmenta, fugās servōrum, incendia rīdet;

nōn fraudem sociō puerōve incōgitat ūllam

pūpillō; vīvit siliquīs et pāne secundō;

mīlitiae quamquam piger et malus, ūtilis urbī,

sī dās hoc, parvīs quoque rēbus magna juvārī.

Ōs tenerum puerī balbumque poēta figūrat,

torquet ab obscēnīs jam nunc sermōnibus aurem,

mox etiam pectus praeceptīs fōrmat amīcīs,

asperitātis et invidiae corrēctor et īrae,

rēctē facta refert, orientia tempora nōtīs

īnstruit exemplīs, inopem sōlātur et aegrum.

Castīs cum puerīs ignāra puella marītī

disceret unde precēs, vātem nī Mūsa dedisset?

Poscit opem chorus et praesentia nūmina sentit,

caelestīs implōrat aquās doctā prece blandus,

āvertit morbōs, metuenda perīcula pellit,

impetrat et pācem et locuplētem frūgibus annum;

carmine dī superī plācantur, carmine Mānēs.

Agricolae prīscī, fortēs parvōque beātī,

condita post frūmenta levantēs tempore fēstō

corpus et ipsum animum spē fīnis dūra ferentem,

cum sociīs operum puerīs et conjuge fīdā

Tellūrem porcō, Silvānum lacte piābant,

flōribus et vīnō Genium memorem brevis aevī.

Fescennīna per hunc inventa licentia mōrem

versibus alternīs opprobria rūstica fūdit,

lībertāsque recurrentīs accepta per annōs

lūsit amābiliter, dōnec jam saevus apertam

in rabiem coepit vertī jocus et per honestās

īre domōs impūne mināx. Doluēre cruentō

dente lacessītī, fuit intāctīs quoque cūra

condiciōne super commūnī; quīn etiam lēx

poenaque lāta, malō quae nōllet carmine quemquam

dēscrībī; vertēre modum, formīdine fustis

ad bene dīcendum dēlectandumque redāctī.

Graecia capta ferum victōrem cēpit et artēs

intulit agrestī Latiō; sīc horridus ille

dēflūxit numerus Sāturnius, et grave vīrus

munditiae pepulēre; sed in longum tamen aevum

mānsērunt hodiēque manent vestīgia rūris.

Sērus enim Graecīs admōvit acūmina chartīs

et post Pūnica bella quiētus quaerere coepit,

quid Sophoclēs et Thespis et Aeschylos ūtile ferrent.

Temptāvit quoque rem sī dignē vertere posset,

et placuit sibi, nātūrā sublīmis et ācer;

nam spīrat tragicum satis et fēlīciter audet,

sed turpem putat īnscītē metuitque litūram.

Crēditur, ex mediō quia rēs arcessit, habēre

sūdōris minimum, sed habet cōmoedia tantō

plūs oneris, quantō veniae minus. Aspice, Plautus

quō pactō partīs tūtētur amantis ephēbī,

ut patris attentī, lēnōnis ut īnsidiōsī,

quantus sit Dossennus edācibus in parasītīs,

quam nōn adstrictō percurrat pulpita soccō;

gestit enim nummum in loculōs dēmittere, post hoc

sēcūrus, cadat an rēctō stet fābula tālō.

Quem tulit ad scaenam ventōsō Glōria currū

exanimat lentus spectātor, sēdulus īnflat;

sīc leve, sīc parvum est animum quod laudis avārum

subruit aut reficit. Valeat rēs lūdicra, sī mē

palma negāta macrum, dōnāta redūcit opīmum.

Saepe etiam audācem fugat hoc terretque poētam,

quod numerō plūrēs, virtūte et honōre minōrēs,

indoctī stolidīque et dēpugnāre parātī

sī discordet eques, media inter carmina poscunt

aut ursum aut pugilēs; hīs nam plēbēcula gaudet.

Vērum equitis quoque jam migrāvit ab aure voluptās

omnis ad incertōs oculōs et gaudia vāna.

Quattuor aut plūrīs aulaea premuntur in hōrās

dum fugiunt equitum turmae peditumque catervae;

mox trahitur manibus rēgum fortūna retortīs,

esseda festīnant, pīlenta, petorrita, nāvēs,

captīvum portātur ebur, captīva Corinthus.

