Epistles

Prīmā dicte mihī, summā dīcende Camēnā,

spectātum satis et dōnātum jam rude quaeris,

Maecēnās, iterum antīquō mē inclūdere lūdō?

Nōn eadem est aetās, nōn mēns. Vejānius armīs

Herculis ad postem fīxīs latet abditus agrō,

nē populum extrēmā totiēns exōret harēnā.

Est mihi pūrgātum crēbrō quī personet aurem:

‘Solve senēscentem mātūrē sānus equum, nē

peccet ad extrēmum rīdendus et īlia dūcat.’

Nunc itaque et versūs et cētera lūdicra pōnō,

quid vērum atque decēns, cūrō et rogō et omnis in hōc sum;

condō et compōnō quae mox dēprōmere possim.

Ac nē forte rogēs quō mē duce, quō Lare tūter;

nūllius addictus jūrāre in verba magistrī,

quō mē cumque rapit tempestās, dēferor hospes.

Nunc agilis fīō et mersor cīvīlibus undīs,

virtūtis vērae cūstōs rigidusque satelles;

nunc in Aristippī fūrtim praecepta relābor

et mihi rēs, nōn mē rēbus subjungere cōnor.

Ut nox longa quibus mentītur amīca, diēsque

longa vidētur opus dēbentibus, ut piger annus

pūpillīs quōs dūra premit cūstōdia mātrum,

sīc mihi tarda fluunt ingrātaque tempora quae spem

cōnsiliumque morantur agendī nāviter id quod

aequē pauperibus prōdest, lucuplētibus aequē,

aequē neglēctum puerīs senibusque nocēbit.

Restat ut hīs ego mē ipse regam sōlerque elementīs.

Nōn possīs oculō quantum contendere Lynceus,

nōn tamen idcircō contemnās lippus inunguī;

nec, quia dēspērēs invictī membra Glycōnis,

nōdōsā corpus nōlīs prohibēre cheragrā.

Est quādam prōdīre tenus, sī nōn datur ultrā.

Fervet avāritiā miserōque cupīdine pectus:

sunt verba et vōcēs quibus hunc lēnīre dolōrem

possīs et magnam morbī dēpōnere partem.

Laudis amōre tumēs: sunt certa piācula quae tē

ter pūrē lectō poterunt recreāre libellō.

Invidus, īrācundus, iners, vīnōsus, amātor,

nēmō adeō ferus est, ut nōn mītēscere possit,

sī modo cultūrae patientem commodet aurem.

Virtūs est vitium fugere et sapientia prīma

stultitiā caruisse. Vidēs, quae maxima crēdis

esse mala, exiguum cēnsum turpemque repulsam,

quantō dēvītēs animī capitisque labōre;

impiger extrēmōs curris mercātor ad Indōs,

per mare pauperiem fugiēns, per saxa, per ignēs;

nē cūrēs ea quae stultē mīrāris et optās,

discere et audīre et meliōrī crēdere nōn vīs?

Quis circum pāgōs et circum compita pugnāx

magna corōnārī contemnat Olympia, cui spēs,

cui sit condiciō dulcis sine pulvere palmae?

Vīlius argentum est aurō, virtūtibus aurum.

‘Ō cīvēs, cīvēs, quaerenda pecūnia prīmum est;

virtūs post nummōs!’ Haec Jānus summus ab īmō

prōdocet, haec recinunt juvenēs dictāta senēsque

laevō suspēnsī loculōs tabulamque lacertō.

Est animus tibi, sunt mōrēs, est lingua fidēsque,

sed quadringentīs sex septem mīlia dēsunt:

plēbs eris. At puerī lūdentēs: ‘Rēx eris’ ajunt,

‘sī rēctē faciēs’: hic mūrus aēneus estō

nīl cōnscīre sibī, nūllā pallēscere culpā.

Roscia, dīc sōdēs, melior lēx an puerōrum est

nēnia, quae rēgnum rēctē facientibus offert,

et maribus Curiīs et dēcantāta Camillīs?

Isne tibī melius suādet, quī ‘rem faciās, rem,

sī possīs, rēctē, sī nōn, quōcumque modō rem,’

ut propius spectēs lacrimōsa poēmata Pūpī,

an quī Fortūnae tē respōnsāre superbae

līberum et ērēctum praesēns hortātur et aptat?

Quodsī mē populus Rōmānus forte roget, cūr

nōn ut porticibus sīc jūdiciīs fruar īsdem,

nec sequar aut fugiam quae dīligit ipse vel ōdit,

ōlim quod volpēs aegrōtō cauta leōnī

respondit, referam: ‘Quia mē vestīgia terrent,

omnia tē adversum spectantia, nūlla retrōrsum.’

Bēlua multōrum es capitum. Nam quid sequar aut quem?

Pars hominum gestit condūcere pūblica; sunt quī

frustīs et pōmīs viduās vēnentur avārās

excipiantque senēs, quōs in vīvāria mittant;

multīs occultō crēscit rēs fēnore. Vērum

estō aliīs aliōs rēbus studiīsque tenērī:

īdem eadem possunt hōram dūrāre probantēs?

‘Nūllus in orbe sinus Bāīs praelūcet amoenīs’,

sī dīxit dīves, lacus et mare sentit amōrem

festīnantis erī; cui sī vitiōsa libīdō

fēcerit auspicium, crās ferrāmenta Teānum

tollētis, fabrī. Lectus geniālis in aulā est:

nīl ait esse prius, melius nīl caelibe vītā;

sī nōn est, jūrat bene sōlīs esse marītīs.

Quō teneam voltūs mūtantem Prōtea nōdō?

Quid pauper? Rīdē: mūtat cēnācula, lectōs,

balnea, tōnsōrēs, conductō nāvigiō aequē

nauseat ac locuplēs, quem dūcit prīva trirēmis.

Sī cūrātus inaequālī tōnsōre capillōs

occurrī, rīdēs; sī forte subūcula pexae

trīta subest tunicae, vel sī toga dissidet impār,

rīdēs: quid, mea cum pugnat sententia sēcum,

quod petiit spernit, repetit quod nūper omīsit,

aestuat et vītae disconvenit ōrdine tōtō,

dīruit, aedificat, mūtat quadrāta rotundīs?

Īnsānīre putās sollemnia mē neque rīdēs

nec medicī crēdis nec cūrātōris egēre

ā praetōre datī, rērum tūtēla meārum

cum sīs et prāvē sectum stomachēris ob unguem

dē tē pendentis, tē respicientis amīcī.

Ad summam: sapiēns ūnō minor est Jove, dīves,

līber, honōrātus, pulcher, rēx dēnique rēgum,

praecipuē sānus, nisi cum pītuīta molesta est.

Trōjānī bellī scrīptōrem, Maxime Lollī,

dum tū dēclāmās Rōmae, Praeneste relēgī;

quī, quid sit pulchrum, quid turpe, quid ūtile, quid nōn,

plēnius ac melius Chrȳsippō et Crantore dīcit.

Cūr ita crēdiderim, nisi quid tē distinet, audī.

Fābula, quā Paridis propter nārrātur amōrem

Graecia barbariae lentō conlīsa duellō,

stultōrum rēgum et populōrum continet aestum.

Antēnor cēnset bellī praecīdere causam;

quid Paris? Ut salvus rēgnet vīvatque beātus

cōgī posse negat. Nestor compōnere lītīs

inter Pēlīdēm festīnat et inter Atrīdēn;

hunc amor, īra quidem commūniter ūrit utrumque.

Quicquid dēlīrant rēgēs, plectuntur Achīvī.

Sēditiōne, dolīs, scelere atque libīdine et īrā

Īliacōs intrā mūrōs peccātur et extrā.

