0:00
Fasti
P. Ovidius Naso
1
Ianus habet finem, cum carmine crescit et annus:
1
alter ut hic mensis, sic liber alter eat.
2
nunc primum velis, elegi, maioribus itis:
3
exiguum, memini, nuper eratis opus.
4
ipse ego vos habui faciles in amore ministros,
5
cum lusit numeris prima iuventa suis.
6
idem sacra cano signataque tempora fastis:
7
ecquis ad haec illinc crederet esse viam?
8
haec mea militia est: ferimus quae possumus arma,
9
dextraque non omni munere nostra vacat,
10
si mihi non valido torquentur pila lacerto,
11
nec bellatoris terga premuntur equi,
12
nec galea tegimur nec acuto cingimur ense,
13
(his habilis telis quilibet esse potest),
14
at tua prosequimur studioso pectore, Caesar,
15
nomina, per titulos ingredimurque tuos.
16
ergo ades et placido paulum mea munera voltu
17
respice, pacando si quid ab hoste vacas.
18
februa Romani dixere piamina patres:
19
nunc quoque dant verbo plurima signa fidem,
20
pontifices ab rege petunt et flamine lanas,
21
quis veterum lingua februa nomen erat,
22
quaeque capit lictor domibus purgamina versis
23
torrida cum mica farra, vocantur idem;
24
nomen idem ramo, qui caesus ab arbore pura
25
casta sacerdotum tempora fronde tegit,
26
ipse ego flammicam poscentem februa vidi;
27
februa poscenti pinea virga data est.
28
denique quodcumque est, quo corpora nostra piantur,
29
hoc apud intonsos nomen habebat avos.
30
mensis ab his dictus, secta quia pelle Luperci
31
omne solum lustrant idque piamen habent,
32
aut quia placatis sunt tempora pura sepulcris,
33
tunc cum ferales praeteriere dies.
34
omne nefas omnemque mali purgamina causam
35
credebant nostri tollere posse senes.
36
Graecia principium moris dedit: illa nocentis
37
impia lustratos ponere facta putat.
38
Actoriden Peleus, ipsum quoque Pelea Phoci
39
caede per Haemonias solvit Acasfus aquas:
40
2
vectam frenatis per inane draconibus Aegeus
41
credulus iumenta Phasida fovit ope:
42
Amphiareiades Naupactoo Acheloo
43
solve nefas dixit, solvit et ille nefas.
44
a! nimium faciles, qui tristia crimina caedis
45
fluminea tolli posse putatis aqua!
46
sed tamen (antiqui ne nescius ordinis erres)
47
primus, ut est, Iani mensis et ante fuit;
48
qui sequitur Ianum, veteris fuit ultimus anni:
49
tu quoque sacrorum, Termine, finis eras.
50
primus enim Iani mensis, quia ianua prima est:
51
qui sacer est imis manibus, imus erat.
52
postmodo creduntur spatio distantia longo
53
tempora bis quini continuasse viri.
54
Principio mensis Phrygiae contermina Matri
55
Sospita delubris dicitur aucta novis,
56
nunc ubi sint illis, quaeris, sacrata Kalendis
57
templa deae? longa procubuere die.
58
cetera ne simili caderent labefacta ruina,
59
cavit sacrati provida cura ducis,
60
sub quo delubris sentitur nulla senectus;
61
nec satis est homines, obligat ille deos.
62
templorum positor, templorum sancte repostor,
63
sit superis, opto, mutua cura tui!
64
dent tibi caelestes, quos tu caelestibus, annos,
65
proque tua maneant in statione domo!
66
tunc quoque vicini lucus celebratur Helerni,1
67
qua petit aequoreas advena Thybris aquas.
68
ad penetrale Numae Capitoliumque Tonantem
69
inque Iovis summa caeditur arce bidens.
70
saepe graves pluvias adopertus nubibus auster
71
concitat, aut posita sub nive terra latet.
72
Proximus Hesperias Titan abiturus in undas
73
gemmea purpureis cum iuga demet equis,
74
illa nocte aliquis tollens ad sidera voltum
75
dicet ubi est hodie quae Lyra fulsit heri?
76
3
dumque Lyram quaeret, medii quoque terga Leonis
77
in liquidas subito mersa notabit aquas.
78
Quem modo caelatum stellis Delphina videbas,
79
is fugiet visus nocte sequente tuos:
80
seu fuit occultis felix in amoribus index,
81
Lesbida cum domino seu tulit ille lyram.
82
quod mare non novit, quae nescit Ariona tellus?
83
carmine currentes ille tenebat aquas.
84
saepe sequens agnam lupus est a voce retentus,
85
saepe avidum fugiens restitit agna lupum;
86
saepe canes leporesque umbra iacuere sub una,
87
et stetit in saxo proxima cerva leae,
88
et sine lite loquax cum Palladis alite cornix
89
sedit, et accipitri iuncta columba fuit.
90
Cynthia saepe tuis fertur, vocans Arion,
91
tamquam fraternis obstipuisse modis,
92
nomen Arionium Siculas impleverat urbes,
93
captaque erat lyricis Ausonis ora sonis;
94
inde domum repetens puppem conscendit Arion,
95
atque ita quaesitas arte ferebat opes.
96
forsitan, infelix, ventos undasque timebas,
97
at tibi nave tua tutius aequor erat.
98
namque gubernator destricto constitit ense
99
ceteraque armata conscia turba manu.
100
quid tibi cum gladio? dubiam rege, navita, puppem:
101
non haec sunt digitis arma tenenda tuis.
102
ille, metu pavidus, mortem non deprecor inquit,
103
sed liceat sumpta pauca referre lyra.
104
dant veniam ridentque moram, capit ille coronam,
105
quae possit crines, Phoebe, decere tuos;
106
induerat Tyrio bis tinctam murice pallam:
107
reddidit icta suos pollice chorda sonos,
108
flebilibus numeris veluti canentia dura
109
traiectus penna tempora cantat olor.
