De Rerum Natura

Quis potis est dignum pollentī pectore carmen

condere prō rērum majestāte hīsque repertīs?

quisve valet verbīs tantum, quī fingere laudēs

prō meritīs ejus possit, quī tālia nōbīs

pectore parta suō quaesītaque praemia līquit?

nēmō, ut opīnor, erit mortālī corpore crētus.

nam si, ut ipsa petit majestās cognita rērum,

dīcendum est, deus ille fuit, deus, inclyte Memmī,

quī prīnceps vītae ratiōnem invēnit eam quae

nunc appellātur sapientia, quīque per artem

flūctibus et tantīs vītam tantīsque tenebrīs

in tam tranquillō et tam clārā lūce locāvit.

cōnfer enim dīvīna aliōrum antīqua reperta.

namque Cerēs fertur frūgēs Līberque liquōris

vītigenī laticem mortālibus īnstituisse;

cum tamen hīs posset sine rēbus vīta manēre,

ut fāma est aliquās etiam nunc vīvere gentīs.

at bene nōn poterat sine pūrō pectore vīvī;

quō magis hic meritō nōbīs deus esse vidētur,

ex quō nunc etiam per magnās dīdita gentīs

dulcia permulcent animōs sōlācia vītae.

Herculis antistāre autem sī facta putābis,

longius ā vērā multō ratiōne ferēre.

quid Nemeaeus enim nōbīs nunc magnus hiātus

ille leōnis obēsset et horrēns Arcadius sūs,

tantō opere officerent nōbīs Stymphāla colentēs?

dēnique quid Crētae taurus Lernaeaque pestis

hȳdra venēnātīs posset vāllāta colubrīs?

quidve tripectora tergeminī vīs Gēryonāī

et Diomēdis equī spīrantēs nāribus ignem

Thrācia Bistoniāsque plagās atque Ismara propter

aureaque Hesperidum servāns fulgentia māla,

asper, acerba tuēns, immānī corpore serpēns

arboris amplexus stirpēs? quid dēnique obesset

propter Atlantēum lītus pelagīque sevēra,

quō neque noster adit quisquam nec barbarus audet?

cētera dē genere hōc quae sunt portenta perēmpta,

sī nōn victa forent, quid tandem vīva nocērent?

nīl, ut opīnor: ita ad satiātem terra ferārum

nunc etiam scatit et trepidō terrōre replēta est

per nemora ac montīs magnōs silvāsque profundās;

quae loca vītandī plērumque est nostra potestās.

at nisi pūrgātum est pectus, quae proelia nōbīs

atque perīcula tum est ingrātīs īnsinuandum!

quantae tum scindunt hominem cuppēdinis ācrēs

sollicitum cūrae quantīque perinde timōrēs!

quidve superbia spurcitia ac petulantia? quantās

efficiunt clādēs! quid luxūs dēsidiaeque?

haec igitur quī cūncta subēgerit ex animōque

expulerit dictīs, nōn armīs, nōnne decēbit

hunc hominem numerō dīvum dignārier esse?

cum bene praesertim multa ac dīvīnitus ipsīs

jam mortālibus ē dīvīs dare dicta suērit

atque omnem rērum nātūram pandere dictīs.

Cujus ego ingressus vestīgia dum ratiōnēs

persequor ac doceō dictīs, quō quaeque creāta

foedere sint, in eō quam sit dūrāre necessum

nec validās valeant aevī rescindere lēgēs,

quō genere in prīmīs animī nātūra reperta est

nātīvō prīmum cōnsistere corpore crēta,

nec posse incolumem magnum dūrāre per aevum,

sed simulācra solēre in somnīs fallere mentem,

cernere cum videāmur eum quem vīta relīquit,

quod super est, nunc hūc ratiōnis dētulit ōrdō,

ut mihi mortālī cōnsistere corpore mundum

nātīvumque simul ratiō reddunda sit esse;

et quibus ille modīs congressus māteriāī

fundārit terram caelum mare sīdera sōlem

lūnāīque globum; tum quae tellūre animantēs

extiterint, et quae nūllō sint tempore nātae;

quōve modō genus hūmānum variante loquellā

coeperit inter sē vēscī per nōmina rērum;

et quibus ille modīs dīvum metus īnsinuārit

pectora, terrārum quī in orbī sāncta tuētur

fāna lacūs lūcōs ārās simulācraque dīvum.