Rūrsus, quid virtūs et quid sapientia possit,

ūtile prōposuit nōbīs exemplar Ulixēn,

quī domitor Trōjae multōrum prōvidus urbēs,

et mōrēs hominum īnspexit, lātumque per aequor,

dum sibi, dum sociīs reditum parat, aspera multa

pertulit, adversīs rērum inmersābilis undīs.

Sīrēnum vōcēs et Circae pōcula nōstī;

quae sī cum sociīs stultus cupidusque bibisset,

sub dominā meretrīce fuisset turpis et excors,

vīxisset canis inmundus vel amīca lutō sūs.

Nōs numerus sumus et frūgēs cōnsūmere nātī,

spōnsī Pēnelopae nebulōnēs Alcinoīque

in cute cūrandā plūs aequō operāta juventūs,

cui pulchrum fuit in mediōs dormīre diēs et

ad strepitum citharae cessātum dūcere cūram.

Ut jugulent hominem surgunt dē nocte latrōnēs;

ut tē ipsum servēs, nōn expergīsceris? Atquī

sī nōlēs sānus, currēs hydrōpicus; et nī

poscēs ante diem librum cum lūmine, sī nōn

intendēs animum studiīs et rēbus honestīs,

invidiā vel amōre vigil torquēbere. Nam cūr,

quae laedunt oculum, festīnās dēmere, sīquid

est animum, differs cūrandī tempus in annum?

Dīmidium factī, quī coepit, habet; sapere audē,

incipe. Vīvendī quī rēctē prōrogat hōram,

rūsticus expectat dum dēfluat amnis; at ille

lābitur et lābētur in omne volūbilis aevum.

Quaeritur argentum puerīsque beāta creandīs

uxor, et incultae pācantur vōmere silvae;

quod satis est cui contingit, nīl amplius optet.

Nōn domus et fundus, nōn aeris acervus et aurī

aegrōtō dominī dēdūxit corpore febrīs,

nōn animō cūrās; valeat possessor oportet,

sī comportātīs rēbus bene cōgitat ūtī.

Quī cupit aut metuit, juvat illum sīc domus et rēs

ut lippum pictae tabulae, fōmenta podagram,

auriculās citharae collēctā sorde dolentīs.

Sincērum est nisi vās, quodcumque īnfundis acēscit.

Sperne voluptātēs; nocet ēmpta dolōre voluptās.

Semper avārus eget; certum vōtō pete fīnem.

Invidus alterius macrēscit rēbus opīmīs;

invidiā Siculī nōn invēnēre tyrannī

majus tormentum. Quī nōn moderābitur īrae,

īnfectum volet esse, dolor quod suāserit et mēns,

dum poenās odiō per vim festīnat inultō.

Īra furor brevis est; animum rege, quī nisi pāret,

imperat, hunc frēnīs, hunc tū compesce catēnā.

Fingit equum tenerā docilem cervīce magister

īre viam quā mōnstret eques; vēnāticus, ex quō

tempore cervīnam pellem lātrāvit in aulā,

mīlitat in silvīs catulus. Nunc adbibe pūrō

pectore verba puer, nunc tē meliōribus offer;

quō semel est imbūta recēns, servābit odōrem

testa diū. Quodsī cessās aut strēnuus anteis,

nec tardum opperior nec praecēdentibus īnstō.

Jūle Flōre, quibus terrārum mīlitet ōrīs

Claudius Augustī prīvignus, scīre labōrō.

Thrācane vōs Hebrusque nivālī compede vīnctus,

an freta vīcīnās inter currentia turrīs,

an pinguēs Asiae campī collēsque morantur?

Quid studiōsa cohors operum struit? Hoc quoque cūrō.

Quis sibi rēs gestās Augustī scrībere sūmit?

Bella quis et pācēs longum diffundit in aevum?

Quid Titius, Rōmāna brevī ventūrus in ōra,

Pindaricī fontis quī nōn expalluit haustūs,

fastīdīre lacūs et rīvōs ausus apertōs?

Ut valet? Ut meminit nostrī? Fidibusne Latīnīs

Thēbānōs aptāre modōs studet auspice Mūsā,

an tragicā dēsaevit et ampullātur in arte?

Quid mihi Celsus agit? Monitus multumque monendus,

prīvātās ut quaeret opēs et tangere vītet

scrīpta, Palātīnus quaecumque recēpit Apollō,

nē, sī forte suās repetītum vēnerit ōlim

grex avium plūmās, moveat cornīcula rīsum

fūrtīvīs nūdāta colōribus. Ipse quid audēs?

Quae circumvolitās agilis thyma? Nōn tibi parvum

ingenium, nōn incultum est et turpiter hirtum;

seu linguam causīs acuis seu cīvica jūra

respondēre parās seu condis amābile carmen,

prīma ferēs hederae victrīcis praemia. Quod sī

frīgida cūrārum fōmenta relinquere possēs,

quō tē caelestis sapientia dūceret, īrēs.

Hoc opus, hoc studium parvī properēmus et amplī,

sī patriae volumus, sī nōbīs vīvere cārī.

Dēbēs hoc etiam rescrībere, sit tibi cūrae

quantae conveniat Mūnātius? An male sarta

grātia nēquīquam coit et rescinditur, ac vōs

seu calidus sanguis seu rērum īnscītia vexat

indomitā cervīce ferōs? Ubicumque locōrum

vīvitis, indignī frāternum rumpere foedus,

pāscitur in vestrum reditum vōtīva juvenca.

Albī, nostrōrum sermōnum candide jūdex,

quid nunc tē dīcam facere in regiōne Pedānā?

Scrībere quod Cassī Parmēnsis opuscula vincat,

an tacitum silvās inter reptāre salūbrīs,

cūrantem quicquid dignum sapiente bonōque est?

Nōn tū corpus erās sine pectore; dī tibi fōrmam,

dī tibi dīvitiās dederunt artemque fruendī.

Quid voveat dulcī nūtrīcula majus alumnō,

quī sapere et fārī possit quae sentiat, et cui

grātia, fāma, valētūdō contingat abundē,

et mundus vīctus nōn dēficiente crumīnā?

Inter spem cūramque, timōrēs inter et īrās

omnem crēde diem tibi dīlūxisse suprēmum;

grāta superveniet quae nōn spērābitur hōra.

Mē pinguem et nitidum bene cūrātā cute vīsēs,

cum rīdēre volēs, Epicūrī dē grege porcum.

Sī potes Archiacīs convīva recumbere lectīs

nec modicā cēnāre timēs holus omne patellā,

suprēmō tē sōle domī, Torquāte, manēbō.

Vīna bibēs iterum Taurō diffūsa palūstrīs

inter Minturnās Sinuessānumque Petrīnum.

Sī melius quid habēs, arcesse vel imperium fer.

Jamdūdum splendet focus et tibi munda supellēx.

Mitte levīs spēs et certāmina dīvitiārum

et Moschī causam; crās nātō Caesare fēstus

dat veniam somnumque diēs; impūne licēbit

aestīvam sermōne benignō tendere noctem.

Quō mihi fortūnam, sī nōn concēditur ūtī?

Parcus ob hērēdis cūram nimiumque sevērus

adsidet īnsānō; pōtāre et spargere flōrēs

incipiam patiarque vel incōnsultus habērī.

Quid nōn ēbrietās dissignat? Operta reclūdit,

spēs jubet esse ratās, ad proelia trūdit inertem,

sollicitīs animīs onus eximit, addocet artīs.

Fēcundī calicēs quem nōn fēcēre disertum,

contractā quem nōn in paupertāte solūtum?

