Disticha

Sī deus est animus, nōbīs ut carmina dīcunt,

Hic tibi praecipuē sit pūrā mente colendus.

Plūs vigilā semper nec somnō dēditus estō;

Nam diuturna quiēs vitiīs alimenta ministrat.

Virtūtem prīmam esse putō compescere linguam:

Proximus ille deō est, quī scit ratiōne tacēre.

Sperne repugnandō tibi tū contrārius esse:

Conveniet nūllī, quī sēcum dissidet ipse.

Sī vītam īnspiciās hominum, sī dēnique mōrēs:

Cum culpant aliōs, nēmō sine crīmine vīvit.

Quae nocitūra tenēs, quamvīs sint cāra, relinque:

Ūtilitās opibus praepōnī tempore dēbet.

Cōnstāns et lēnis, ut rēs expostulat, estō:

Temporibus mōrēs sapiēns sine crīmine mūtat.

Nīl temere uxōrī dē servīs crēde querentī;

Saepe enim mulier, quem conjunx dīligit, ōdit.

Cumque monēs aliquem, nec sē velit ille monērī,

Sī tibi sit cārus, nōlī dēsistere coeptīs.

Contrā verbōsōs nōlī contendere verbīs:

Sermo datur cūnctīs, animī sapientia paucīs.

Dīlige sīc aliōs, ut sīs tibi cārus amīcus;

Sīc bonus ēsto bonīs, nē tē mala damna sequantur.

Rūmōrēs fuge, nē incipiās novus auctor habērī,

Nam nūllī tacuisse nocet, nocet esse locūtum.

Rem tibi prōmissam certam prōmittere nōlī;

Rāra fidēs ideō est, quia multī multa loquuntur.

Cum tē aliquis laudat, jūdex tuus esse mementō;

Plūs aliīs dē tē, quam tū tibi, crēdere nōlī.

Officium alterius multīs nārrāre mementō,

Atque aliīs cum tū bene fēceris ipse, silētō.

Multōrum cum facta senex et dicta recēnsēs,

Fac tibi succurrant, juvenis quae fēceris ipse.

Nē cūrēs, sī quis tacitō sermōne loquātur;

Cōnscius ipse sibī dē sē putat omnia dīcī.

Cum fuerīs fēlīx, quae sunt adversa, cavētō;

Nōn eōdem cursū respondent ultima prīmīs.

Cum dubia et fragilis sit nōbīs vīta tribūta,

In morte alterius spem tū tibi pōnere nōlī.

Exiguum mūnus cum dat tibi pauper amīcus,

Accipitō placidē, plēnē laudāre mementō.

Īnfantem nūdum cum tē nātūra creārit,

Paupertātis onus patienter ferre mementō.

Nē timeās illam, quae vītae est ultima fīnis:

Quī mortem metuit āmittit gaudia vītae,

Sī tibi prō meritīs nēmō respondet amīcus

Incūsāre deum nōlī, sed tē ipse coercē.

Nē tibi quid dēsit, quaesītīs ūtere parcē,

Utque, quod est, servēs, semper tibi dēesse putātō.

Quod praestāre potes, nē bis prōmīseris ūllī,

Nē sīs ventōsus, dum vīs bonus esse vidērī.

Quī simulat verbīs nec corde est fīdus amīcus,

Tū quoque fac simulēs: sīc ars dēlūditur arte

Nōlī hominēs blandō nimium sermōne probāre;

Fistula dulce canit, volucrem dum dēcipit auceps.

Cum tibi sint nātī nec opēs, tunc artibus illōs

Īnstrue, quō possint inopem dēfendere vītam.

Quod vīle est, cārum, quod cārum, vīle putātō;

Sīc tibi nec cupidus nec avārus nōsceris ūllī.

Quae culpāre solēs, ea tū nē fēceris ipse:,

Turpe est doctōrī, cum culpa redarguit ipsum.

Quod jūstum est, petitō, vel quod videātur honestum

Nam stultum est petere, quod possit jūre negārī.

Ignōtum tibi tū nōlī praepōnere nōtīs;

Cognita jūdiciō cōnstant, incognita cāsū.

Cum dubia incertīs versētur vīta perīclīs,

Prō lucrō tibi pōne diem quīcumque labōrās.

Vincere cum possīs, interdum cēde sodālī;

Obsequiō quoniam dulcēs retinentur amīcī.

Nē dubitēs, cum magna petās, impendere parvā:

Hīs etenim rēbus conjungit grātia cārōs.

Lītem īnferre cavē, cum quō tibi grātia jūncta est;

Īra odium generat, concordia nūtrit amōrem.

Servōrum culpīs cum tē dolor urget in īram,

Ipse tibī moderāre, tuīs ut parcere possīs.