110
protinus in medias ornatus desilit undas:
111
spargitur impulsa caerula puppis aqua.
112
4
inde (fide maius) tergo delphina recurvo
113
se memorant oneri supposuisse novo;
114
ille sedens citharamque tenet pretiumque vehendi
115
cantat et aequoreas carmine mulcet aquas,
116
di pia facta vident: astris delphina recepit
117
Iuppiter et stellas iussit habere novem.
118
Nunc mihi mille sonos, quoque est memoratus Achilles,
119
vellem, Maeonide, pectus inesse tuum,
120
dum canimus sacras alterno pectine Nonas:
121
maximus hic fastis accumulatur honos,
122
deficit ingenium, maioraque viribus urgent:
123
haec mihi praecipuo est ore canenda dies.
124
quid volui demens elegis imponere tantum
125
ponderis? heroi res erat ista pedis,
126
sancte pater patriae, tibi plebs, tibi curia nomen
127
hoc dedit, hoc dedimus nos tibi nomen, eques,
128
res tamen ante dedit, sero quoque vera tulisti
129
nomina, iam pridem tu pater orbis eras.
130
hoc tu per terras, quod in aethere Iuppiter alto,
131
nomen habes: hominum tu pater, ille deum.
132
Romule, concedes: facit hic tua magna tuendo
133
moenia, tu dederas transilienda Remo.
134
te Tatius parvique Cures Caeninaque sensit:
135
hoc duce Romanum est solis utrumque latus,
136
tu breve nescio quid victae telluris habebas:
137
quodcumque est alto sub Iove, Caesar habet,
138
tu rapis, hic castas duce se iubet esse maritas:
139
tu recipis luco, reppulit ille nefas.
140
vis tibi grata fuit, florent sub Caesare leges.
141
tu domini nomen, principis ille tenet,
142
te Remus incusat, veniam dedit hostibus ille.
143
caelestem fecit te pater, ille patrem.
144
iam puer Idaeus media tenus eminet alvo
145
et liquidas mixto nectare fundit aquas,
146
en etiam, siquis Borean horrere solebat,
147
gaudeat: a Zephyris mollior aura venit.
148
5
Quintus ab aequoreis nitidum iubar extulit undis
149
Lucifer, et primi tempora veris erunt.
150
ne fallare tamen, restant tibi frigora, restant,
151
magnaque discedens signa reliquit hiems.
152
Tertia nox veniat: Custodem protinus Ursae
153
aspicies geminos exeruisse pedes. note
154
inter Hamadryadas iaculatricemque Dianam
155
Callisto sacri pars fuit una chori.
156
illa deae tangens arcus ‘quos tangimus arcus,
157
este meae testes virginitatis’ ait.
158
Cynthia laudavit, promissa que ‘foedera serva,
159
et comitum princeps tu mihi’ dixit eris.
160
foedera servasset, si non formosa fuisset:
161
cavit mortales, de Iove crimen habet,
162
mille feras Phoebe silvis venata redibat
163
aut plus aut medium sole tenente diem. note
164
ut tetigit lucum (densa niger ilice lucus,
165
in medio gelidae fons erat altus aquae),
166
hic ait in silva, virgo Tegeaea, lavemur!
167
erubuit falso virginis illa sono.
168
dixerat et nymphis: nymphae velamina ponunt, note
169
hanc pudet et tardae dat mala signa morae,
170
exuerat tunicas; uteri manifesta tumore
171
proditur indicio ponderis ipsa suo.
172
cui dea ‘virgineos, periura Lycaoni, coetus
173
desere nec castas pollue’ dixit aquas.
174
luna novum decies implerat cornibus orbem:
175
quae fuerat virgo credita, mater erat.
176
laesa furit Iuno, formam mutatque puellae.
177
quid facis? invito est pectore passa Iovem,
178
6
utque ferae vidit turpes in paelice voltus,
179
huius in amplexus Iuppiter inquit eat!
180
ursa per incultos errabat squalida montes,
181
quae fuerat summo nuper amata Iovi.
182
iam tria lustra puer furto conceptus agebat,
183
cum mater nato est obvia facto suo.
184
illa quidem, tamquam cognosceret, adstitit amens
185
et gemuit: gemitus verba parentis erant,
186
hanc puer ignarus iaculo fixisset acuto,
187
ni foret in superas raptus uterque domos,
188
signa propinqua micant: prior est, quam dicimus Arcton,
189
Arctophylax formam terga sequentis habet,
190
saevit adhuc canamque rogat Saturnia Tethyn,
191
Maenaliam tactis ne lavet Arcton aquis.
192
Idibus agrestis fumant altaria Fauni
193
hic, ubi discretas insula rumpit aquas.
194
haec fuit illa dies, in qua Veientibus armis
195
ter centum Fabii ter cecidere duo.
196
una domus vires et onus susceperat urbis:
197
sumunt gentiles arma professa manus,
198
egreditur castris miles generosus ab isdem,
199
e quis dux fieri quilibet aptus erat.
200
Carmentis portae dextro1 est via proxima Iano:
201
ire per hanc noli, quisquis es; omen habet,
202
illa fama refert Fabios exisse trecentos:
203
porta vacat culpa, sed tamen omen habet.
204
ut celeri passu Cremeram tetigere rapacem
205
(turbidus hibernis ille fluebat aquis),
206
castra loco ponunt: destrictis ensibus ipsi
207
Tyrrhenum valido Marte per agmen eunt,
208
non aliter quam cum Libyca de gente leones
209
invadunt sparsos lata per arva greges,
210
diffugiunt hostes inhonestaque volnera tergo
211
accipiunt: Tusco sanguine terra rubet, sic iterum,
212
sic saepe cadunt, ubi vincere aperte
213
non datur, insidias armaque tecta parant.