Haec ego prōcūrāre et idōneus imperor et nōn

invītus, nē turpe toral, nē sordida mappa

conrūget nārīs, nē nōn et cantharus et lānx

ostendat tibi tē, nē fīdōs inter amīcōs

sit quī dicta forās ēlīminet, ut coeat pār

jungāturque parī. Butram tibi Septiciumque,

et nisi cēna prior potiorque puella Sabīnum

dētinet, adsūmam. Locus est et plūribus umbrīs,

sed nimis arta premunt olidae convīvia caprae.

Tū quotus esse velīs rescrībe, et rēbus omissīs

ātria servantem postīcō falle clientem.

Nīl admīrārī prope rēs est ūna, Numīcī,

sōlaque quae possit facere et servāre beātum.

Hunc sōlem et stēllās et dēcēdentia certīs

tempora mōmentīs sunt quī formīdine nūllā

imbūtī spectent. Quid cēnsēs mūnera terrae,

quid maris extrēmōs Arabas dītantis et Indōs?

Lūdicra quid, plausūs et amīcī dōna Quirītis?

Quō spectanda modō, quō sēnsū crēdis et ōre?

Quī timet hīs adversa, ferē mīrātur eōdem

quō cupiēns pactō; pavor est utrubīque molestus,

inprōvīsa simul speciēs exterret utrumque.

Gaudeat an doleat, cupiat metuatne, quid ad rem,

sī, quicquid vīdit melius pejusve suā spē,

dēfīxīs oculīs animōque et corpore torpet?

Īnsānī sapiēns nōmen ferat, aequus inīquī,

ultrā quam satis est virtūtem sī petat ipsam.

Ī nunc, argentum et marmor vetus aeraque et artīs

suspice, cum gemmīs Tyriōs mīrāre colōrēs;

gaudē quod spectant oculī tē mīlle loquentem;

nāvus māne forum et vespertīnus pete tēctum,

nē plūs frūmentī dōtālibus ēmetat agrīs

Mūtus et (indignum, quod sit pejōribus ortus)

hic tibi sit potius quam tū mīrābilis illī.

Quicquid sub terrā est, in aprīcum prōferet aetās,

dēfodiet condetque nitentia. Cum bene nōtum

porticus Agrippae et via tē cōnspexerit Appī,

īre tamen restat, Numa quō dēvēnit et Ancus.

Sī latus aut rēnēs morbō temptantur acūtō,

quaere fugam morbī. Vīs rēctē vīvere (quis nōn?):

sī virtūs hoc ūna potest dare, fortis omissīs

hoc age dēliciīs. Virtūtem verba putās et

lūcum ligna: cavē nē portūs occupet alter,

nē Cibyrātica, nē Bīthȳna negōtia perdās;

mīlle talenta rotundentur, totidem altera, porrō et

tertia succēdant et quae pars quadret acervum.

Scīlicet uxōrem cum dōte fidemque et amīcōs

et genus et fōrmam rēgīna Pecūnia dōnat,

ac bene nummātum decorat Suādēla Venusque.

Mancupiīs locuplēs eget aeris Cappadocum rēx;

nē fuerīs hīc tū. Chlamydes Lūcullus, ut ajunt,

sī posset centum scaenae praebēre rogātus,

‘Quī possum tot?’ ait; ‘tamen et quaeram et quot habēbō

mittam’; post paulō scrībit sibi mīlia quīnque

esse domī chlamydum; partem vel tolleret omnīs.

Exīlis domus est, ubi nōn et multa supersunt

et dominum fallunt et prōsunt fūribus. Ergō

sī rēs sōla potest facere et servāre beātum,

hoc prīmus repetās opus, hoc postrēmus omittās.

Sī fortūnātum speciēs et grātia praestat,

mercēmur servum, quī dictet nōmina, laevum

quī fodicet latus et cōgat trāns pondera dextram

porrigere: ‘Hic multum in Fabiā valet, ille Velīnā;

cui libet hic fascīs dabit ēripietque curūle

cui volet inportūnus ebur. ‘Frāter’, ‘Pater’ adde;

ut cuique est aetās, ita quemque facētus adoptā.

Sī bene quī cēnat bene vīvit, lūcet, eāmus

quō dūcit gula, piscēmur, vēnēmur, ut ōlim

Gargilius, quī māne plagās, vēnābula, servōs

differtum trānsīre forum populumque jubēbat,

ūnus ut ē multīs populō spectante referret

ēmptum mūlus aprum. Crūdī tumidīque lavēmur,

quid deceat, quid nōn oblītī, Caerite cērā

dignī, rēmigium vitiōsum Ithacēnsis Ulixei,

cui potior patriā fuit interdicta voluptās.

Sī, Mimnermus utī cēnset, sine amōre jocīsque

nīl est jūcundum, vīvās in amōre jocīsque.

Vīve, valē. Sīquid nōvistī rēctius istīs,

candidus inpertī; sī nīl, hīs ūtere mēcum.

Quīnque diēs tibi pollicitus mē rūre futūrum,

Sextīlem tōtum mendāx dēsīderor. Atquī,

sī mē vīvere vīs sānum rēctēque valentem,

quam mihi dās aegrō, dabis aegrōtāre timentī,

Maecēnās, veniam, dum fīcus prīma calorque

dissignātōrem decorat līctōribus ātrīs,

dum puerīs omnis pater et mātercula pallet.

Officiōsaque sēdulitās et opella forēnsis

addūcit febrīs et testāmenta resignat.

Quodsī brūma nivēs Albānīs inlinet agrīs,

ad mare dēscendet vātēs tuus et sibi parcet

contractusque leget; tē, dulcis amīce, revīset

cum Zephyrīs, sī concēdēs, et hirundine prīmā.

Nōn quō mōre pirīs vēscī Calaber jubet hospes

tū mē fēcistī locuplētem. ‘Vēscere, sōdēs.’

‘Jam satis est.’ ‘At tū, quantum vīs, tolle.’ ‘Benignē.’

‘Nōn invīsa ferēs puerīs mūnuscula parvīs.’

‘Tam teneor dōnō quam sī dīmittar onustus.’

‘Ut libet; haec porcīs hodiē comedenda relinquēs.’

Prōdigus et stultus dōnat quae spernit et ōdit;

haec seges ingrātōs tulit et feret omnibus annīs.

Vir bonus et sapiēns dignīs ait esse parātus,

nec tamen ignōrat quid distent aera lupīnīs;

dignum praestābō mē etiam prō laude merentis.

Quodsī mē nōlēs usquam discēdere, reddēs

forte latus, nigrōs angustā fronte capillōs,

reddēs dulce loquī, reddēs rīdēre decōrum et

inter vīna fugam Cinarae maerēre protervae.

Forte per angustam tenuis volpēcula rīmam

rēpserat in cumeram frūmentī, pastaque rūrsus

īre forās plēnō tendēbat corpore frūstrā;

cui mustēla procul: ‘Sī vīs’ ait ‘effugere istinc,

macra cavum repetēs artum, quem macra subistī.’

Hāc ego sī compellor imāgine, cūncta resignō;

nec somnum plēbis laudō satur altilium nec

ōtia dīvitiīs Arabum līberrima mūtō.

Saepe verēcundum laudāstī rēxque paterque

audīstī cōram nec verbō parcius absēns;

īnspice sī possum dōnāta repōnere laetus.

Haud male Tēlemachus, prōlēs patientis Ulixei:

‘Nōn est aptus equīs Ithacē locus, ut neque plānīs

porrēctus spatiīs nec multae prōdigus herbae;

Atrīdē, magis apta tibī tua dōna relinquam.’

Parvum parva decent; mihi jam nōn rēgia Rōma,

sed vacuum Tībur placet aut inbelle Tarentum.