Sī foret in terrīs, rīdēret Dēmocritus, seu

dīversum cōnfūsa genus panthēra camēlō

sīve elephāns albus volgī converteret ōra;

spectāret populum lūdīs attentius ipsīs

ut sibi praebentem nimiō spectācula plūra;

scrīptōrēs autem nārrāre putāret asellō

fābellam surdō. Nam quae pervincere vōcēs

ēvaluēre sonum, referunt quem nostra theātra?

Gargānum mūgīre putēs nemus aut mare Tuscum,

tantō cum strepitū lūdī spectantur et artēs

dīvitiaeque peregrīnae, quibus oblitus āctor

cum stetit in scaenā, concurrit dextera laevae.

Dīxit adhūc aliquid? Nīl sānē. Quid placet ergō?

Lāna Tarentīnō violās imitāta venēnō.

Ac nē forte putēs mē, quae facere ipse recūsem,

cum rēctē tractent aliī, laudāre malignē,

ille per extentum fūnem mihi posse vidētur

īre poēta meum quī pectus ināniter angit,

inrītat, mulcet, falsīs terrōribus implet,

ut magus, et modo mē Thēbīs, modo pōnit Athēnīs.

Vērum age et hīs, quī sē lēctōrī crēdere mālunt

quam spectātōris fastīdia ferre superbī,

cūram redde brevem, sī mūnus Apolline dignum

vīs complēre librīs et vātibus addere calcar,

ut studiō majōre petant Helicōna virentem.

Multa quidem nōbīs facimus mala saepe poētae

(ut vīnēta egomet caedam mea), cum tibi librum

sollicitō damus aut fessō; cum laedimur, ūnum

sī quis amīcōrum est ausus reprehendere versum;

cum loca jam recitāta revolvimus inrevocātī;

cum lāmentāmur nōn appārēre labōrēs

nostrōs et tenuī dēducta poēmata fīlō;

cum spērāmus eō rem ventūram ut, simul atque

carmina rescierīs nōn fingere, commodus ultrō

arcessās et egēre vetēs et scrībere cōgās.

Sed tamen est operae pretium cognōscere quālīs

aedituōs habeat bellī spectāta domīque

virtūs, indignō nōn committenda poētae.

Grātus Alexandrō rēgī Magnō fuit ille

Choerilos, incultīs quī versibus et male nātīs

rettulit acceptōs, rēgāle nomisma, Philippōs.

Sed velutī tractāta notam lābemque remittunt

attrāmenta, ferē scrīptōrēs carmine foedō

splendida facta linunt. Īdem rēx ille, poēma

quī tam rīdiculum tam cārē prōdigus ēmit,

ēdictō vetuit nequīs sē praeter Apellēn

pingeret aut alius Lȳsippō dūceret aera

fortis Alexandrī voltum simulantia. Quodsī

jūdicium subtīle videndīs artibus illud

ad librōs et ad haec Mūsārum dōna vocārēs,

Boeōtum in crassō jūrārēs āere nātum.

At neque dēdecorant tua dē sē jūdicia atque

mūnera, quae multā dantis cum laude tulērunt

dīlēctī tibi Vergilius Variusque poētae,

nec magis expressī voltūs per aēnea signa

quam per vātis opus mōrēs animīque virōrum

clārōrum appārent. Nec sermōnēs ego māllem

rēpentīs per humum quam rēs compōnere gestās

terrārumque sitūs et flūmina dīcere et arcēs

montibus impositās et barbara rēgna tuīsque

auspiciīs tōtum cōnfecta duella per orbem,

claustraque cūstōdem pācis cohibentia Jānum

et formīdātam Parthīs tē prīncipe Rōmam,

sī, quantum cuperem, possem quoque; sed neque parvum

carmen majestās recipit tua, nec meus audet

rem temptāre pudor, quam vīrēs ferre recūsent.

Sēdulitās autem stultē quem dīligit urget,

praecipuē cum sē numerīs commendat et arte;

discit enim citius meminitque libentius illud

quod quis dērīdet quam quod probat et venerātur.

Nīl moror officium quod mē gravat, ac neque fictō

in pejus voltū prōpōnī cēreus usquam

nec prāvē factīs decorārī versibus optō,

nē rubeam pinguī dōnātus mūnere et ūnā

cum scrīptōre meō capsā porrēctus opertā

dēferar in vīcum vēndentem tūs et odōrēs

et piper et quicquid chartīs amicītur ineptīs.