praetereā sōlis cursūs lūnaeque meātūs

expediam quā vī flectat nātūra gubernāns;

nē forte haec inter caelum terramque reāmur

lībera sponte suā cursūs lūstrāre perennīs,

mōrigera ad frūgēs augendās atque animantīs,

nēve aliquā dīvum volvī ratiōne putēmus.

nam bene quī didicēre deōs sēcūrum agere aevum,

sī tamen intereā mīrantur quā ratiōne

quaeque gerī possint, praesertim rēbus in illīs

quae superā caput aetheriīs cernuntur in ōrīs,

rūrsus in antīquās referuntur rēligiōnēs

et dominōs ācrīs adscīscunt, omnia posse

quōs miserī crēdunt, ignārī quid queat esse,

quid nequeat, fīnīta potestās dēnique cuique

quā nam sit ratiōne atque altē terminus haerēns.

Quod super est, nē tē in prōmissīs plūra morēmur,

prīncipiō maria ac terrās caelumque tuēre;

quōrum nātūram triplicem, tria corpora, Memmī,

trīs speciēs tam dissimilīs, tria tālia texta,

ūna diēs dabit exitiō, multōsque per annōs

sustentāta ruet mōlēs et māchina mundī.

nec mē animī fallit quam rēs nova mīraque mentī

accidat exitium caelī terraeque futūrum,

et quam difficile id mihi sit pervincere dictīs;

ut fit ubi īnsolitam rem adportēs auribus ante

nec tamen hanc possīs oculōrum subdere vīsū

nec jacere indu manūs, via quā mūnīta fidēī

proxima fert hūmānum in pectus templaque mentis.

sed tamen effābor. dictīs dabit ipsa fidem rēs

forsitan et graviter terrārum mōtibus ortīs

omnia conquassārī in parvō tempore cernēs.

quod procul ā nōbīs flectat fortūna gubernāns,

et ratiō potius quam rēs persuādeat ipsa

succidere horrisonō posse omnia victa fragōre.

Quā prius adgrediar quam dē rē fundere fāta

sānctius et multō certā ratiōne magis quam

Pȳthia quae tripode ā Phoebī laurōque profātur,

multa tibi expediam doctīs sōlācia dictīs;

rēligiōne refrēnātus nē forte reāris

terrās et sōlem et caelum, mare sīdera lūnam,

corpore dīvīnō dēbēre aeterna manēre,

proptereāque putēs rītū pār esse Gigantum

pendere eōs poenās inmānī prō scelere omnīs,

quī ratiōne suā disturbent moenia mundī

praeclārumque velint caelī restinguere sōlem

inmortālia mortālī sermōne notantēs;

quae procul usque adeō dīvīnō ā nūmine distent

inque deum numerō quae sint indigna vidērī,

nōtitiam potius praebēre ut posse putentur

quid sit vītālī mōtū sēnsūque remōtum.

quippe etenim nōn est, cum quōvīs corpore ut esse

posse animī nātūra putētur cōnsiliumque.

sīcut in aethere nōn arbor, nōn aequore salsō

nūbēs esse queunt neque piscēs vīvere in arvīs

nec cruor in lignīs neque saxīs sūcus inesse,

certum ac dispositum est ubi quicquid crēscat et insit,

sīc animī nātūra nequit sine corpore orīrī

sōla neque ā nervīs et sanguine longius esse.

quod sī posset enim, multō prius ipsa animī vīs

in capite aut umerīs aut īmīs calcibus esse

posset et innāscī quāvīs in parte solēret,

tandem in eōdem homine atque in eōdem vāse manēre.

quod quoniam nostrō quoque cōnstat corpore certum

dispositumque vidētur ubi esse et crēscere possit

seorsum anima atque animus, tantō magis īnfitiandum

tōtum posse extrā corpus fōrmamque animālem

putribus in glēbīs terrārum aut sōlis in ignī

aut in aquā dūrāre aut altīs aetheris ōrīs.

haud igitur cōnstant dīvīnō praedita sēnsū,

quandoquidem nequeunt vītāliter esse animāta.

Illud item nōn est ut possīs crēdere, sēdēs

esse deum sānctās in mundī partibus ūllīs.

tenuis enim nātūra deum longēque remōta

sēnsibus ab nostrīs animī vix mente vidētur;

quae quoniam manuum tāctum suffūgit et ictum,

tāctile nīl nōbīs quod sit contingere dēbet;

tangere enim nōn quit quod tangī nōn licet ipsum.

quārē etiam sēdēs quoque nostrīs sēdibus esse

dissimilēs dēbent, tenuēs dē corpore eōrum;

quae tibi posterius largō sermōne probābō.