Strēnuus et fortis causīsque Philippus agendīs

clārus, ab officiīs octāvam circīter hōram

dum redit atque forō nimium distāre Carīnās

jam grandis nātū queritur, cōnspexit, ut ajunt,

adrāsum quendam vacuā tōnsōris in umbrā

cultellō propriōs pūrgantem lēniter unguīs.

‘Dēmētrī’, (puer hic nōn laevē jussa Philippī

accipiēbat) ‘abī, quaere et refer, unde domō, quis,

cujus fortūnae, quō sit patre quōve patrōnō.’

It, redit et nārrat Voltejum nōmine Mēnam,

praecōnem, tenuī cēnsū, sine crīmine, nōtum

et properāre locō et cessāre, et quaerere et ūtī,

gaudentem parvīsque sodālibus et lare certō

et lūdīs et post dēcīsa negōtia Campō.

‘Scītārī libet ex ipsō quodcumque refers; dīc

ad cēnam veniat.’ Nōn sānē crēdere Mēna,

mīrārī sēcum tacitus. Quid multa? ‘Benignē,’

respondet. ‘Neget ille mihī?’ ‘Negat improbus et tē

neglegit aut horret.’ Voltejum māne Philippus

vīlia vēndentem tunicātō scrūta popellō

occupat et salvēre jubet prior; ille Philippō

excūsāre labōrem et mercennāria vincla,

quod nōn māne domum vēnisset, dēnique quod nōn

prōvīdisset eum. ‘Sīc ignōvisse putātō

mē tibi, sī cēnās hodiē mēcum.’ ‘Ut libet.’ ‘Ergō

post nōnam veniēs; nunc ī, rem strēnuus augē.’

Ut ventum ad cēnam est, dīcenda tacenda locūtus

tandem dormītum dīmittitur. Hic ubi saepe

occultum vīsus dēcurrere piscis ad hāmum,

māne cliēns et jam certus convīva, jubētur

rūra suburbāna indictīs comes īre Latīnīs.

Impositus mannīs arvum caelumque Sabīnum

nōn cessat laudāre. Videt rīdetque Philippus,

et sibi dum requiem, dum rīsūs undique quaerit,

dum septem dōnat sēstertia, mūtua septem

prōmittit, persuādet utī mercētur agellum.

Mercātur. Nē tē longīs ambāgibus ultrā

quam satis est morer, ex nitidō fit rūsticus atque

sulcōs et vīnēta crepat mera, praeparat ulmōs,

inmoritur studiīs et amōre senēscit habendī.

Vērum ubi ovēs fūrtō, morbō periēre capellae,

spem mentīta seges, bōs est ēnectus arandō,

offēnsū damnīs mediā dē nocte caballum

arripit īrātusque Philippī tendit ad aedīs.

Quem simul aspexit scabrum intōnsumque Philippus:

‘Dūrus’ ait, ‘Voltei, nimis attentusque vidēris

esse mihī.’ ‘Pol, mē miserum, patrōne, vocārēs,

sī vellēs’ inquit ‘vērum mihi pōnere nōmen.

Quod tē per Genium dextramque deōsque Penātīs

obsecrō et obtestor, vītae mē redde priōrī.’

Quī semel aspexit quantum dīmissa petītīs

praestent, mātūrē redeat repetatque relicta.

Mētīrī sē quemque suō modulō ad pede vērum est.

Celsō gaudēre et bene rem gerere Albinovānō

Mūsa rogāta refer, comitī scrībaeque Nerōnis.

Sī quaeret quid agam, dīc multa et pulchra minantem

vīvere nec rēctē nec suāviter, haud quia grandō

contuderit vītīs oleamque momorderit aestus,

nec quia longinquīs armentum aegrōtet in agrīs,

sed quia mente minus validus quam corpore tōtō

nīl audīre velim, nīl discere, quod levet aegrum,

fīdīs offendar medicīs, īrāscar amīcīs,

cūr mē fūnestō properent arcēre veternō,

quae nocuēre sequar, fugiam quae prōfore crēdam,

Rōmae Tībur amem, ventōsus Tībure Rōmam.

Post haec, ut valeat, quō pactō rem gerat et sē,

ut placeat juvenī, percontāre, utque cohortī.

Sī dīcet ‘rēctē’, prīmum gaudēre, subinde

praeceptum auriculīs hoc īnstillāre mementō:

‘Ut tū fortūnam, sīc nōs tē, Celse, ferēmus.’

Septimius, Claudī, nīmīrum intellegit ūnus,

quantī mē faciās; nam cum rogat et prece cōgit,

scīlicet ut tibi sē laudāre et trādere cōner,

dignum mente domōque legentis honesta Nerōnis,

mūnere cum fungī propiōris cēnset amīcī,

quid possim videt ac nōvit mē valdius ipsō.

Multa quidem dīxī cūr excūsātus abīrem,

sed timuī mea nē fīnxisse minōra putārer,

dissimulātor opis propriae, mihi commodus ūnī.

Sīc ego, majōris fugiēns opprobria culpae,

frontis ad urbānae dēscendī praemia. Quodsī

dēpositum laudās ob amīcī jussa pudōrem,

scrībe tuī gregis hunc et fortem crēde bonumque.

Urbis amātōrem Fuscum salvēre jubēmus

rūris amātōrēs, hāc in rē scīlicet ūnā

multum dissimilēs, ad cētera paene gemellī

frāternīs animīs, quicquid negat alter, et alter,

adnuimus pariter, vetulī nōtīque columbī.

Tū nīdum servās, ego laudō rūris amoenī

rīvōs et muscō circumlita saxa nemusque.

Quid quaeris? Vīvō et rēgnō, simul ista relīquī

quae vōs ad caelum fertis rūmōre secundō,

utque sacerdōtis fugitīvus lība recūsō,

pāne egeō jam mellītīs potiōre placentīs.

Vīvere nātūrae sī convenienter oportet,

pōnendaeque domō quaerenda est ārea prīmum,

nōvistīne locum potiōrem rūre beātō?

Est ubi plūs tepeant hiemēs, ubi grātior aura

lēniat et rabiem Canis et mōmenta Leōnis,

cum semel accēpit Sōlem furibundus acūtum?

Est ubi dīvellat somnōs minus invida cūra?

Dēterius Libycīs olet aut nitet herba lapillīs?

Pūrior in vīcīs aqua tendit rumpere plumbum

quam quae per prōnum trepidat cum murmure rīvum?

Nempe inter variās nūtrītur silva columnās,

laudāturque domus longōs quae prōspicit agrōs.

Nātūram expellēs furcā, tamen usque recurret

et mala perrumpet fūrtim fastīdia victrīx.

Nōn quī Sīdoniō contendere callidus ostrō

nescit Aquīnātem pōtantia vellera fūcum

certius accipiet damnum propiusve medullīs

quam quī nōn poterit vērō distinguere falsum.

Quem rēs plūs nimiō dēlectāvēre secundae,

mūtātae quatient. Sī quid mīrābere, pōnēs

invītus. Fuge magna; licet sub paupere tēctō

rēgēs et rēgum vītā praecurrere amīcōs.

Cervus equum pugnā melior commūnibus herbīs

pellēbat, dōnec minor in certāmine longō

implōrāvit opēs hominis frēnumque recēpit;

sed postquam victor violēns discessit ab hoste,

nōn equitem dorsō, nōn frēnum dēpulit ōre.

Sīc, quī pauperiem veritus potiōre metallīs

lībertāte caret, dominum vehet improbus atque

serviet aeternum, quia parvō nesciet ūtī.

cui nōn conveniet sua rēs, ut calceus ōlim

sī pede major erit, subvertet, sī minor, ūret.