Quem superāre potes, interdum vince ferendō;

Maxima enim mōrum semper patientia virtūs.

Cōnservā potius, quae sunt jam parta, labōre;

Cum labor in damnō est, crēscit mortālis egestās.

Dapsilis interdum nōtīs et cārus amīcīs,

Cum fuerīs fēlīx, semper tibi proximus estō.

Tellūris sī forte velīs cognōscere cultūs,

Virgilium legitō; quod sī mage nōsse labōrās

Herbārum vīrēs, Mācer tibi carmina dīcit.

Sī rōmāna cupīs et pūnica nōscere bella,

Lūcānum quaerās, quī Mārtis proelia dīxit.

Sī quid amāre libet, vel discere amāre legendō,

Nāsōnem petitō; sīn autem cūra tibi haec est,

Ut sapiēns vīvās, audī, quae discere possīs,

Per quae sēmōtum vitiīs dēdūcitur aevum;

Ergō ades et, quae sit sapientia, disce legendō.

Sī potes, ignōtīs etiam prōdesse mementō;

Ūtilius rēgnō est meritīs adquīrere amīcōs.

Mitte arcāna deī caelumque inquīrere quid sit;

Cum sīs mortālis, quae sunt mortālia cūra.

Linque metum lētī; nam stultum est tempore in omnī,

Dum mortem metuis, āmittere gaudia vītae.

Īrātus dē rē incertā contendere nōlī;

Impedit īra animum, nē possit cernere vērum.

Fac sūmptum properē, cum rēs dēsīderat ipsa;

Dandum etenim est aliquid, dum tempus postulat aut rēs.

Quod nimium est, fugitō, parvō gaudēre mementō;

Tūta mage est puppis modicō quae flūmine fertur.

Quod pudeat, sociōs prūdēns cēlāre mementō;

Nē plūrēs culpent id, quod tibi displicet ūnī.

Nōlo putēs prāvōs hominēs peccāta lucrārī;

Temporibus peccāta latent, sed tempore pārent,

Corporis exiguī vīrēs contemnere nōlī;

Cōnsiliō pollet, cui vim nātūra negāvit.

cui scierīs nōn esse parem prō tempore cēde;

Victōrem ā vīctō superārī saepe vidēmus.

Adversum nōtum nōlī contendere verbīs;

Līs minimīs verbīs interdum maxima crēscit.

Quid deus intendat, nōlī perquīrere sorte;

Quid statuat dē tē, sine tē dēlīberat ille.

Invidiam nimiō cultū vītāre mementō,

Quae sī nōn laedit, tamen hanc sufferre molestum est.

Estō animō fortī, cum sīs damnātus inīquē;

Nēmo diū gaudet, quī jūdice vincit inīquō.

Lītis praeteritae nōlī maledicta referre;

Post inimīcitiās īram meminisse malōrum est.

Nec tē collaudēs nec tē culpāveris ipse;

Hoc faciunt stultī, quōs glōria vexat inānis.

Ūtere quaesītīs modicē, cum sūmptus abundat,

Lābitur exiguō, quod partum est tempore longō.

Īnsipiēns estō, cum tempus postulat aut rēs;

Stultitiam simulāre locō prūdentia summa est.

Luxuriam fugitō, simul et vītāre mementō

Crīmen avāritiae; nam sunt contrāria fāmae,

Nōlī tū quaedam referentī crēdere semper;

Exigua est tribuenda fidēs, quia multa loquuntur.

Quae pōtū peccās, ignōscere tū tibi nōlī;

Nam crīmen nūllum vīnī est, sed culpa bibentis.

Cōnsilium arcānum tacitō committe sodālī;

Corporis auxilium medicō committe fidēlī.

Nōlī successūs indignōs ferre molestē;

Indulget fortūna malīs, ut laedere possit,

Prōspice, quī veniant, hōs cāsūs esse ferendōs;

Nam levius laedit, quidquid praevīdimus ante.

Rēbus in adversīs animum submittere nōlī;

Spem retinē; spēs ūna hominem nec morte relinquit.

Rem, tibi quam nōscīs aptam, dīmittere nōlī;

Fronte capillātā, post est occāsio calva.

Quod sequitur spectā, quodque imminet ante vidētō;

Illum imitāre deum, partem quī spectat utramque.

Fortius ut valeās, interdum parcior estō;

Pauca voluptātī dēbentur, plūra salūtī.

Jūdicium populī numquam contempseris ūnus,

Nē nūllī placeās, dum vīs contemnere multōs.

Sit tibi praecipuē, quod prīmum est, cūra salūtis;

Tempora nec culpēs, cum sīs tibi causa dolōris.

Somnia nē cūrēs; nam mēns hūmāna, quod optat,

Dum vigilat, spērat; per somnum cernit id ipsum.