Dīcere porrō hominum causā voluisse parāre

praeclāram mundī nātūram proptereāque

adlaudābile opus dīvum laudāre decēre

aeternumque putāre atque inmortāle futūrum,

nec fās esse, deum quod sit ratiōne vetustā

gentibus hūmānīs fundātum perpetuō aevō,

sollicitāre suīs ūllā vī ex sēdibus umquam

nec verbīs vexāre et ab īmō ēvertere summa,

cētera dē genere hōc adfingere et addere, Memmī,

dēsipere est. quid enim inmortālibus atque beātīs

grātia nostra queat largīrier ēmolumentī,

ut nostrā quicquam causā gerere adgrediantur?

quidve novī potuit tantō post ante quiētōs

inlicere ut cuperent vītam mūtāre priōrem?

nam gaudēre novīs rēbus dēbēre vidētur

cui veterēs obsunt; sed cui nihil accidit aegrī

tempore in ante āctō, cum pulchrē dēgeret aevum,

quid potuit novitātis amōrem accendere tālī?

quidve malī fuerat nōbīs nōn esse creātīs?

an, crēdō, in tenebrīs vīta ac maerōre jacēbat,

dōnec dīlūxit rērum genitālis orīgō?

nātus enim dēbet quīcumque est velle manēre

in vītā, dōnec retinēbit blanda voluptās;

quī numquam vērō vītae gustāvit amōrem

nec fuit in numerō, quid obest nōn esse creātum?

exemplum porrō gignundīs rēbus et ipsa

nōtitiēs hominum dīvīs unde īnsita prīmum est,

quid vellent facere ut scīrent animōque vidērent,

quōve modō est umquam vīs cognita prīncipiōrum

quidque inter sēsē permūtātō ōrdine possent.

sī nōn ipsa dedit speciem nātūra creandī?

namque ita multa modīs multīs prīmōrdia rērum

ex īnfīnītō jam tempore percita plāgīs

ponderibusque suīs cōnsuērunt concita ferrī

omnimodīsque coīre atque omnia pertemptāre,

quaecumque inter sē possint congressa creāre,

ut nōn sit mīrum, sī in tālīs dispositūrās

dēciderunt quoque et in tālīs vēnēre meātūs,

quālibus haec rērum geritur nunc summa novandō.

Quod sī jam rērum ignōrem prīmōrdia quae sint,

hoc tamen ex ipsīs caelī ratiōnibus ausim

cōnfirmāre aliīsque ex rēbus reddere multīs,

nēquāquam nōbīs dīvīnitus esse parātam

nātūram rērum: tantā stat praedita culpā.

prīncipiō quantum caelī tegit impetus ingēns,

inde avidam partem montēs silvaeque ferārum

possēdēre, tenent rūpēs vastaeque palūdēs

et mare, quod lātē terrārum distinet ōrās.

inde duās porrō prope partīs fervidus ārdor

adsiduusque gelī cāsus mortālibus aufert.

quod super est arvī, tamen id nātūra suā vī

sentibus obdūcat, nī vīs hūmāna resistat

vītāī causā validō cōnsuēta bidentī

ingemere et terram pressīs prōscindere arātrīs.

sī nōn fēcundās vertentēs vōmere glēbās

terrāīque solum subigentēs cīmus ad ortūs.

sponte suā nequeant liquidās existere in aurās.

et tamen interdum magnō quaesīta labōre

cum jam per terrās frondent atque omnia flōrent,

aut nimiīs torret fervōribus aetherius sōl

aut subitī peremunt imbrēs gelidaeque pruīnae

flābraque ventōrum violentō turbine vexant.

praetereā genus horriferum nātūra ferārum

hūmānae gentī īnfēstum terrāque marīque

cūr alit atque auget? cūr annī tempora morbōs

adportant? quārē mors inmātūra vagātur?

tum porrō puer, ut saevīs prōjectus ab undīs

nāvita, nūdus humī jacet īnfāns indigus omnī

vītālī auxiliō, cum prīmum in lūminis ōrās

nīxibus ex alvō mātris nātūra profūdit,

vāgītūque locum lūgubrī complet, ut aequum est

cui tantum in vītā restet trānsīre malōrum.

at variae crēscunt pecudēs armenta feraeque

nec crepitācillīs opus est nec cuiquam adhibenda est

almae nūtrīcis blanda atque īnfrācta loquella

nec variās quaerunt vestēs prō tempore caelī,

dēnique nōn armīs opus est, nōn moenibus altīs,

quī sua tūtentur, quandō omnibus omnia largē

tellūs ipsa parit nātūraque daedala rērum.