214
campus erat, campi claudebant ultima colles
215
silvaque montanas occulere apta feras,
216
in medio paucos armentaque rara relinquunt,
217
cetera virgultis abdita turba latet,
218
ecce velut torrens undis pluvialibus auctus
219
aut nive, quae Zephyro victa tepente fluit,
220
per sata perque vias fertur nec, ut ante solebat,
221
riparum clausas margine finit aquas:
222
sic Fabii vallem latis discursibus implent,
223
quodque vident, sternunt, nec metus alter inest.
224
quo ruitis, generosa domus? male creditis hosti:
225
7
simplex nobilitas, perfida tela cave!
226
fraude perit virtus: in apertos undique campos
227
prosiliunt hostes et latus omne tenent,
228
quid faciant pauci contra tot milia fortes?
229
quidve, quod in misero tempore restet, habent?
230
sicut aper longe silvis Laurentibus actus
231
fulmineo celeres dissipat ore canes,
232
mox tamen ipse perit, sic non moriuntur inulti
233
volneraque alterna dantque feruntque manu.
234
una dies Fabios ad bellum miserat omnes:
235
ad bellum missos perdidit una dies.
236
ut tamen Herculeae superessent semina gentis,
237
credibile est ipsos consuluisse deos;
238
nam puer impubes et adhuc non utilis armis
239
unus de Fabia gente relictus erat,
240
scilicet ut posses olim tu, Maxime, nasci,
241
cui res cunctando restituenda foret.
242
Continuata loco tria sidera, Corvus et Anguis
243
et medius Crater inter utrumque iacet.
244
Idibus illa latent, oriuntur nocte sequenti,
245
quae tibi cur tria sint tam sociata, canam,
246
forte Iovi Phoebus festum sollemne parabat
247
(non faciet longas fabula nostra moras):
248
i, mea dixit ‘avis, ne quid pia sacra moretur,
249
et tenuem vivis fontibus adfer aquam.’
250
corvus inauratum pedibus cratera recurvis
251
tollit et aerium pervolat altus iter.
252
stabat adhuc duris ficus densissima pomis:
253
temptat eam rostro; non erat apta legi.
254
inmemor imperii sedisse sub arbore fertur,
255
dum fierent tarda dulcia poma mora.
256
iamque satur nigris longum rapit unguibus hydrum
257
ad dominumque redit Actaque verba refert:
258
‘hic mihi causa morae, vivarum obsessor aquarum:
259
8
hic tenuit fontes officiumque meum.’
260
addis ait culpae mendacia, Phoebus ‘et audes
261
fatidicum verbis fallere velle deum?
262
at tibi, dum lacteus haerebit in arbore ficus,
263
de nullo gelidae fonte bibentur aquae,’
264
dixit, et antiqui monumenta perennia facti,
265
Anguis, Avis, Crater sidera iuncta micant.
266
Tertia post Idus nudos aurora Lupercos
267
aspicit, et Fauni sacra bicornis eunt.
268
dicite, Pierides, sacrorum quae sit origo,
269
attigerint Lati as unde petita domos.
270
Pana deum pecoris veteres coluisse feruntur
271
Arcades: Arcadiis plurimus ille iugis,
272
testis erit Pholoe, testes Stymphalides undae,
273
quique citis Ladon in mare currit aquis,
274
cinctaque pinetis nemoris iuga Nonacrini,
275
altaque Cyllene1 Parrhasiaeque nives.
276
Pan erat armenti, Pan illic numen equarum;
277
munus ob incolumes ille ferebat oves.
278
transtulit Evander silvestria numina secum;
279
hic, ubi nunc urbs est, tum locus urbis erat.
280
inde deum colimus, devectaque sacra Pelasgis
281
flamen adhuc prisco more Dialis obit.1
282
cur igitur currant, et cur (sic currere mos est)
283
nuda ferant posita corpora veste, rogas?
284
ipse deus velox discurrere gaudet in altis
285
montibus et subitas concipit ipse fugas;
286
ipse deus nudus nudos iubet ire ministros,
287
nec satis ad cursus commoda vestis erat.
288
ante Iovem genitum terras habuisse feruntur
289
Arcades, et luna gens prior illa fuit.
290
vita feris similis, nullos agitata per usus:
291
artis adhuc expers et rude volgus erat.
292
pro domibus frondes norant, pro frugibus herbas,
293
nectar erat palmis hausta duabus aqua.
294
nullus anhelabat sub adunco vomere taurus,
295
nulla sub imperio terra colentis erat:
296
9
nullus adhuc erat usus equi, se quisque ferebat:
297
ibat ovis lana corpus amicta sua.
298
sub Iove durabant et corpora nuda gerebant
299
docta graves imbres et tolerare Notos.
300
nunc quoque detecti referunt monumenta vetusti
301
moris et antiquas testificantur opes.
302
sed cur praecipue fugiat velamina Faunus,
303
traditur antiqui fabula plena ioci.
304
forte comes dominae iuvenis Tirynthius ibat:
305
vidit ab excelso Faunus utrumque iugo.
306
vidit et incaluit, montana que numina, dixit
307
nil mihi vobiscum est: hic meus ardor erit.
308
ibat odoratis humeros perfusa capillis
309
Maeonis aurato conspicienda sinu:
310
aurea pellebant tepidos umbracula soles,
311
quae tamen Herculeae sustinuere manus,
312
iam Bacchi nemus et Tmoli vineta tenebat,
313
Hesperos et fusco roscidus ibat equo.
314
antra subit tofis laqueata et pumice vivo;
315
garrulus in primo limine rivus erat.
316
dumque parant epulas potandaque vina ministri,
317
cultibus Alciden instruit illa suis.
318
dat tenuis tunicas Gaetulo murice tinctas,
319
dat teretem zonam, qua modo cincta fuit.