Laetus sorte tuā vīvēs sapienter, Aristī,

nec mē dīmittēs incastīgātum, ubi plūra

cōgere quam satis est ac nōn cessāre vidēbor.

Imperat aut servit collēcta pecūnia cuique,

tortum digna sequī potius quam dūcere fūnem.

Haec tibi dictābam post fānum putre Vacūnae,

exceptō quod nōn simul essēs, cētera laetus.

Quid tibi vīsa Chios, Bullātī, nōtaque Lesbos,

quid concinna Samos, quid Croesī rēgia Sardīs,

Zmyrna quid et Colophōn? Majōra minōrave fāmā,

cūnctane prae Campō et Tiberīnō flūmine sordent?

An venit in vōtum Attalicīs ex urbibus ūna?

An Lebedum laudās odiō maris atque viārum?

Scīs Lebedus quid sit: Gabiīs dēsertior atque

Fīdēnīs vīcus; tamen illīc vīvere vellem,

oblītusque meōrum, oblīvīscendus et illīs,

Neptūnum procul ē terrā spectāre furentem.

Sed neque quī Capuā Rōmam petit, imbre lutōque

aspersus volet in caupōnā vīvere; nec quī

frīgus collēgit, furnōs et balnea laudat

ut fortūnātam plēnē praestantia vītam;

nec sī tē validus jactāverit Auster in altō,

idcircō nāvem trāns Aegaeum mare vēndās.

Incolumī Rhodos et Mytilēnē pulchra facit quod

paenula sōlstitiō, campestre nivālibus aurīs,

per brūmam Tiberis, Sextīlī mēnse camīnus.

Dum licet ac voltum servat Fortūna benignum,

Rōmae laudētur Samos et Chios et Rhodos absēns.

Tū quamcumque deus tibi fortūnāverit hōram

grātā sūme manū neu dulcia differ in annum,

ut quōcumque locō fuerīs vīxisse libenter

tē dīcās; nam sī ratiō et prūdentia cūrās,

nōn locus effūsī lātē maris arbiter aufert,

caelum, nōn animum mūtant, quī trāns mare currunt.

Strēnua nōs exercet inertia; nāvibus atque

quadrīgīs petimus bene vīvere. Quod petis, hīc est,

est Ulubrīs, animus sī tē nōn dēficit aequus.

Frūctibus Agrippae Siculīs quōs colligis, Iccī,

sī rēctē fruerīs, nōn est ut cōpia major

ab Jove dōnārī possit tibi; tolle querellās;

pauper enim nōn est cui rērum suppetit ūsus.

Sī ventrī bene, sī laterī est pedibusque tuīs, nīl

dīvitiae poterunt rēgālēs addere majus.

Sī forte in mediō positōrum abstēmius herbīs

vīvis et urtīcā, sīc vīvēs prōtinus, ut tē

cōnfestim liquidus Fortūnae rīvus inauret,

vel quia nātūram mūtāre pecūnia nescit

vel quia cūncta putās ūnā virtūte minōra.

Mīrāmur, sī Dēmocritī pecus ēdit agellōs

cultaque, dum peregrē est animus sine corpore vēlōx,

cum tū inter scabiem tantam et contāgia lucrī

nīl parvum sapiās et adhūc sublīmia cūrēs;

quae mare compescant causae, quid temperet annum,

stēllae sponte suā jussaene vagentur et errent,

quid premat obscūrum lūnae, quid prōferat orbem,

quid velit et possit rērum concordia discors,

Empedoclēs an Stertinium dēlīret acūmen?

Vērum, seu piscīs seu porrum et caepe trucīdās,

ūtere Pompejō Grosphō et, sīquid petet, ultrō

dēfer; nīl Grosphus nisi vērum ōrābit et aequum.

Vīlis amīcōrum est annōna, bonīs ubi quid dēest.

Nē tamen ignōrēs quō sit Rōmāna locō rēs,

Cantaber Agrippae, Claudī virtūte Nerōnis

Armenius cecidit; jūs imperiumque Prahātēs

Caesaris accēpit genibus minor; aurea frūgēs

Ītaliae plēnō dēfundit Cōpia cornū.

Ut proficīscentem docuī tē saepe diūque,

Augustō reddēs signāta volūmina, Vinnī,

sī validus, sī laetus erit, sī dēnique poscet;

nē studiō nostrī peccēs odiumque libellīs

sēdulus inportēs operā vehemente minister.

Sī tē forte meae gravis ūret sarcina chartae,

abicitō potius quam quō perferre jubēris

clītellās ferus inpingās Asinaeque paternum

cognōmen vertās in rīsum et fābula fīās.

Vīribus ūtēris per clīvōs, flūmina, lāmās.

Victor prōpositī simul ac pervēneris illūc,

sīc positum servābis onus, nē forte sub ālā

fasciculum portēs librōrum, ut rūsticus agnum,

ut vīnōsa glomus fūrtīvae Pirria lānae,

ut cum pilleolō soleās convīva tribūlis.

Nē volgō nārrēs tē sūdāvisse ferendō

carmina quae possint oculōs aurīsque morārī

Caesaris; ōrātus multā prece, nītere porrō.

Vāde, valē, cave nē titubēs mandātaque frangās.

Vīlice silvārum et mihi mē reddentis agellī,

quem tū fastīdīs habitātum quīnque focīs et

quīnque bonōs solitum Variam dīmittere patrēs,

certēmus spīnās animōne ego fortius an tū

ēvellās agrō, et melior sit Horātius an rēs.

Mē quamvīs Lamiae pietās et cūra morātur,

frātrem maerentis, raptō dē frātre dolentis

īnsōlābiliter, tamen istūc mēns animusque

fert et amat spatiīs obstantia rumpere claustra.

Rūre ego vīventem, tū dīcis in urbe beātum;

cui placet alterius, sua nīmīrum est odiō sors,

stultus uterque locum inmeritum causātur inīquē;

in culpā est animus, quī sē nōn effugit umquam.

Tū mediastīnus tacitā prece rūra petēbās,

nunc urbem et lūdōs et balnea vīlicus optās;

mē cōnstāre mihī scīs et discēdere trīstem,

quandōcumque trahunt invīsa negōtia Rōmam.

Nōn eadem mīrāmur; eō disconvenit inter

mēque et tē; nam quae dēserta et inhospita tesqua

crēdis, amoena vocat mēcum quī sentit, et ōdit

quae tē pulchra putās. Fornix tibi et ūncta popīna

incutiunt urbis dēsīderium, videō, et quod

angulus iste feret piper et tūs ōcius ūvā,

nec vīcīna subest vīnum praebēre taberna

quae possit tibi, nec meretrīx tībīcina, cujus

ad strepitum saliās terrae gravis; et tamen urgēs

jamprīdem nōn tācta ligōnibus arva bovemque

disjūnctum cūrās et strictīs frondibus explēs;

addit opus pigrō rīvus, sī dēcidit imber,

multā mōle docendus aprīcō parcere prātō.

Nunc age, quid nostrum concentum dīvidat, audī.

Quem tenuēs decuēre togae nitidīque capillī,

quem scīs immūnem Cinarae placuisse rapācī,

quem bibulum liquidī mediā dē lūce Falernī,

cēna brevis juvat et prope rīvum somnus in herbā;

nec lūsisse pudet, sed nōn incīdere lūdum.

Nōn istīc oblīquō oculō mea commoda quisquam

līmat, nōn odiō obscūrō morsūque venēnat;

rīdent vīcīnī glaebās et saxa moventem.

Cum servīs urbāna diāria rōdere māvīs;

hōrum tū in numerum vōtō ruis, invidet ūsum

lignōrum et pecoris tibi cālō argūtus et hortī.

Optat ephippia bōs piger, optat arāre caballus;

quam scit uterque, libēns, cēnsēbō, exerceat artem.