Prīncipiō quoniam terrāī corpus et ūmor

aurārumque levēs animae calidīque vapōrēs,

ē quibus haec rērum cōnsistere summa vidētur,

omnia nātīvō ac mortālī corpore cōnstant,

dēbet eōdem omnis mundī nātūra putārī.

quippe etenim, quōrum partīs et membra vidēmus

corpore nātīvō mortālibus esse figūrīs,

haec eadem fermē mortālia cernimus esse

et nātīva simul. quā propter maxima mundī

cum videam membra ac partīs cōnsūmpta regignī,

scīre licet caelī quoque item terraeque fuisse

prīncipiāle aliquod tempus clādemque futūram.

Illud in hīs rēbus nē corripuisse reāris

mē mihi, quod terram atque ignem mortālia sūmpsī

esse neque ūmōrem dubitāvī aurāsque perīre

atque eadem gignī rūrsusque augēscere dīxī.

prīncipiō pars terrāī nōn nūlla, perusta

sōlibus adsiduīs, multā pulsāta pedum vī,

pulveris exhālat nebulam nūbēsque volantīs,

quās validī tōtō dispergunt āere ventī.

pars etiam glēbārum ad dīluviem revocātur

imbribus et rīpās rādentia flūmina rōdunt.

praetereā prō parte suā, quodcumque alit auget,

redditur; et quoniam dubiō procul esse vidētur

omniparēns eadem rērum commūne sepulcrum.

ergō terra tibī lībātur et aucta recrēscit.

Quod super est, ūmōre novō mare flūmina fontēs

semper abundāre et laticēs mānāre perennīs

nīl opus est verbīs: magnus dēcursus aquārum

undique dēclārat. sed prīmum quicquid aquāī

tollitur in summāque fit ut nihil ūmor abundet,

partim quod validī verrentēs aequora ventī

dēminuunt radiīsque retexēns aetherius sōl,

partim quod supter per terrās dīditur omnīs;

percōlātur enim vīrus retrōque remānat

māteriēs ūmōris et ad caput amnibus omnis

convenit, inde super terrās fluit agmine dulcī

quā via secta semel liquidō pede dētulit undās.

Āera nunc igitur dīcam, quī corpore tōtō

innumerābiliter prīvās mūtātur in hōrās.

semper enim, quodcumque fluit dē rēbus, id omne

āeris in magnum fertur mare; quī nisi contrā

corpora retribuat rēbus recreetque fluentīs,

omnia jam resolūta forent et in āera versa.

haut igitur cessat gignī dē rēbus et in rēs

reccidere, adsiduē quoniam fluere omnia cōnstat.

Largus item liquidī fōns lūminis, aetherius sōl,

inrigat adsiduē caelum candōre recentī

suppeditatque novō cōnfestim lūmine lūmen.

nam prīmum quicquid fulgōris disperit ēī,

quōcumque accidit. id licet hinc cognōscere possīs,

quod simul ac prīmum nūbēs succēdere sōlī

coepēre et radiōs inter quasi rumpere lūcis,

extemplō īnferior pars hōrum disperit omnis

terraque inumbrātur quā nimbī cumque feruntur;

ut nōscās splendōre novō rēs semper egēre

et prīmum jactum fulgōris quemque perīre

nec ratiōne aliā rēs posse in sōle vidērī,

perpetuō nī suppeditet lūcis caput ipsum.

quīn etiam nocturna tibī, terrestria quae sunt,

lūmina, pendentēs lychnī clāraeque coruscīs

fulguribus pinguēs multā cālīgine taedae

cōnsimilī properant ratiōne, ārdōre ministrō,

suppeditāre novum lūmen, tremere ignibus īnstant,

īnstant, nec loca lūx inter quasi rupta relinquit:

usque adeō properanter ab omnibus ignibus ēī

exitium celerī celerātur orīgine flammae.

sīc igitur sōlem lūnam stēllāsque putandum

ex aliō atque aliō lūcem jactāre subortū

et prīmum quicquid flammārum perdere semper,

inviolābilia haec nē crēdās forte vigēre.