320
ventre minor zona est; tunicarum vincla relaxat,
321
ut posset magnas exeruisse manus,
322
fregerat armillas non illa ad brachia factas,
323
scindebant magni vincula parva pedes.
324
ipsa capit clavamque gravem spoliumque leonis
325
conditaque in pharetra tela minora sua.
326
sic epulis functi sic dant sua corpora somno,
327
et positis iuxta secubuere toris;
328
causa, repertori vitis quia sacra parabant,
329
quae facerent pure, cum foret orta dies.
330
10
noctis erat medium, quid non amor improbus audet?
331
roscida per tenebras Faunus ad antra venit,
332
utque videt comites somno vinoque solutos,
333
spem capit in dominis esse soporis idem.
334
intrat, et huc illuc temerarius errat adulter
335
et praefert cautas subsequiturque manus,
336
venerat ad strati captata cubilia lecti
337
et felix prima sorte futurus erat.
338
ut tetigit fulvi saetis hirsuta leonis
339
vellera, pertimuit sustinuitque manum
340
attonitusque metu rediit, ut saepe viator
341
turbatus viso rettulit angue pedem,
342
inde tori, qui iunctus erat, velamina tangit
343
mollia, mendaci decipiturque nota.
344
ascendit spondaque sibi propiore recumbit,
345
et tumidum cornu durius inguen erat.
346
interea tunicas ora subducit ab ima:
347
horrebant densis aspera crura pilis,
348
cetera temptantem subito Tirynthius heros
349
reppulit: e summo decidit ille toro.
350
fit sonus, inclamat comites et lumina poscit
351
Maeonis: inlatis ignibus acta patent.
352
ille gemit lecto graviter deiectus ab alto,
353
membraque de dura vix sua tollit humo.
354
11
ridet et Alcides et qui videre iacentem,
355
ridet amatorem Lyda puella suum.
356
veste deus lusus fallentes lumina vestes
357
non amat et nudos ad sua sacra vocat,
358
adde peregrinis causas, mea Musa, Latinas,
359
inque suo noster pulvere currat equus,
360
cornipedi Fauno caesa de more capella
361
venit ad exiguas turba vocata dapes,
362
dumque sacerdotes veribus transuta salignis
363
exta parant, medias sole tenente vias,
364
Romulus et frater pastoralisque iuventus
365
solibus et campo corpora nuda dabant;
366
caestibus et iaculis et misso pondere saxi
367
brachia per lusus experienda dabant:
368
pastor ab excelso ‘per devia rura iuvencos,
369
Romule, praedones, et Reme,’ dixit agunt.
370
longum erat armari: diversis exit uterque
371
partibus; occursu praeda recepta Remi.
372
ut rediit, veribus stridentia detrahit exta
373
atque ait haec certe non nisi victor edet.
374
dicta facit Fabiique simul, venit inritus illuc
375
Romulus et mensas ossaque nuda videt;
376
12
risit et indoluit Fabios potuisse Remumque
377
vincere, Quintilios non potuisse suos.
378
fama manet facti: posito velamine currunt,
379
et memorem famam, quod bene cessit, habet,
380
forsitan et quaeras, cur sit locus ille Lupercal,
381
quaeve diem tali nomine causa notet.
382
Silvia Vestalis caelestia semina partu
383
ediderat patruo regna tenente suo.
384
is iubet auferri parvos et in amne necari:
385
quid facis? ex istis Romulus alter erit.
386
iussa recusantes peragunt lacrimosa ministri,
387
flent tamen et geminos in loca iussa ferunt.
388
Albula, quem Tiberim mersus Tiberinus in undis
389
reddidit, hibernis forte tumebat aquis:
390
hic, ubi nunc fora sunt, lintres errare videres,
391
quaque iacent valles, Maxime Circe, tuae.
392
huc ubi venerunt (neque enim procedere possunt
393
longius), ex illis unus et alter ait:
394
‘at quam sunt similes! at quam formosus uterque!
395
plus tamen ex illis iste vigoris habet,
396
si genus arguitur voltu, nisi fallit imago,
397
nescio quem in vobis suspicor esse deum —
398
at si quis vestrae deus esset originis auctor,
399
in tam praecipiti tempore
400
ferret opem; ferret opem certe, si non ope mater egeret,
401
quae facta est uno mater et orba die.
402
nata simul, moritura simul, simul ite sub undas
403
corpora!’ desierat deposuitque sinu.
404
vagierunt ambo pariter: sensisse putares,
405
hi redeunt udis in sua tecta genis,
406
sustinet impositos summa cavus alveus unda:
407
heu quantum fati parva tabella tulit!
408
13
alveus in limo silvis adpulsus opacis
409
paulatim fluvio deficiente sedet.
410
arbor erat: remanent vestigia, quaeque vocatur
411
Rumina nunc ficus, Romula ficus erat.
412
venit ad expositos (mirum!) lupa feta gemellos:
413
quis credat pueris non nocuisse feram?
414
non nocuisse parum est, prodest quoque: quos lupa nutrit,
415
perdere cognatae sustinuere manus,
416
constitit et cauda teneris blanditur alumnis
417
et fingit lingua corpora bina sua.
418
Marte satos scires: timor afuit, ubera ducunt
419
nec sibi promissi lactis aluntur ope.
420
illa loco nomen fecit, locus ipse Lupercis.
421
magna dati nutrix praemia lactis habet,
422
quid vetat Arcadio dictos a monte Lupercos?
423
Faunus in Arcadia templa Lycaeus habet.
424
nupta, quid expectas? non tu pollentibus herbis
425
nec prece nec magico carmine mater eris;
426
excipe fecundae patienter verbera dextrae,
427
iam socer optatum nomen habebit avi.
428
nam fuit illa dies, dura cum sorte maritae
429
reddebant uteri pignora rara sui.