Hoc quīcumque velīs carmen cognōscere lēctor,

Cum praecepta ferat, quae sunt grātissima vītae:

Īnstrue praeceptīs animum, nec discere cessēs;

Nam sine doctrīnā vīta est quasi mortis imāgō.

Commoda multa ferēs, sīn autem sprēveris illud,

Nōn mē doctōrem sed tē neglēxeris ipse

Cum rēctē vīvās, nē cūrēs verba malōrum;

Arbitriī nōn est nostrī, quid quisque loquātur.

Prōductus testis, salvō tamen ante pudōre,

Quantumcumque potes, cēlātō crīmen amīcī.

Sermōnēs blandōs blaesōsque cavēre mementō;

Simplicitās vērī fāma est, fraus ficta loquendī.

Sēgnitiem fugitō, quae vītae ignāvia fertur;

Nam cum animus languet, cōnsūmit inertia corpus.

Interpōne tuīs interdum gaudia cūrīs,

Ut possīs animō quemvīs sufferre labōrem.

Alterius dictum aut factum Mē carpseris unquam,

Exemplō similī nē tē dērīdeat alter.

Quod tibi sors dederit tabulīs suprēma notātō;

Augendō servā, nē sīs, quem fāma loquātur.

Cum tibi dīvitiae superant in fīne senectae

Mūnificus facitō vīvās, nōn parcus amīcīs.

Ūtile cōnsilium dominus nē dēspice servī;

Nūllīus sēnsum, sī prōdest, tempseris unquam.

Rēbus et in cēnsū sī nōn est, quod fuit ante,

Fac vīvās contentus eō, quod tempora praebent.

Uxōrem fuge nē dūcās sub nōmine dōtis,

Nec retinēre velīs, sī coeperit esse molesta.

Multōrum disce exemplīs, quae facta sequāris,

Quae fugiās; vīta est nōbīs aliēna magistra.

Quod potes, id temptā, operis nē pondere pressū

Succumbat labor et frūstrā temptāta relinquās.

Quod nōstī haud rēctē factum, nōlīto tacēre,

Nē videāre malōs imitārī velle tacendō.

Jūdicis auxilium sub inīquā lēge rogātō;

Ipsae etiam lēgēs cupiunt, ut jūre rogentur.

Quod meritō paterīs, patienter ferre mementō,

Cumque reus tibi sīs, ipsum tē jūdice damnā.

Multa legās facitō, perlēctīs neglege multa;

Nam mīranda canunt, sed nōn crēdenda poētae.

Inter convīvās fac sīs sermōne modestus,

Nē dīcāre loquāx, cum vīs urbānus habērī.

Conjugis īrātae nōlī tū verba timēre;

Nam lacrimīs struit īnsidiās, cum fēmina plōrat.

Ūtere quaesītīs, sed nē videāris abūtī;

Quī sua cōnsūmunt, cum deest, aliēna sequuntur.

Fac tibi prōpōnās mortem nōn esse timendam,

Quae bona sī nōn est, fīnis tamen illa malōrum est.

Uxōris linguam, sī frūgī est, ferre mementō,

Namque malum est, nōn velle patī nec posse tacēre.

Dīlige nōn aegrā cārōs pietāte parentēs.

Nec mātrem offendās, dum vīs bonus esse parentī.

Sēcūram quīcumque cupis perdūcere vītam,

Nec vitiīs haerēre animōs, quae mōribus obsint.

Haec praecepta tibī semper relegenda mementō;

Inveniēs, quō tē possīs mūtāre, magistrum.

Dēspice dīvitiās, sī vīs animō esse beātus,

Quās quī suscipiunt, mendīcant semper avārī.

Commoda nātūrae nūllō tibi tempore dēerunt,

Sī contentus eō fuerīs quod postulat ūsus.

Cum sīs incautus nec rem ratiōne gubernēs,

Nōlī fortūnam, quae nōn est, dīcere caecam.

Dīlige dēnarium, sed parcē dīlige fōrmam,

Quam nēmō sānctus nec honestus captat habēre.

Cum fuerīs locuplēs, corpus cūrāre mementō;

Aeger dīves habet nummōs, sē nōn habet ipsum.

Verbera cum tulerīs discēns aliquando magistrī,

Fer patris imperium, cum verbīs exit in īram.

Rēs age, quae prōsunt, rūrsus vītāre mementō

In quibus error inest, nec spēs est certa labōris.

Quod dōnāre potes, grātīs concēde rogantī;

Nam rēctē fēcisse bonīs in parte lucrōsum est.

Quod tibi suspectum est, cōnfestim discute, quid sit;

Namque solent, prīmō quae sunt neglēcta, nocēre.

Cum tē dētineat Veneris damnōsa voluptās,

Indulgēre gulae nōlī, quae ventris amīca est.