Dēnique nōn lapidēs quoque vincī cernis ab aevō,

nōn altās turrīs ruere et putrēscere saxa,

nōn dēlūbra deum simulācraque fessa fatīscī

nec sānctum nūmen fātī prōtollere fīnīs

posse neque adversus nātūrae foedera nītī?

dēnique nōn monimenta virum dīlāpsa vidēmus,

†quaerere prōporrō, sibi cumque senēscere crēdās,†

nōn ruere āvolsōs silicēs ā montibus altīs

nec validās aevī vīrēs perferre patīque

fīnītī? neque enim caderent āvolsa repente,

ex īnfīnītō quae tempore pertolerāssent

omnia tormenta aetātis, prīvāta fragōre.

Dēnique jam tuere hoc, circum suprāque quod omne

continet amplexū terram: sī prōcreat ex sē

omnia, quod quīdam memorant, recipitque perēmpta,

tōtum nātīvum mortālī corpore cōnstat.

nam quodcumque aliās ex sē rēs auget alitque,

dēminuī dēbet, recreārī, cum recipit rēs.

Praetereā sī nūlla fuit genitālis orīgō

terrārum et caelī semperque aeterna fuēre,

cūr superā bellum Thēbānum et fūnera Trōjae

nōn aliās aliī quoque rēs cecinēre poētae?

quō tot facta virum totiēns cecidēre neque usquam

aeternīs fāmae monimentīs īnsita flōrent?

vērum, ut opīnor, habet novitātem summa recēnsque

nātūra est mundī neque prīdem exōrdia cēpit.

quārē etiam quaedam nunc artēs expoliuntur,

nunc etiam augēscunt; nunc addita nāvigiīs sunt

multa, modo organicī melicōs peperēre sonōrēs,

dēnique nātūra haec rērum ratiōque reperta est

nūper, et hanc prīmus cum prīmīs ipse repertus

nunc ego sum in patriās quī possim vertere vōcēs.

Quod sī forte fuisse ante hāc eadem omnia crēdis,

sed periīsē hominum torrentī saecla vapōre,

aut cecidisse urbīs magnō vexāmine mundī,

aut ex imbribus adsiduīs exīsse rapācēs

per terrās amnēs atque oppida cōperuisse.

tantō quīque magis victus fateāre necesse est

exitium quoque terrārum caelīque futūrum;

nam cum rēs tantīs morbīs tantīsque perīclīs

temptārentur, ibī sī trīstior incubuisset

causa, darent lātē clādem magnāsque ruīnās.

nec ratiōne aliā mortālēs esse vidēmur,

inter nōs nisi quod morbīs aegrēscimus īsdem

atque illī quōs ā vītā nātūra remōvit.

Praetereā quaecumque manent aeterna necessum est

aut, quia sunt solidō cum corpore, respuere ictūs

nec penetrāre patī sibi quicquam quod queat artās

dissociāre intus partīs, ut māteriāī

corpora sunt, quōrum nātūram ostendimus ante,

aut ideō dūrāre aetātem posse per omnem,

plāgārum quia sunt expertia, sīcut ināne est,

quod manet intāctum neque ab ictū fungitur hīlum,

aut etiam quia nūlla locī sit cōpia circum,

quō quasi rēs possint discēdere dissoluīque,

sīcut summārum summa est aeterna, neque extrā

quī locus est quō dissiliant neque corpora sunt quae

possint incidere et validā dissolvere plāgā.

at neque, utī docuī, solidō cum corpore mundī

nātūra est, quoniam admixtum est in rēbus ināne,

nec tamen est ut ināne, neque autem corpora dēsunt,

ex īnfīnītō quae possint forte coorta

corruere hanc rērum violentō turbine summam

aut aliam quamvīs clādem inportāre perīclī,

nec porrō nātūra locī spatiumque profundī

dēficit, exspargī quō possint moenia mundī,

aut aliā quāvīs possunt vī pulsa perīre.

haut igitur lētī praeclūsa est jānua caelō

nec sōlī terraeque neque altīs aequoris undīs,

sed patet immānī et vastō respectat hiātū.

quārē etiam nātīva necessum est cōnfiteāre

haec eadem; neque enim, mortālī corpore quae sunt,

ex īnfīnītō jam tempore adhūc potuissent

inmēnsī validās aevī contemnere vīrēs.