430
quid mihi clamabat prodest rapuisse Sabinas,
431
Romulus (hoc illo sceptra tenente fuit)
432
‘si mea non vires, sed bellum iniuria fecit?
433
utilius fuerat non habuisse nurus.’
434
monte sub Esquilio multis incaeduus annis
435
Iunonis magnae nomine lucus erat.
436
14
huc ubi venerunt, pariter nuptaeque virique
437
suppliciter posito procubuere genu,
438
cum subito motae tremuere cacumina silvae
439
et dea per lucos mira locuta suos:
440
Italidas matres inquit sacer hircus inito.
441
obstipuit dubio territa turba sono.
442
augur erat (nomen longis intercidit annis,
443
nuper ab Etrusca venerat exul humo),
444
ille caprum mactat, iussae sua terga puellae
445
pellibus exsectis percutienda dabant,
446
luna resumebat decimo nova cornua motu,
447
virque pater subito nuptaque mater erat.
448
gratia Lucinae! dedit haec tibi nomina lucus,
449
aut quia principium tu, dea, lucis habes,
450
parce, precor, gravidis, facilis Lucina, puellis
451
maturumque utero molliter aufer onus.
452
orta dies fuerit, tu desine credere ventis:
453
perdidit illius temporis aura fidem;
454
flamina non constant, et sex reserata diebus
455
carceris Aeolii ianua lata patet,
456
iam levis obliqua subsedit Aquarius urna:
457
proximus aetherios excipe, Piscis, equos.
458
te memorant fratremque tuum (nam iuncta micatis
459
signa) duos tergo sustinuisse deos.
460
terribilem quondam fugiens Typhona Dione,
461
tunc cum pro caelo Iuppiter arma tulit,
462
venit ad Euphraten comitata Cupidine parvo
463
inque Palaestinae margine sedit aquae.
464
populus et cannae riparum summa tenebant,
465
spemque dabant salices hos quoque posse tegi.
466
dum latet, insonuit vento nemus; illa timore
467
pallet et hostiles credit adesse manus,
468
utque sinu tenuit natum, ‘succurrite, nymphae,
469
et dis auxilium ferte duobus!’ ait.
470
nec mora, prosiluit. pisces subiere gemelli:
471
pro quo nunc dignum sidera munus habent,
472
inde nefas ducunt genus hoc imponere mensis
473
nec violant timidi piscibus ora Syri.
474
Proxima lux vacua est, at tertia dicta Quirino
475
qui tenet hoc nomen, Romulus ante fuit,
476
sive quod hasta curis priscis est dicta Sabinis
477
(bellicus a telo venit in astra deus),
478
sive suum regi nomen posuere Quirites,
479
seu quia Romanis iunxerat ille Cures.
480
15
nam pater armipotens, postquam nova moenia vidit
481
multaque Romulea bella peracta manu,
482
Iuppiter, inquit, ‘habet Romana potentia vires:
483
sanguinis officio non eget illa mei.
484
redde patri natum, quamvis intercidit alter,
485
pro se proque Remo, qui mihi restat, erit.
486
unus erit, quem tu tolles in caerula caeli
487
tu mihi dixisti: sint rata dicta Iovis.’
488
Iuppiter adnuerat. nutu tremefactus uterque
489
est polus, et caeli pondera movit Atlas,
490
est locus, antiqui Capreae dixere paludem:
491
forte tuis illic, Romule, iura dabas,
492
sol fugit, et removent subeuntia nubila caelum,
493
et gravis effusis decidit imber aquis.
494
hinc tonat, hinc missis abrumpitur ignibus aether:
495
fit fuga, rex patriis astra petebat equis,
496
luctus erat, falsaeque patres in crimine caedis,
497
haesissetque animis forsitan illa fides;
498
sed Proculus Longa veniebat Iulius Alba,
499
lunaque fulgebat, nec facis usus erat,
500
cum subito motu saepes tremuere sinistrae:
501
rettulit ille gradus, horrueruntque comae,
502
pulcher et humano maior trabeaque decorus
503
Romulus in media visus adesse via
504
et dixisse simul ‘prohibe lugere Quirites,
505
nec violent lacrimis numina nostra suis;
506
tura ferant placentque novum pia turba Quirinum
507
et patrias artes militiamque colant.’ iussit
508
et in tenues oculis evanuit auras;
509
convocat hic populos iussaque verba refert.
510
templa deo fiunt, collis quoque dictus ab illo est,
511
et referunt certi sacra paterna dies.
512
lux quoque cur eadem Stultorum festa vocetur,
513
accipe, parva quidem causa, sed apta subest.
514
non habuit doctos tellus antiqua colonos:
515
lassabant agiles aspera bella viros,
516
plus erat in gladio quam curvo laudis aratro:
517
neglectus domino pauca ferebat ager.
518
16
farra tamen veteres iaciebant, farra metebant,
519
primitias Cereri farra resecta dabant,
520
usibus admoniti flammis torrenda dederunt
521
multaque peccato damna tulere suo.
522
nam modo verrebant nigras pro farre favillas,
523
nunc ipsas ignes corripuere casas;
524
facta dea est Fornax: laeti Fornace coloni
525
orant, ut fruges temperet illa suas.
526
curio legitimis nunc Fornacalia verbis
527
maximus indicit nec stata sacra facit,
528
inque foro, multa circum pendente tabella,
529
signatur certa curia quaeque nota;
530
stultaque pars populi, quae sit sua curia, nescit,
531
sed facit extrema sacra relata die.
532
Est honor et tumulis. Animas placate paternas
533
parvaque in extinctas munera ferte pyras.
534
parva petunt manes, pietas pro divite grata est
535
munere: non avidos Styx habet ima deos,
536
tegula porrectis satis est velata coronis
537
et sparsae fruges parcaque mica salis
538
inque mero mollita Ceres violaeque solutae:
539
haec habeat media testa relicta via.