Cum tibi prōpōnās animālia cūncta timēre,

Ūnum praecipuē tibi plūs hominem esse timendum.

Cum tibi praevalidae fuerint in corpore vīrēs,

Fac sapiās; sīc tū poteris vir fortis habērī.

Auxilium ā nōtīs petitō, sī forte labōrēs;

Nec quisquam melior medicus quam fīdus amīcus.

Cum sīs ipse nocēns, moritur cūr victima prō tē?

Stultitia est morte alterius spērāre salūtem.

Cum tibi vel socium vel fīdum quaeris amīcum,

Nōn tibi fortūna est hominis sed vīta petenda.

Ūtere quaesītīs opibus, fuge nōmen avārī;

Quid tibi dīvitiae prōsint, sī pauper abundēs?

Sī fāmam servāre cupis, dum vīvis, honestam

Fac fugiās animō, quae sunt mala gaudia vītae.

Cum sapiās animō, nōlī rīdēre senectam;

Nam quīcumque senet, sēnsus puerīlis in illō est.

Disce aliquid; nam cum subitō fortūna recessit

Ars remanet vītamque hominis nōn dēserit unquam.

Prōspicitō tēcum tacitus, quid quisque loquātur;

Sermō hominum mōrēs et cēlat et indicat īdem.

Exercē studium, quamvīs percēperis artem,

Ut cūra ingenium, sīc et manus adjuvat ūsum.

Multum ventūrī nē cūrēs tempora fātī;

Nōn metuit mortem, quī scit contemnere vītam,

Disce, sed ā doctīs; indoctōs ipse docētō;

Prōpāganda etenim est rērum doctrīna bonārum.

Hoc bibe quod possīs, sī tū vīs vīvere sānus;

Morbī causa malī nimia est quaecumque voluptās.

Laudāris quodcumque palam, quodcumque probāris,

Hoc vide, nē rūrsus levitātis crīmine damnēs.

Tranquillīs rēbus semper dīversa timētō,

Rūrsus in adversīs melius spērāre mementō.

Discere nē cessēs; cūrā sapientia crēscit;

Rāra datur longō prūdentia temporis ūsū.

Parcē laudātō; nam quem tū saepe probārīs,

Ūna diēs quālis fuerit ostendet amīcus.

Nōn pudeat quae nescierīs tē velle docērī;

Scīre aliquid laus est, culpa est nihil discere velle.

Cum Venere et Bacchō līs est et jūncta voluptās;

Quod lautum est animō complectere, sed fuge lītēs.

Dēmissōs animō et tacitōs vītāre mementō;

Quod flūmen placidum est, forsan latet altius unda.

Cum tibi displiceat rērum fortūna tuārum

Alterius spectā, quō sīs discrīmine pejor.

Quod potes id temptā; nam lītus carpere rēmīs

Tūtius est multō quam vēlum tendere in altum.

Contrā hominem jūstum prāvē contendere nōlī;

Semper enim deus injūstās ulcīscitur īrās.

Ēreptīs opibus nōlī maerēre dolendō,

Sed potius gaudē, sī tē contingat habēre.

Est jactūra gravis quaesītum āmittere damnō;

Sunt quaedam, quae ferre decet patienter amīcum.

Tempora longa tibī nōlī prōmittere vītae;

Quōcumque ingrederis sequitur mors corporis umbrā.

Tūre deum plācā, vitulum sine crēscat arātrō;

Nē crēdās plācāre deum, cum caede litātur.

Cēde locum laesus fortūnae, cēde potentī;

Laedere quī potuit, prōdesse aliquando valēbit.

Cum quid peccāris, castīgā tē ipse subinde;

Vulnera dum sānās, dolor est medicīna dolōris.

Damnārīs numquam post longum tempus amīcum,

Mūtāvit mōrēs, sed pignora prīma mementō.

Grātior officiīs, quō sīs mage cārior, esto,

Nē nōmen subeās quod dīcitur officiperdī.

Suspectus caveās nē sīs miser omnibus hōrīs,

Nam timidīs et suspectīs aptissima mors est.

Cum fuerīs propriōs servōs mercātus in ūsūs,

Et famulōs dīcās, hominēs tamen esse mementō.

Quam prīmum rapienda tibi est occāsio prīma,

Nē rūrsus quaerās quae jam neglēxeris ante.

Morte repentīnā nōlī gaudēre malōrum:

Fēlīcēs obeunt quōrum sine crīmine vīta est.

Cum tibi sit conjunx, nē rēs et fāma labōret,

Vītandum dūcās inimīcum nōmen amīcī.

Cum tibi contigerit studiō cognōscere multa,

Fac discās multa, vītā nīl discere velle.

Mīrārīs verbīs nūdīs mē scrībere versūs?

Hoc brevitās fēcit, sēnsūs conjungere bīnōs.