Dēnique tantopere inter sē cum maxima mundī

pugnent membra, piō nēquāquam concita bellō,

nōnne vidēs aliquam longī certāminis ollīs

posse darī fīnem, vel cum sōl et vapor omnis

omnibus ēpōtīs ūmōribus exsuperārint?

quod facere intendunt, neque adhūc cōnāta patrantur;

tantum suppeditant amnēs ultrāque minantur

omnia dīluviāre ex altō gurgite pontī:

nē quīquam, quoniam verrentēs aequora ventī

dēminuunt radiīsque retexēns aetherius sōl,

et siccāre prius cōnfīdunt omnia posse

quam liquor inceptī possit contingere fīnem.

tantum spīrantēs aequō certāmine bellum

magnīs inter sē dē rēbus cernere certant,

cum semel intereā fuerit superantior ignis

et semel, ut fāma est, ūmor rēgnārit in arvīs.

ignis enim superāvit et ambiēns multa perussit,

āvia cum Phaethonta rapāx vīs sōlis equōrum

aethere raptāvit tōtō terrāsque per omnīs.

at pater omnipotēns īrā tum percitus ācrī

magnanimum Phaethonta repentī fulminis ictū

dēturbāvit equīs in terram, Sōlque cadentī

obvius aeternam succēpit lampada mundī

disjectōsque redēgit equōs jūnxitque trementīs,

inde suum per iter recreāvit cūncta gubernāns,

scīlicet ut veterēs Grāium cecinēre poētae.

quod procul ā vērā nimis est ratiōne repulsum.

ignis enim superāre potest ubi māteriāī

ex īnfīnītō sunt corpora plūra coorta;

inde cadunt vīrēs aliquā ratiōne revictae,

aut pereunt rēs exustae torrentibus aurīs.

ūmor item quondam coepit superāre coortus,

ut fāma est, hominum vītās quandō obruit undīs;

inde ubi vīs aliquā ratiōne āversa recessit,

ex īnfīnītō fuerat quaecumque coorta,

cōnstiterunt imbrēs et flūmina vim minuērunt.

Sed quibus ille modīs conjectus māteriāī

fundārit terram et caelum pontīque profunda,

sōlis lūnāī cursūs, ex ōrdine pōnam.

nam certē neque cōnsiliō prīmōrdia rērum

ōrdine sē suo quaeque sagācī mente locārunt

nec quōs quaeque darent mōtūs pepigēre profectō;

sed quia multa modīs multīs prīmōrdia rērum

ex īnfīnītō jam tempore percita plāgīs

ponderibusque suīs cōnsuērunt concita ferrī

omnimodīsque coīre atque omnia pertemptāre,

quaecumque inter sē possent congressa creāre,

proptereā fit utī magnum volgāta per aevum

omnigenus coetūs et mōtūs experiundō

tandem conveniant ea quae conjecta repente

magnārum rērum fīunt exōrdia saepe,

terrāī maris et caelī generisque animantum.

Hīc neque tum sōlis rota cernī lūmine largō

altivolāns poterat nec magnī sīdera mundī

nec mare nec caelum nec dēnique terra neque āēr

nec similis nostrīs rēbus rēs ūlla vidērī,

sed nova tempestās quaedam mōlēsque coorta.

diffugere inde locī partēs coepēre parēsque

cum paribus jungī rēs et disclūdere mundum

membraque dīvidere et magnās dispōnere partēs

omnigenīs ē prīncipiīs, discordia quōrum

intervālla viās cōnexūs pondera plāgās

concursūs mōtūs turbābat proelia miscēns

propter dissimilīs fōrmās variāsque figūrās,

quod nōn omnia sīc poterant conjūncta manēre

nec mōtūs inter sēsē dare convenientīs,

hoc est, ā terrīs altum sēcernere caelum,

et sorsum mare, utī sēcrētō ūmōre patēret,

seorsus item pūrī sēcrētīque aetheris ignēs.