Quae sit hiems Veliae, quod caelum, Vāla, Salernī,

quōrum hominum regiō et quālis via (nam mihi Bājās

Mūsa supervacuās Antōnius, et tamen illīs

mē facit invīsum, gelidā cum perluor undā

per medium frīgus; sānē murtēta relinquī

dictaque cessantem nervīs ēlīdere morbum

sulpura contemnī vīcus gemit, invidus aegrīs

quī caput et stomachum suppōnere fontibus audent

Clūsīnīs Gabiōsque petunt et frīgida rūra.

Mūtandus locus est et dēversōria nōta

praeteragendus equus. ‘Quō tendis? Nōn mihi Cūmās

est iter aut Bājās’, laevā stomachōsus habēnā

dīcet eques; sed equī frēnātō est auris in ōre);

major utrum populum frūmentī cōpia pāscat,

collēctōsne bibant imbrēs puteōsne perennīs

jūgis aquae (nam vīna nihil moror illius ōrae;

rūre meō possum quidvīs perferre patīque;

ad mare cum vēnī, generōsum et lēne requīrō,

quod cūrās abigat, quod cum spē dīvite mānet

in vēnās animumque meum, quod verba ministret,

quod mē Lūcānae juvenem commendet amīcae);

tractus uter plūrīs leporēs, uter ēducet aprōs,

utra magis piscīs et echīnōs aequora cēlent,

pinguis ut inde domum possim Phaeaxque revertī,

scrībere tē nōbīs, tibi nōs adcrēdere pār est.

Maenius, ut rēbus māternīs atque paternīs

fortiter absūmptīs urbānus coepit habērī

scurra, vagus nōn quī certum praesēpe tenēret,

inprānsus nōn quī cīvem dīnōsceret hoste,

quaelibet in quemvīs opprobria fingere saevus,

perniciēs et tempestās barathrumque macellī,

quicquid quaesierat, ventrī dōnābat avārō.

Hic ubi nēquitiae fautōribus et timidīs nīl

aut paulum abstulerat, patinās cēnābat omāsī,

vīlis et agnīnae, tribus ursīs quod satis esset,

scīlicet ut ventrēs lamnā candente nepōtum

dīceret ūrendōs corrēctus Bēstius. Īdem,

quicquid erat nactus praedae majōris, ubi omne

verterat in fūmum et cinerem: ‘Nōn hercule mīror’,

ajēbat, ‘sī quī comedunt bona, cum sit obēsō

nīl melius turdō, nīl volvā pulchrius amplā’.

Nīmīrum hic ego sum; nam tūta et parvola laudō,

cum rēs dēficiunt, satis inter vīlia fortis;

vērum ubi quid melius contingit et ūnctius, īdem

vōs sapere et sōlōs ajō bene vīvere, quōrum

cōnspicitur nitidīs fundāta pecūnia vīllīs.

Nē percontēris, fundus meus, optime Quīnctī,

arvō pāscat erum an bācīs opulentet olīvae,

pōmīsne et prātīs an amictā vītibus ulmō,

scrībētur tibi fōrma loquāciter et situs agrī.

Continuī montēs, nī dissocientur opācā

valle, sed ut veniēns dextrum latus aspiciat sōl,

laevum discēdēns currū fugiente vapōret.

Temperiem laudēs. Quid, sī rubicunda benignī

corna veprēs et prūna ferant, sī quercus et īlex

multā frūge pecus, multā dominum juvet umbrā?

Dīcās adductum propius frondēre Tarentum.

Fōns etiam rīvō dare nōmen idōneus, ut nec

frīgidior Thraecam nec pūrior ambiat Hebrus,

īnfirmō capitī fluit ūtilis, ūtilis alvō.

Hae latebrae dulcēs et, jam sī crēdis, amoenae

incolumem tibi mē praestant septembribus hōrīs.

Tū rēctē vīvis, sī cūrās esse quod audīs.

Jactāmus jamprīdem omnis tē Rōma beātum;

sed vereor, nē cui dē tē plūs quam tibi crēdās

nēve putēs alium sapiente bonōque beātum,

neu, sī tē populus sānum rēctēque valentem

dictitet, occultam febrem sub tempus edendī

dissimulēs, dōnec manibus tremor incidat ūnctīs.

Stultōrum incūrāta pudor malus ulcera cēlat.

Sīquis bella tibī terrā pugnāta marīque

dīcat et hīs verbīs vacuās permulceat aurīs:

‘Tēne magis salvum populus velit an populum tū,

servet in ambiguō quī cōnsulit et tibi et urbī

Juppiter’, Augustī laudēs adgnōscere possīs;

cum paterīs sapiēns ēmendātusque vocārī,

respondēsne tuō, dīc sōdēs, nōmine? ‘Nempe

vir bonus et prūdēns dīcī dēlector ego ac tū.’

Quī dedit hoc hodiē, crās sī volet auferet, ut, sī

dētulerit fascēs indignō, dētrahet īdem.

Pōne, meum est,’ inquit; pōnō trīstisque recēdō.

Īdem sī clāmet fūrem, neget esse pudīcum,

contendat laqueō collum pressisse paternum,

mordear opprobriīs falsīs mūtemque colōrēs?

Falsus honor juvat et mendāx īnfāmia terret

quem nisi mendōsum et medicandum? Vir bonus est quis?

‘Quī cōnsulta patrum, quī lēgēs jūraque servat,

quō multae magnaeque secantur jūdice lītēs,

quō rēs spōnsōre et quō causae teste tenentur.’

Sed videt hunc omnis domus et vīcīnia tōta

intrōrsum turpem, speciōsum pelle decōrā.

‘Nec fūrtum fēcī nec fūgī,’ sī mihi dīcat

servus: ‘Habēs pretium, lōrīs nōn ūreris’, ajō.

‘Nōn hominem occīdī.’ ‘Nōn pāscēs in cruce corvōs.’

‘Sum bonus et frūgī.’ Renuit negitatque Sabellus.

Cautus enim metuit foveam lupus accipiterque

suspectōs laqueōs et opertum mīluus hāmum.

Ōdērunt peccāre bonī virtūtis amōre;

tū nihil admittēs in tē formīdine poenae;

sit spēs fallendī, miscēbis sacra profānīs.

Nam dē mīlle fabae modiīs cum subripis ūnum,

damnum est, nōn facinus mihi pactō lēnius istō.

Vir bonus, omne forum quem spectat et omne tribūnal,

quandōcumque deōs vel porcō vel bove plācat:

‘Jāne pater!’ clārē, clārē cum dīxit: ‘Apollō!’

labra movet, metuēns audīrī: ‘Pulchra Laverna,

dā mihi fallere, dā jūstō sānctōque vidērī,

noctem peccātīs et fraudibus obice nūbem.’

Quī melior servō, quī līberior sit avārus,

in triviīs fīxum cum sē dēmittit ob assem,

nōn videō; nam quī cupiet, metuet quoque, porrō

quī metuēns vīvet, līber mihi nōn erit umquam.

Perdidit arma, locum virtūtis dēseruit, quī

semper in augendā festīnat et obruitur rē.

Vēndere cum possīs captīvum, occīdere nōlī;

serviet ūtiliter; sine pāscat dūrus aretque,

nāviget ac mediīs hiemet mercātor in undīs,

annōnae prōsit, portet frūmenta penusque.

Vir bonus et sapiēns audēbit dīcere: ‘Pentheu,

rēctor Thēbārum, quid mē perferre patīque

indignum cōgēs?’ ‘Adimam bona.’ ‘Nempe pecus, rem,

lēctōs, argentum; tollās licet.’ ‘In manicīs et

compedibus saevō tē sub cūstōde tenēbō.’