540
nec maiora veto, sed et his placabilis umbra est
541
adde preces positis et sua verba focis,
542
hunc morem Aeneas, pietatis idoneus auctor,
543
attulit in terras, iuste Latine, tuas;
544
ille patris Genio sollemnia dona ferebat:
545
hinc populi ritus edidicere pios.
546
at quondam, dum longa gerunt pugnacibus armis
547
bella, Parentales deseruere dies.
548
non impune fuit; nam dicitur omine ab isto
549
Roma suburbanis incaluisse rogis.
550
vix equidem credo: bustis exisse feruntur
551
et tacitae questi tempore noctis avi,
552
perque vias urbis latosque ululasse per agros
553
deformes animas, volgus inane, ferunt.
554
17
post ea praeteriti tumulis redduntur honores,
555
prodigiisque venit funeribusque modus,
556
dum tamen haec fiunt, viduae cessate puellae:
557
expectet puros pinea taeda dies,
558
nec tibi, quae cupidae matura videbere matri,
559
comat virgineas hasta recurva comas.
560
conde tuas, Hymenaee, faces et ab ignibus atris
561
aufer! habent alias maesta sepulchra faces.
562
di quoque templorum foribus celentur opertis,
563
ture vacent arae stentque sine igne foci.
564
nunc animae tenues et corpora functa sepulcris
565
errant, nunc posito pascitur umbra cibo.
566
nec tamen haec ultra, quam tot de mense supersint
567
Luciferi, quot habent carmina nostra pedes,
568
hanc, quia iusta ferunt, dixere Feralia lucem;
569
ultima placandis manibus illa dies.
570
ecce anus in mediis residens annosa puellis
571
sacra facit Tacitae (nec tamen ipsa tacet),
572
et digitis tria tura tribus sub limine ponit,
573
qua brevis occultum mus sibi fecit iter;
574
tunc cantata ligat cum fusco licia plumbo
575
et septem nigras versat in ore fabas,
576
quodque pice adstrinxit, quod acu traiecit aena,
577
obsutum maenae torret in igne caput;
578
vina quoque instillat: vini quodcumque relictum est,
579
aut ipsa aut comites, plus tamen ipsa, bibit.
580
hostiles linguas inimicaque vinximus ora
581
dicit discedens ebriaque exit anus.
582
protinus a nobis, quae sit dea Muta, requires:
583
disce, per antiquos quae mihi nota senes.
584
Iuppiter immodico Iuturnae victus amore
585
multa tulit tanto non patienda deo:
586
illa modo in silvis inter coryleta latebat,
587
nunc in cognatas desiliebat aquas,
588
convocat hic nymphas, Latium quaecumque tenebant,
589
et iacit in medio talia verba choro:
590
‘invidet ipsa sibi vitatque, quod expedit illi,
591
vestra soror summo concubuisse deo.
592
consulite ambobus; nam quae mea magna voluptas,
593
18
utilitas vestrae magna sororis erit.
594
vos illi in prima fugienti obsistite ripa,
595
ne sua fluminea corpora mergat aqua.’
596
dixerat: adnuerant nymphae Tiberinides omnes,
597
quaeque colunt thalamos, Ilia diva, tuos.
598
forte fuit nais, Lara nomine, prima sed illi
599
dicta bis antiquum syllaba nomen erat,
600
ex vitio positum, saepe illi dixerat Almo
601
nata, tene linguam, nec tamen illa tenet,
602
quae simul ac tetigit Iuturnae stagna sororis,
603
effuge ait ripas; dicta refertque Iovis.
604
illa etiam Iunonem adiit, miserataque nuptas
605
naida Iuturnam vir tuus inquit amat.
606
Iuppiter intumuit, quaque est non usa modeste,
607
eripit huic linguam Mercuriumque vocat:
608
‘duc hanc ad manes; locus ille silentibus aptus.
609
nympha, sed infernae nympha paludis erit.’
610
iussa Iovis fiunt, accepit lucus euntes:
611
dicitur illa duci tunc placuisse deo.
612
vim parat hic, voltu pro verbis illa precatur,
613
et frustra muto nititur ore loqui.
614
fitque gravis geminosque parit, qui compita servant
615
et vigilant nostra semper in urbe, Lares.
616
Proxima cognati dixere Caristia cari,
617
et venit ad socios turba propinqua deos.
618
scilicet a tumulis et, qui periere, propinquis
619
protinus ad vivos ora referre iuvat
620
postque tot amissos, quicquid de sanguine restat,
621
aspicere et generis dinumerare gradus,
622
innocui veniant: procul hinc, procul impius esto
623
frater et in partus mater acerba suos,
624
cui pater est vivax, qui matris digerit annos,
625
quae premit invisam socrus iniqua nurum.
626
Tantalidae fratres absint et Iasonis uxor
627
et quae ruricolis semina tosta dedit,
628
et soror et Procne Tereusque duabus iniquus
629
et quicumque suas per scelus auget opes.
630
19
dis generis date tura boni (Concordia fertur
631
illa praecipue mitis adesse die)
632
et libate dapes, ut, grati pignus honoris,
633
nutriat incinctos missa patella Lares.
634
iamque ubi suadebit placidos nox humida somnos,
635
larga precaturi sumite vina manu,
636
et bene vos, bene te, patriae pater, optime Caesar!
637
dicite suffuso per sacra verba mero.
638
Nox ubi transient, solito celebretur honore
639
separat indicio qui deus arva suo.
640
Termine, sive lapis, sive es defossus in agro
641
stipes, ab antiquis tu quoque numen habes.
642
te duo diversa domini de parte coronant
643
binaque serta tibi binaque liba ferunt.