Quippe etenim prīmum terrāī corpora quaeque,

proptereā quod erant gravia et perplexa, coībant

in mediō atque īmās capiēbant omnia sēdēs;

quae quantō magis inter sē perplexa coībant,

tam magis expressēre ea quae mare sīdera sōlem

lūnamque efficerent et magnī moenia mundī;

omnia enim magis haec ē lēvibus atque rutundīs

sēminibus multōque minōribus sunt elementīs

quam tellūs. ideō per rāra forāmina terrae

partibus ērumpēns prīmus sē sustulit aethēr

ignifer et multōs sēcum levis abstulit ignīs,

nōn aliā longē ratiōne ac saepe vidēmus,

aurea cum prīmum gemmantīs rōre per herbās

mātūtīna rubent radiātī lūmina sōlis

exhālantque lacūs nebulam fluviīque perennēs

ipsaque ut interdum tellūs fūmāre vidētur;

omnia quae sūrsum cum conciliantur, in altō

corpore concrētō subtexunt nūbila caelum.

sīc igitur tum sē levis ac diffūsilis aethēr

corpore concrētō circum datus undique saepsit

et lātē diffūsus in omnīs undique partīs

omnia sīc avidō complexū cētera saepsit.

hunc exōrdia sunt sōlis lūnaeque secūta,

interutrāsque globī quōrum vertuntur in aurīs;

quae neque terra sibi adscīvit nec maximus aethēr,

quod neque tam fuerunt gravia ut dēpressa sedērent,

nec levia ut possent per summās lābier ōrās,

et tamen interutrāsque ita sunt, ut corpora vīva

versent et partēs ut mundī tōtius extent;

quod genus in nōbīs quaedam licet in statiōne

membra manēre, tamen cum sint ea quae moveantur.

hīs igitur rēbus retractīs terra repente,

maxuma quā nunc sē pontī plaga caerula tendit,

succidit et salsō suffūdit gurgite fossās.

inque diēs quantō circum magis aetheris aestūs

et radiī sōlis cōgēbant undique terram

verberibus crēbrīs extrēma ad līmina fartam

in mediō ut prōpulsa suō condēnsa coīret,

tam magis expressus salsus dē corpore sūdor

augēbat mare mānandō campōsque natantīs,

et tantō magis illa forās ēlāpsa volābant

corpora multa vapōris et āeris altaque caelī

dēnsābant procul ā terrīs fulgentia templa.

sīdēbant campī, crēscēbant montibus altīs

ascēnsūs; neque enim poterant subsīdere saxa

nec pariter tantundem omnēs succumbere partēs.

Sīc igitur terrae concrētō corpore pondus

cōnstitit atque omnis mundī quasi līmus in īmum

cōnflūxit gravis et subsēdit funditus ut faex;

inde mare, inde āēr, inde aethēr ignifer ipse

corporibus liquidīs sunt omnia pūra relicta

et leviōra aliīs alia, et liquidissimus aethēr

atque levissimus āeriās super īnfluit aurās

nec liquidum corpus turbantibus āeris aurīs

commiscet; sinit haec violentīs omnia vertī

turbinibus, sinit incertīs turbāre procellīs,

ipse suōs ignīs certō fert impete lābēns.

nam modicē fluere atque ūnō posse aethera nīsū

significat Pontōs, mare certō quod fluit aestū

ūnum lābendī cōnservāns usque tenōrem.

Mōtibus astrōrum nunc quae sit causa canāmus.

prīncipiō magnus caelī sī vortitur orbis,

ex utrāque polum partī premere āera nōbīs

dīcendum est extrāque tenēre et claudere utrimque;

inde alium suprā fluere atque intendere eōdem

quō volvenda micant aeternī sīdera mundī;

aut alium supter, contrā quī subvehat orbem,

ut fluviōs versāre rotās atque austra vidēmus.

est etiam quoque utī possit caelum omne manēre

in statiōne, tamen cum lūcida signa ferantur,

sīve quod inclūsī rapidī sunt aetheris aestūs

quaerentēsque viam circum versantur et ignēs

passim per caelī volvunt summānia templa,

sīve aliunde fluēns alicunde extrīnsecus āēr

versat agēns ignīs, sīve ipsī serpere possunt,

quō cujusque cibus vocat atque invītat euntīs,

flammea per caelum pāscentīs corpora passim.

nam quid in hōc mundō sit eōrum pōnere certum

difficile est; sed quid possit fīatque per omne

in variīs mundīs variā ratiōne creātīs,

id doceō plūrīsque sequor dispōnere causās,

mōtibus astrōrum quae possint esse per omne;

ē quibus ūna tamen sit et haec quoque causa necesse est,

quae vegeat mōtum signīs; sed quae sit eārum

praecipere haud quāquam est pedetemptim prōgredientis.