‘Ipse deus, simul atque volam, mē solvet.’ Opīnor,

hoc sentit: ‘Moriar’. Mors ultima līnea rērum est.

Quamvīs, Scaeva, satis per tē tibi cōnsulis et scīs,

quō tandem pactō deceat majōribus ūtī,

disce, docendus adhūc quae cēnset amīculus, ut sī

caecus iter mōnstrāre velit; tamen aspice, sī quid

et nōs, quod cūrēs proprium fēcisse, loquāmur.

Sī tē grāta quiēs et prīmam somnus in hōram

dēlectat, sī tē pulvis strepitusque rotārum,

sī laedit caupōna, Ferentīnum īre jubēbō;

nam neque dīvitibus contingunt gaudia sōlīs,

nec vīxit male, quī nātus moriēnsque fefellit.

Sī prōdesse tuīs paulōque benignius ipsum

tē tractāre volēs, accēdēs siccus ad ūnctum.

‘Sī prandēret holus patienter, rēgibus ūtī

nōllet Aristippus.’ ‘Sī scīret rēgibus ūtī,

fastīdīret holus, quī mē notat.’ Utrius hōrum

verba probēs et facta, docē, vel jūnior audī

cūr sit Aristippī potior sententia. Namque

mordācem Cynicum sīc ēlūdēbat, ut ajunt:

‘Scurror ego ipse mihī, populō tū; rēctius hoc et

splendidius multō est. Equus ut mē portet, alat rēx,

officium faciō; tū poscis vīlia, vērum

dante minor, quamvīs fers tē nūllīus egentem.’

Omnis Aristippum decuit color et status et rēs,

temptantem majōra ferē, praesentibus aequum,

contrā, quem duplicī pannō patientia vēlat,

mīrābor, vītae via sī conversa decēbit.

Alter purpureum nōn expectābit amictum;

quidlibet indūtus celeberrima per loca vādet

persōnamque feret, nōn inconcinnus utramque;

alter Mīlētī textam cane pejus et anguī

vītābit chlanidem, moriētur frīgore, sī nōn

rettuleris pannum; refer et sine vīvat ineptus.

Rēs gerere et captōs ostendere cīvibus hostīs

attingit solium Jovis et caelestia temptat;

prīncipibus placuisse virīs nōn ultima laus est.

Nōn cuivīs hominī contingit adīre Corinthum.

Sēdit quī timuit nē nōn succēderet; esto;

quid? Quī pervēnit, fēcitne virīliter? Atquī

hīc est aut nusquam quod quaerimus. Hic onus horret,

ut parvīs animīs et parvō corpore majus;

hic subit et perfert. Aut virtūs nōmen ināne est,

aut decus et pretium rēctē petit experiēns vir.

Cōram rēge suō dē paupertāte tacentēs

plūs poscente ferent; distat, sūmāsne prudenter

an rapiās; atquī rērum caput hoc erat, hic fōns.

‘Indōtāta mihī soror est, paupercula māter,

et fundus nec vēndibilis nec pāscere firmus’,

quī dīcit, clāmat: ‘Vīctum date!’; succinit alter:

‘Et mihi’; dīviduō findētur mūnere quadra.

Sed tacitus pāscī sī posset corvus, habēret

plūs dapis et rixae multō minus invidiaeque.

Brundisium comes aut Surrentum ductus amoenum

quī queritur salebrās et acerbum frīgus et imbrēs,

aut cistam effrāctam et subducta viātica plōrat,

nōta refert meretrīcis acūmina, saepe catellam,

saepe periscelidem raptam sibi flentis, utī mox

nūlla fidēs damnīs vērīsque dolōribus adsit.

Nec semel inrīsus triviīs attollere cūrat

frāctō crūre planum, licet illī plūrima mānet

lacrima, per sānctum jūrātus dīcat Osīrim:

‘Crēdite, nōn lūdō; crūdēlēs, tollite claudum.’

‘Quaere peregrīnum’, vīcīnia rauca reclāmat.

Sī bene tē nōvī, metuēs, līberrime Lollī,

scurrantis speciem praebēre, professus amīcum.

Ut mātrōna meretrīcī dispār erit atque

discolor, īnfīdō scurrae distābit amīcus.

Est huic dīversum vitiō vitium prope majus,

asperitās agrestis et inconcinna gravisque,

quae sē commendat tōnsā cute, dentibus ātrīs,

dum volt lībertās dīcī mera vēraque virtūs.

Virtūs est medium vitiōrum et utrimque reductum.

Alter in obsequium plūs aequō prōnus et īmī

dērīsor lectī sīc nūtum dīvitis horret,

sīc iterat vōcēs et verba cadentia tollit,

ut puerum saevō crēdās dictāta magistrō

reddere vel partīs mīmum tractāre secundās;

alter rixātur dē lānā saepe caprīnā,

prōpugnat nūgīs armātus: ‘Scīlicet, ut nōn

sit mihi prīma fidēs et, vērē quod placet, ut nōn

ācriter ēlātrem? Pretium aetās altera sordet.’

Ambigitur quid enim? Castor sciat an Docilis plūs,

Brundisium Minucī melius via dūcat an Appī.

Quem damnōsa Venus, quem praeceps ālea nūdat,

glōria quem suprā vīrēs et vestit et unguit,

quem tenet argentī sitis inportūna famēsque,

quem paupertātis pudor et fuga, dīves amīcus,

saepe decem vitiīs īnstrūctior, ōdit et horret,

aut, sī nōn ōdit, regit ac velutī pia māter

plūs quam sē sapere et virtūtibus esse priōrem

volt et ait prope vēra: ‘Meae (contendere nōlī)

stultitiam patiuntur opēs; tibi parvola rēs est;

arta decet sānum comitem toga; dēsine mēcum

certāre.’ Eutrapelus cuicumque nocēre volēbat

vestīmenta dabat pretiōsa; beātus enim jam

cum pulchrīs tunicīs sūmet nova cōnsilia et spēs,

dormiet in lūcem, scortō postpōnet honestum

officium, nummōs aliēnōs pāscet, ad īmum

Thraex erit aut holitōris aget mercēde caballum.

Arcānum neque tū scrūtāberis illius umquam,

commissumque tegēs et vīnō tortus et īrā;

nec tua laudābis studia aut aliēna reprēndēs,

nec, cum vēnārī volet ille, poēmata pangēs.

Grātia sīc frātrum geminōrum, Amphīonis atque

Zēthī dissiluit, dōnec suspecta sevērō

conticuit lyra. Frāternīs cessisse putātur

mōribus Amphīōn; tū cēde potentis amīcī

lēnibus imperiīs, quotiēnsque ēdūcet in agrōs

Aetōlīs onerāta plagīs jūmenta canēsque,

surge et inhūmānae senium dēpōne Camēnae,

cēnēs ut pariter pulmenta labōribus ēmpta;

Rōmānīs sollemne virīs opus, ūtile fāmae

vītaeque et membrīs, praesertim cum valeās et

vel cursū superāre canem vel vīribus aprum

possīs. Adde, virīlia quod speciōsius arma

nōn est quī tractet; scīs quō clāmōre corōnae

proelia sustineās campestria. Dēnique saevam

mīlitiam puer et Cantabrica bella tulistī

sub duce quī templīs Parthōrum signa refīgit

nunc et, sī quid abest, Italīs adjūdicat armīs.

Ac nē tē retrahās et inexcūsābilis absīs,

quamvīs nīl extrā numerum fēcisse modumque

cūrās, interdum nūgāris rūre paternō:

partītur lintrēs exercitus, Actia pugna

tē duce per puerōs hostīlī mōre refertur;

adversārius est frāter, lacus Hadria, dōnec

alterutrum vēlōx Victōria fronde corōnet.