Flōre, bonō clārōque fidēlis amīce Nerōnī,

sī quis forte velit puerum tibi vēndere nātum

Tībure vel Gabiīs et tēcum sīc agat: ‘Hic et

candidus et tālōs ā vertice pulcher ad īmōs

fīet eritque tuus nummōrum mīlibus octō,

verna ministeriīs ad nūtūs aptus erīlīs,

litterulīs Graecīs inbūtus, idōneus artī

cuilibet; argīllā quidvīs imitāberis ūdā;

quīn etiam canet indoctum, sed dulce bibentī.

Multa fidem prōmissa levant, ubi plēnius aequō

laudat vēnālīs quī volt extrūdere mercēs.

Rēs urget mē nūlla; meō sum pauper in aere.

Nēmō hoc mangōnum faceret tibi; nōn temere ā mē

quīvīs ferret idem. Semel hic cessāvit et, ut fit,

in scālīs latuit metuēns pendentis habēnae’;

dēs nummōs, excepta nihil tē sī fuga laedit,

ille ferat pretium poenae sēcūrus, opīnor.

Prūdēns ēmistī vitiōsum, dicta tibi est lēx;

īnsequeris tamen hunc et līte morāris inīquā?

Dīxī mē pigrum proficīscentī tibi, dīxī

tālibus officiīs prope mancum, nē mea saevus

jūrgārēs ad tē quod epistula nūlla redīret.

Quid tum prōfēcī, mēcum facientia jūra

sī tamen adtemptās? Quereris super hoc etiam quod

expectāta tibī nōn mittam carmina mendāx.

Lūcullī mīles collēcta viātica multīs

aerumnīs, lassus dum noctū stertit, ad assem

perdiderat; post hoc vehemēns lupus, et sibi et hostī

īrātus pariter, jejūnīs dentibus ācer,

praesidium rēgāle locō dējēcit, ut ajunt,

summē mūnītō et multārum dīvite rērum.

Clārus ob id factum dōnīs ōrnātur honestīs,

accipit et bis dēna super sēstertia nummum.

Forte sub hoc tempus castellum ēvertere praetor

nescio quod cupiēns hortārī coepit eundem

verbīs quae timidō quoque possent addere mentem;

‘Ī, bone, quō virtūs tua tē vocat, ī pede faustō,

grandia lātūrus meritōrum praemia. Quid stās?’

Post haec ille catus, quantumvīs rūsticus: ‘Ībit,

ībit eō, quō vīs, quī zōnam perdidit’ inquit.

Rōmae nūtrīrī mihi contigit atque docērī

īrātus Grāīs quantum nocuisset Achillēs.

Adjēcēre bonae paulō plūs artis Athēnae,

scīlicet ut vellem curvō dīnōscere rēctum

atque inter silvās Acadēmī quaerere vērum.

Dūra sed ēmōvēre locō mē tempora grātō

cīvīlisque rudem bellī tulit aestus in arma

Caesaris Augustī nōn respōnsūra lacertīs.

Unde simul prīmum mē dīmīsēre Philippī,

dēcīsīs humilem pinnīs inopemque paternī

et laris et fundī paupertās impulit audāx

ut versūs facerem; sed quod nōn dēsit habentem

quae poterunt umquam satis expūrgāre cicūtae,

nī melius dormīre putem quam scrībere versūs?

Singula dē nōbīs annī praedantur euntēs;

ēripuēre jocōs, venerem, convīvia, lūdum;

tendunt extorquēre poēmata; quid faciam vīs?

Dēnique nōn omnēs eadem mīrantur amantque;

carmine tū gaudēs, hic dēlectātur iambīs,

ille Biōnēīs sermōnibus et sale nigrō.

Trēs mihi convīvae prope dissentīre videntur,

poscentēs variō multum dīversa palātō.

Quid dem? Quid nōn dem? Renuis quod tū, jubet alter;

quod petis, id sānē est invīsum acidumque duōbus.

Praeter cētera mē Rōmaene poēmata cēnsēs

scrībere posse inter tot cūrās totque labōrēs?

Hic spōnsum vocat, hic audītum scrīpta, relictīs

omnibus officiīs; cubat hic in colle Quirīnī,

hic extrēmō in Aventīnō, vīsendus uterque;

intervālla vidēs hūmānē commoda. ‘Vērum

pūrae sunt plateae, nihil ut meditantibus obstet.’