644
ara fit: huc ignem curto fert rustica testu
645
sumptum de tepidis ipsa colona focis,
646
ligna senex minuit concisaque construit arte
647
et solida ramos figere pugnat humo:
648
tum sicco primas inritat cortice flammas,
649
stat puer et manibus lata canistra tenet.
650
inde ubi ter fruges medios immisit in ignis,
651
porrigit incisos filia parva favos,
652
vina tenent alii; libantur singula flammis;
653
spectant, et linguis candida turba favet.
654
spargitur et caeso communis Terminus agno
655
nec queritur, lactans cum sibi porca datur,
656
conveniunt celebrantque dapes vicinia simplex
657
et cantant laudes, Termine sancte, tuas:
658
tu populos urbesque et regna ingentia finis:
659
omnis erit sine te litigiosus ager.
660
nulla tibi ambitio est, nullo corrumperis auro,
661
legitima servas credita rura fide.
662
si tu signasses olim Thyreatida terram,
663
corpora non leto missa trecenta forent,
664
nec foret Othryades congestis lectus in armis,
665
o quantum patriae sanguinis ille dedit!
666
quid, nova cum fierent Capitolia? nempe deorum
667
cuncta Iovi cessit turba locumque dedit:
668
20
Terminus, ut veteres memorant, inventus in aede
669
restitit et magno cum Iove templa tenet.
670
nunc quoque, se supra ne quid nisi sidera cernat,
671
exiguum templi tecta foramen habent.
672
ermine, post illud levitas tibi libera non est:
673
qua positus fueris in statione, mane,
674
nec tu vicino quicquam concede roganti,
675
ne videare hominem praeposuisse Iovi;
676
et seu vomeribus seu tu pulsabere rastris,
677
clamato tuus est hic ager, ille suus!
678
est via, quae populum Laurentes ducit in agros,
679
quondam Dardanio regna petita duci:
680
illa lanigeri pecoris tibi, Termine, fibris
681
sacra videt fieri sextus ab urbe lapis,
682
gentibus est aliis tellus data limite certo:
683
Romanae spatium est urbis et orbis idem.
684
Nunc mihi dicenda est regis fuga: traxit ab illa
685
sextus ab extremo nomina mense dies.
686
ultima Tarquinius Romanae gentis habebat
687
regna, vir iniustus, fortis ad arma tamen,
688
ceperat hic alias, alias everterat urbes
689
et Gabios turpi fecerat arte suos.
690
namque trium minimus, proles manifesta Superbi,
691
in medios hostes nocte silente venit.
692
nudarant gladios: occidite dixit ‘inermem!
693
hoc cupiant fratres Tarquiniusque pater,
694
qui mea crudeli laceravit verbere terga.’
695
dicere ut hoc posset, verbera passus erat.
696
luna fuit: spectant iuvenem gladiosque recondunt
697
tergaque deducta veste notata vident,
698
flent quoque et, ut secum tueatur bella, precantur:
699
callidus ignaris adnuit ille viris.
700
21
iamque potens misso genitorem appellat amico,
701
perdendi Gabios quod sibi monstret iter.
702
hortus odoratis suberat cultissimus herbis
703
sectus humum rivo lene sonantis aquae:
704
illic Tarquinius mandata latentia nati
705
accipit et virga lilia summa metit,
706
nuntius ut rediit decussaque lilia dixit,
707
filius agnosco iussa parentis ait.
708
nec mora, principibus caesis ex urbe Gabina
709
traduntur ducibus moenia nuda suis.
710
ecce, nefas visu, mediis altaribus anguis
711
exit et extinctis ignibus exta rapit,
712
consulitur Phoebus: sors est ita reddita: ‘matri
713
qui dederit princeps oscula, victor erit.’
714
oscula quisque suae matri properata tulerunt,
715
non intellecto credula turba deo.
716
Brutus erat stulti sapiens imitator, ut esset
717
tutus ab insidiis, dire Superbe, tuis;
718
ille iacens pronus matri dedit oscula Terrae,
719
creditus offenso procubuisse pede.
720
cingitur interea Romanis Ardea signis
721
et patitur longas obsidione moras,
722
dum vacat et metuunt hostes committere pugnam,
723
luditur in castris, otia miles agit.
724
Tarquinius iuvenis socios dapibusque meroque
725
accipit; ex illis rege creatus ait:
726
‘dum nos sollicitos pigro tenet Ardea bello
727
nec sinit ad patrios arma referre deos,
728
cquid in officio torus est sociatis? et ecquid
729
coniugibus nostris mutua cura sumus?’
730
quisque suam laudat: studiis certamina crescunt,
731
et fervet multo linguaque corque mero.
732
surgit, cui dederat clarum Collatia nomen:
733
non opus est verbis, credite rebus! ait.
734
22
nox superest: tollamur equis urbemque petamus!
735
dicta placent, frenis impediuntur equi,
736
pertulerant dominos, regalia protinus illi
737
tecta petunt: custos in fore nullus erat.
738
ecce nurus regis fusis per colla coronis
739
inveniunt posito pervigilare mero.
740
inde cito passu petitur Lucretia: nebat,
741
ante torum calathi lanaque mollis erat.
742
lumen ad exiguum famulae data pensa trahebant,
743
inter quas tenui sic ait illa sono:
744
‘mittenda est domino (nunc, nunc properate, puellae!)
745
quam primum nostra facta lacerna manu.
746
quid tamen auditis? nam plura audire potestis:
747
quantum de bello dicitur esse super?
748
postmodo victa cades: melioribus, Ardea, restas,
749
improba, quae nostros cogis abesse viros,
750
sint tantum reduces! sed enim temerarius ille
751
est meus et stricto qualibet ense ruit.
752
mens abit, et morior, quotiens pugnantis imago
753
me subit, et gelidum pectora frigus habet.’
754
desinit in lacrimas intentaque fila remittit,
755
in gremio voltum deposuitque suum.