Cōnsentīre suīs studiīs quī crēdiderit tē,

fautor utrōque tuum laudābit pollice lūdum.

Prōtinus ut moneam, sī quid monitōris egēs tū,

quid dē quōque virō et cui dīcās, saepe vidētō.

Percontātōrem fugitō; nam garrulus īdem est,

nec retinent patulae commissa fidēliter aurēs,

et semel ēmissum volat inrevocābile verbum.

Nōn ancilla tuum jecur ulceret ūlla puerve

intrā marmoreum venerandī līmen amīcī,

nē dominus puerī pulchrī cāraeve puellae

mūnere tē parvō beet aut incommodus angat.

Quālem commendēs, etiam atque etiam aspice, nē mox

incutiant aliēna tibī peccāta pudōrem.

Fallimur et quondam nōn dignum trādimus; ergō

quem sua culpa premet, dēceptus omitte tuērī,

ut penitus nōtum, sī temptent crīmina, servēs

tūtērisque tuō fīdentem praesidiō; quī

dente Theōnīnō cum circumrōditur, ecquid

ad tē post paulō ventūra perīcula sentīs?

Nam tua rēs agitur, pariēs cum proximus ārdet,

et neglēcta solent incendia sūmere vīrēs.

Dulcia inexpertīs cultūra potentis amīcī;

expertus metuit. Tū, dum tua nāvis in altō est,

hoc age, nē mūtāta retrōrsum tē ferat aura.

Ōdērunt hilarem trīstēs trīstemque jocōsī,

sēdātum celerēs, agilem nāvumque remissī;

ōdērunt porrēcta negantem pōcula, quamvīs

nocturnōs jūrēs tē formīdāre tepōrēs;

dēme superciliō nūbem; plērumque modestus

occupat obscūrī speciem, taciturnus acerbī.

Inter cūncta legēs et percontābere doctōs,

quā ratiōne queās trādūcere lēniter aevum,

num tē semper inops agitet vexetque cupīdō,

num pavor et rērum mediocriter ūtilium spēs,

virtūtem doctrīna paret nātūrane dōnet,

quid minuat cūrās, quid tē tibi reddat amīcum,

quid pūrē tanquillet, honōs an dulce lucellum,

an sēcrētum iter et fallentis sēmita vītae.

Mē quotiēns reficit gelidus Digentia rīvus,

quem Mandēla bibit, rūgōsus frīgore pāgus

quid sentīre putās, quid crēdis, amīce, precārī?

‘Sit mihi quod nunc est, etiam minus, et mihi vīvam

quod superest aevī, sī quid superesse volunt dī;

sit bona librōrum et prōvīsae frūgis in annum

cōpia, neu fluitem dubiae spē pendulus hōrae.’

Sed satis est ōrāre Jovem quae pōnit et aufert;

det vītam, det opēs; aequum mī animum ipse parābō.

Prīscō sī crēdis, Maecēnās docte, Cratīnō,

nūlla placēre diū nec vīvere carmina possunt

quae scrībuntur aquae pōtōribus; ut male sānōs

adscrīpsit Līber Satyrīs Faunīsque poētās,

vīna ferē dulcēs oluērunt māne Camēnae;

laudibus arguitur vīnī vīnōsus Homērus;

Ennius ipse pater numquam nisi pōtus ad arma

prōsiluit dīcenda. ‘Forum putealque Libōnis

mandābō siccīs, adimam cantāre sevērīs’:

hoc simul ēdīxī, nōn cessāvēre poētae

nocturnō certāre merō, pūtēre diurnō.

Quid? Sī quis voltū torvō ferus et pede nūdō

exiguaeque togae simulet textōre Catōnem,

virtūtemne repraesentet mōrēsque Catōnis?

Rūpit Iarbītam Tīmāgenis aemula lingua

dum studet urbānus tenditque disertus habērī.

Dēcipit exemplar vitiīs imitābile; quodsī

pallōrem cāsū, biberent exsangue cumīnum.

Ō imitātōrēs, servum pecus, ut mihi saepe

bīlem, saepe jocum vestrī mōvēre tumultūs!

Lībera per vacuum posuī vestīgia prīnceps,

nōn aliēna meō pressī pede. Quī sibi fīdet,

dux reget exāmen. Pariōs ego prīmus iambōs

ostendī Latiō, numerōs animōsque secūtus

Archilochī, nōn rēs et agentia verba Lycambēn;

ac nē mē foliīs ideō breviōribus ōrnēs

quod timuī mūtāre modōs et carminis artem,

temperat Archilochī Mūsam pede mascula Sapphō,

temperat Alcaeus, sed rēbus et ōrdine dispār,

nec socerum quaerit, quem versibus oblinat ātrīs,

nec spōnsae laqueum fāmōsō carmine nectit.

Hunc ego, nōn aliō dictum prius ōre, Latīnus

volgāvī fidicen; juvat inmemorāta ferentem

ingenuīs oculīsque legī manibusque tenērī.

Scīre velīs, mea cūr ingrātus opuscula lēctor

laudet ametque domī, premat extrā līmen inīquus;

nōn ego ventōsae plēbis suffrāgia vēnor

inpēnsīs cēnārum et trītae mūnere vestis;

nōn ego nōbilium scrīptōrum audītor et ultor

grammaticās ambīre tribūs et pulpita dignor.

Hinc illae lacrimae. ‘Spissīs indigna theātrīs

scrīpta pudet recitāre et nūgīs addere pondus,’

sī dīxī: ‘Rīdēs’ ait, ‘et Jovis auribus ista

servās; fīdis enim mānāre poētica mella

tē sōlum, tibi pulcher.’ Ad haec ego nāribus ūtī

formīdō et, luctantis acūtō nē secer unguī,

‘Displicet iste locus’ clāmō et dīlūdia poscō.

Lūdus enim genuit trepidum certāmen et īram,

īra trucēs inimīcitiās et fūnebre bellum.

Vortumnum Jānumque, liber, spectāre vidēris,

scīlicet ut prōstēs Sosiōrum pūmice mundus.

Ōdistī clāvīs et grāta sigilla pudīcō,

paucīs ostendī gemis et commūnia laudās,

nōn ita nūtrītus. Fuge quō dēscendere gestīs;

nōn erit ēmissō reditus tibi: ‘Quid miser ēgī?

Quid voluī?’ dīcēs, ubi quid tē laeserit; et scīs

in breve tē cōgī, cum plēnus languet amātor.

Quodsī nōn odiō peccantis dēsipit augur,

cārus eris Rōmae dōnec tē dēserat aetās;

contrectātus ubī manibus sordēscere volgī

coeperis, aut tineās pāscēs taciturnus inertīs

aut fugiēs Uticam aut vīnctus mittēris Ilerdam.

Rīdēbit monitor nōn exaudītus, ut ille

quī male pārentem in rūpēs prōtrūsit asellum

īrātus; quis enim invītum servāre labōret?

Hoc quoque tē manet, ut puerōs elementa docentem

occupet extrēmīs in vīcīs balba senectūs.

Cum tibi sōl tepidus plūrīs admōverit aurīs,

mē lībertīnō nātum patre et in tenuī rē

majōrēs pinnās nīdō extendisse loquēris,

ut quantum generī dēmās, virtūtibus addās;

mē prīmīs urbis bellī placuisse domīque,

corporis exiguī, praecānum, sōlibus aptum,

īrāscī celerem, tamen ut plācābilis essem.

Forte meum sī quis tē percontābitur aevum,

mē quater ūndēnōs sciat implēvisse Decembrīs

collēgam Lepidum quō dūxit Lollius annō.