Festīnat calidus mūlīs gerulīsque redēmptor,

torquet nunc lapidem, nunc ingēns māchina tignum,

trīstia rōbustīs luctantur fūnera plaustrīs,

hāc rabiōsa fugit canis, hāc lutulenta ruit sūs;

ī nunc et versūs tēcum meditāre canōrōs.

Scrīptōrum chorus omnis amat nemus et fugit urbem,

rīte cliēns Bacchī somnō gaudentis et umbrā;

tū mē inter strepitūs nocturnōs atque diurnōs

vīs canere et contracta sequī vestīgia vātum?

Ingenium, sibi quod vacuās dēsūmpsit Athēnās

et studiīs annōs septem dedit īnsenuitque

librīs et cūrīs, statuā taciturnius exit

plērumque et rīsū populum quatit: hīc ego, rērum

flūctibus in mediīs et tempestātibus urbis,

verba lyrae mōtūra sonum cōnectere digner?

Frāter erat Rōmae cōnsultī rhētor, ut alter

alterius sermōne merōs audīret honōrēs,

Gracchus ut hic illī, foret huic ut Mūcius ille.

Quī minus argūtōs vexat furor iste poētās?

Carmina compōnō, hic elegōs, ‘mīrābile vīsū

caelātumque novem Mūsīs opus.’ Aspice prīmum

quantō cum fastū, quantō mōlīmine circum

spectēmus vacuam Rōmānīs vātibus aedem;

mox etiam, sī forte vacās, sequere et procul audī

quid ferat et quā rē sibi nectat uterque corōnam.

Caedimur et totidem plāgīs cōnsūmimus hostem,

lentō Samnītēs ad lūmina prīma duellō.

Discēdō Alcaeus pūnctō illius; ille meō quis?

Quis nisi Callimachus? Sī plūs adposcere vīsus,

fit Mimnermus et optīvō cognōmine crēscit.

Multa ferō ut plācem genus inrītābile vātum,

cum scrībō et supplex populī suffrāgia captō;

īdem fīnītīs studiīs et mente receptā

obtūrem patulās impūne legentibus aurīs.

Rīdentur mala quī compōnunt carmina; vērum

gaudent scrībentēs et sē venerantur et ultrō,

sī taceās, laudant quicquid scrīpsēre beātī.

At quī lēgitimum cupiet fēcisse poēma,

cum tabulīs animum cēnsōris sūmet honestī;

audēbit, quaecumque parum splendōris habēbunt

et sine pondere erunt et honōre indigna ferentur,

verba movēre locō, quamvīs invīta recēdant

et versentur adhūc inter penetrālia Vestae;

obscūrāta diū populō bonus ēruet atque

prōferet in lūcem speciōsa vocābula rērum,

quae prīscīs memorāta Catōnibus atque Cethēgīs

nunc situs īnfōrmis premit et dēserta vetustās;

adscīscet nova, quae genitor prōdūxerit ūsus.

Vehemēns et liquidus pūrōque simillimus amnī

fundet opēs Latiumque beābit dīvite linguā;

luxuriantia compescet, nimis aspera sānō

lēvābit cultū, virtūte carentia tollet,

lūdentis speciem dabit et torquēbitur, ut quī

nunc Satyrum, nunc agrestem Cyclōpa movētur.

Praetulerim scrīptor dēlīrus inersque vidērī,

dum mea dēlectent mala mē vel dēnique fallant,

quam sapere et ringī. Fuit haud ignōbilis Argīs,

quī sē crēdēbat mīrōs audīre tragoedōs

in vacuō laetus sessor plausorque theātrō,

cētera quī vītae servāret mūnia rēctō

mōre, bonus sānē vīcīnus, amābilis hospes,

cōmis in uxōrem, posset quī ignōscere servīs

et signō laesō nōn īnsānīre lagoenae,

posset quī rūpem et puteum vītāre patentem.

Hic ubi cognātōrum opibus cūrīsque refectus

expulit elleborō morbum bīlemque merācō

et redit ad sēsē: ‘Pol, mē occīdistis, amīcī,

nōn servāstis’ ait, ‘cui sīc extorta voluptās

et dēmptus per vim mentis grātissimus error.’

Nīmīrum sapere est abjectīs ūtile nūgīs,

et tempestīvum puerīs concēdere lūdum,

ac nōn verba sequī fidibus modulanda Latīnīs,

sed vērae numerōsque modōsque ēdiscere vītae.