756
23
hoc ipsum decuit: lacrimae decuere pudicae,
757
et facies animo dignaque parque fuit.
758
pone metum, veni! coniunx ait. illa revixit
759
deque viri collo dulce pependit onus.
760
interea iuvenis furiales regius ignis
761
concipit et caeco raptus amore furit,
762
forma placet niveusque color flavique capilli,
763
quique aderat nulla factus ab arte decor;
764
verba placent et vox, et quod corrumpere non est,
765
quoque minor spes est, hoc magis ille cupit,
766
iam dederat cantus lucis praenuntius ales,
767
cum referunt iuvenes in sua castra pedem,
768
carpitur adtonitos absentis imagine sensus
769
ille. recordanti plura magisque placent:
770
‘sic sedit, sic culta fuit, sic stamina nevit,
771
neglectae collo sic iacuere comae,
772
hos habuit voltus, haec illi verba fuerunt,
773
hic color, haec facies, hic decor oris erat.’
774
ut solet a magno fluctus languescere flatu,
775
sed tamen a vento, qui fuit, unda tumet,
776
sic, quamvis aberat placitae praesentia formae,
777
quem dederat praesens forma, manebat amor.
778
ardet et iniusti stimulis agitatus amoris
779
comparat indigno vimque dolumque toro.
780
exitus in dubio est: audebimus ultima! dixit,
781
‘viderit! audentes forsque deusque iuvat,
782
cepimus audendo Gabios quoque.’ talia fatus
783
ense latus cinxit tergaque pressit equi.
784
accipit aerata iuvenem Collatia porta
785
condere iam voltus sole parante suos.
786
hostis ut hospes init penetralia Collatini:
787
comiter excipitur; sanguine iunctus erat.
788
24
quantum animis erroris inest! parat inscia rerum
789
infelix epulas hostibus illa suis.
790
functus erat dapibus: poscunt sua tempora somnum
791
nox erat et tota lumina nulla domo:
792
surgit et aurata vagina liberat ensem
793
et venit in thalamos, nupta pudica, tuos.
794
utque torum pressit, ‘ferrum, Lucretia, mecum est.
795
natus’ ait regis Tarquiniusque loquor!
796
illa nihil: neque enim vocem viresque loquendi
797
aut aliquid toto pectore mentis habet,
798
sed tremit, ut quondam stabulis deprensa relictis
799
parva sub infesto cum iacet agna lupo.
800
quid faciat? pugnet? vincetur femina pugnans.
801
clamet? at in dextra, qui vetet, ensis erat.
802
effugiat? positis urgentur pectora palmis,
803
tunc primum externa pectora tacta manu.
804
instat amans hostis precibus pretioque minisque:
805
nec prece nec pretio nec movet ille minis.
806
25
nil agis: eripiam dixit ‘per crimina vitam:
807
falsus adulterii testis adulter ero:
808
interimam famulum, cum quo deprensa ferens.’
809
succubuit famae victa puella metu.
810
quid, victor, gaudes? haec te victoria perdet,
811
heu quanto regnis nox stetit una tuis!
812
iamque erat orta dies: passis sedet illa capillis,
813
ut solet ad nati mater itura rogum,
814
grandaevumque patrem fido cum coniuge castris
815
evocat, et posita venit uterque mora.
816
utque vident habitum, quae luctus causa, requirunt,
817
cui paret exequias, quove sit icta malo?
818
illa diu reticet pudibundaque celat amictu
819
ora: fluunt lacrimae more perennis aquae.
820
hinc pater, hinc coniunx lacrimas solantur et orant,
821
indicet, et caeco flentque paventque metu.
822
ter conata loqui ter destitit, ausaque quarto
823
non oculos ideo sustulit illa suos.
824
hoc quoque Tarquinio debebimus? eloquar, inquit,
825
eloquar infelix dedecus ipsa meum?
826
quaeque potest, narrat, restabant ultima: flevit,
827
et matronales erubuere genae,
828
dant veniam facto genitor coniunxque coacto:
829
quam dixit veniam vos datis, ipsa nego.
830
26
nec mora, celato fixit sua pectora ferro
831
et cadit in patrios sanguinulenta pedes.
832
tunc quoque iam moriens ne non procumbat honeste,
833
respicit; haec etiam cura cadentis erat.
834
ecce super corpus communia damna gementes
835
obliti decoris virque paterque iacent.
836
Brutus adest tandemque animo sua nomina fallit
837
fixaque semianimi corpore tela rapit
838
stillantemque tenens generoso sanguine cultrum
839
edidit impavidos ore minante sonos:
840
‘per tibi ego hunc iuro fortem castumque cruorem
841
perque tuos manes, qui mihi numen erunt,
842
Tarquinium profuga poenas cum stirpe daturum,
843
iam satis est virtus dissimulata diu.’
844
illa iacens ad verba oculos sine lumine movit
845
visaque concussa dicta probare coma.
846
fertur in exequias animi matrona virilis
847
et secum lacrimas invidiamque trahit,
848
volnus inane patet. Brutus clamore Quirites
849
concitat et regis facta nefanda refert.
850
Tarquinius cum prole fugit, capit annua consul
851
iura: dies regnis illa suprema fuit.
852
Fallimur, an veris praenuntia venit hirundo
853
nec metuit, ne qua versa recurrat hiems?
854
saepe tamen, Procne, nimium properasse querens,
855
virque tuo Tereus frigore laetus erit.
856
Iamque duae restant noctes de mense secundo,
857
Marsque citos iunctis curribus urget equos:
858
ex vero positum permansit Equirria nomen,
859
quae deus in Campo prospicit ipse suo.
860
iure venis, Gradive: locum tua tempora poscunt,
861
signatusque tuo nomine mensis adest.
862
venimus in portum libro cum mense peracto:
863
naviget hinc alia iam mihi linter aqua.
864