Quōcircā mēcum loquor haec tacitusque recordor:

‘Sī tibi nūlla sitim fīnīret cōpia lymphae,

nārrārēs medicīs; quod, quantō plūra parāstī,

tantō plūra cupis, nūllīne fatērier audēs?

Sī volnus tibi mōnstrātā rādīce vel herbā

nōn fieret levius, fugerēs rādīce vel herbā

prōficiente nihil cūrārier; audierās, cui

rem dī dōnārent, illī dēcēdere prāvam

stultitiam, et cum sīs nihilō sapientior, ex quō

plēnior es, tamen ūtēris monitōribus īsdem?

At sī dīvitiae prūdentem reddere possent,

sī cupidum timidumque minus tē, nempe rubērēs,

vīveret in terrīs tē sī quis avārior ūnō.

Sī proprium est quod quis lībrā mercātus et aere est,

quaedam, sī crēdis cōnsultīs, mancipat ūsus,

quī tē pāscit ager, tuus est, et vīlicus Orbī,

cum segetēs occat tibi mox frūmenta datūrās,

tē dominum sentit. Dās nummōs, accipis ūvam,

pullōs, ōva, cadum tēmētī; nempe modō istō

paulātim mercāris agrum, fortasse trecentīs

aut etiam suprā nummōrum mīlibus ēmptum.

Quid rēfert, vīvās numerātō nūper an ōlim?

Ēmptor Arīcīnī quoniam Vejentis et arvī

ēmptum cēnat holus, quamvīs aliter putat, ēmptīs

sub noctem gelidam lignīs calefactat aēnum,

sed vocat usque suum, quā pōpulus adsita certīs

līmitibus vīcīna refūgit jūrgia; tamquam

sit proprium quicquam, pūnctō quod mōbilis hōrae

nunc prece, nunc pretiō, nunc vī, nunc morte suprēmā

permūtet dominōs et cēdat in altera jūra.

Sīc quia perpetuus nūllī datur ūsus et hērēs

hērēdem alterius velut unda supervenit undam,

quid vīcī prōsunt aut horrea? Quidve Calabrīs

saltibus adjectī Lūcānī, sī metit Orcus

grandia cum parvīs, nōn exōrābilis aurō?

Gemmās, marmor, ebur, Tyrrhēna sigilla, tabellās,

argentum, vestēs Gaetūlō mūrice tīnctās

sunt quī nōn habeant, est quī nōn cūrat habēre.

Cūr alter frātrum cessāre et lūdere et unguī

praeferat Hērōdis palmētīs pinguibus, alter

dīves et inportūnus ad umbram lūcis ab ortū

silvestrem flammīs et ferrō mītiget agrum,

scit Genius, nātāle comes quī temperat astrum,

nātūrae deus hūmānae, mortālis in ūnum

quodque caput, voltū mūtābilis, albus et āter.

Ūtar et ex modicō, quantum rēs poscet, acervō

tollam, nec metuam quid dē mē jūdicet hērēs,

quod nōn plūra datīs invēnerit; et tamen īdem

scīre volam quantum simplex hilarisque nepōtī

discrepet et quantum discordet parcus avārō.

Distat enim, spargās tua prōdigus an neque sūmptum

invītus faciās neque plūra parāre labōrēs,

ac potius, puer ut fēstīs Quīnquātribus ōlim,

exiguō grātōque fruāris tempore raptim.

Pauperiēs inmunda domūs procul absit; ego utrum

nāve ferar magnā an parvā, ferar ūnus et īdem.

Nōn agimur tumidīs vēlīs Aquilōne secundō;

nōn tamen adversīs aetātem dūcimus Austrīs,

vīribus, ingeniō, speciē, virtūte, locō, rē

extrēmī prīmōrum, extrēmīs usque priōrēs.

Nōn es avārus: abī. Quid? Cētera jam simul istō

cum vitiō fūgēre? Caret tibi pectus inānī

ambitiōne? Caret mortis formīdine et īrā?

Somnia, terrōrēs magicōs, mīrācula, sāgās,

nocturnōs lemurēs portentaque Thessala rīdēs?

Nātālīs grātē numerās? Ignōscis amīcīs?

Lēnior et melior fīs accēdente senectā?

Quid tē exēmpta juvat spīnīs dē plūribus ūna?

Vīvere sī rēctē nescīs, dēcēde perītīs.

Lūsistī satis, ēdistī satis atque bibistī;

tempus abīre tibi est, nē pōtum largius aequō

rīdeat et pulset lascīva decentius aetās.’