Terraque ut in mediā mundī regiōne quiescat,

ēvānēscere paulātim et dēcrēscere pondus

convenit atque aliam nātūram supter habēre

ex ineunte aevō conjūnctam atque ūniter aptam

partibus āeriīs mundī, quibus īnsita vīvit.

proptereā nōn est onerī neque dēprimit aurās,

ut sua cuique hominī nūllō sunt pondere membra

nec caput est onerī collō nec dēnique tōtum

corporis in pedibus pondus sentīmus inesse;

at quaecumque forīs veniunt inpostaque nōbīs

pondera sunt laedunt, permultō saepe minōra.

usque adeō magnī rēfert quid quaeque queat rēs.

sīc igitur tellūs nōn est aliēna repente

allāta atque aurīs aliunde objecta aliēnīs,

sed pariter prīmā concepta ab orīgine mundī

certaque pars ejus, quasi nōbīs membra videntur.

Praetereā grandī tonitrū concussa repente

terra suprā quae sē sunt concutit omnia mōtū;

quod facere haut ūllā posset ratiōne, nisi esset

partibus āeriīs mundī caelōque revīncta;

nam commūnibus inter sē rādīcibus haerent

ex ineunte aevō conjūncta atque ūniter aucta.

Nōnne vidēs etiam quam magnō pondere nōbīs

sustineat corpus tenuissima vīs animāī,

proptereā quia tam conjūncta atque ūniter apta est?

Dēnique jam saltū pernīcī tollere corpus

quid potis est nisi vīs animae, quae membra gubernat?

jamne vidēs quantum tenuis nātūra valēre

possit, ubi est conjūncta gravī cum corpore, ut āēr

conjūnctus terrīs et nōbīs est animī vīs?

Nec nimiō sōlis major rota nec minor ārdor

esse potest, nostrīs quam sēnsibus esse vidētur.

nam quibus ē spatiīs cumque ignēs lūmina possunt

adjicere et calidum membrīs adflāre vapōrem,

nīl magnīs intervāllīs dē corpore lībant

flammārum, nihil ad speciem est contractior ignis.

proinde, calor quoniam sōlis lūmenque profūsum

perveniunt nostrōs ad sēnsūs et loca fulgent,

fōrma quoque hinc sōlis dēbet fīlumque vidērī,

nīl adeō ut possīs plūs aut minus addere vērē.

lūnaque sīve nothō fertur loca lūmine lūstrāns,

sīve suam propriō jactat dē corpore lūcem,

quidquid id est, nihilō fertur majōre figūrā

quam, nostrīs oculīs quā cernimus, esse vidētur.

nam prius omnia, quae longē sēmōta tuēmur

āera per multum, speciē cōnfūsa videntur

quam minuī fīlum. quāpropter lūna necesse est,

quandoquidem clāram speciem certamque figūram

praebet, ut est ōrīs extrēmīs cumque notāta,

quanta quoque est, tanta hinc nōbīs videātur in altō.

postrēmō quōscumque vidēs hinc aetheris ignīs,

scīre licet perquam pauxillō posse minōrēs

esse vel exiguā majōris parte brevīque.

quandoquidem quōscumque in terrīs cernimus ignīs,

dum tremor et clārus dum cernitur ārdor eōrum,

perparvum quiddam interdum mūtāre videntur

alteram utram in partem fīlum, quō longius absunt.

Illud item nōn est mīrandum, quā ratiōne

tantulus ille queat tantum sōl mittere lūmen,

quod maria ac terrās omnīs caelumque rigandō

compleat et calidō perfundat cūncta vapōre.

nam licet hinc mundī patefactum tōtius ūnum

largifluum fontem scatere atque ērumpere lūmen,

ex omnī mundō quia sīc elementa vapōris

undique conveniunt et sīc conjectus eōrum

cōnfluit, ex ūnō capite hic ut prōfluat ārdor.

nōnne vidēs etiam quam lātē parvus aquāī

prāta riget fōns interdum campīsque redundet?

est etiam quoque utī nōn magnō sōlis ab ignī

āera percipiat calidīs fervōribus ārdor,

opportūnus ita est sī forte et idōneus āēr,

ut queat accendī parvīs ārdōribus ictus;

quod genus interdum segetēs stipulamque vidēmus

accidere ex ūnā scintillā incendia passim.

forsitan et roseā sōl altē lampade lūcēns

possideat multum caecīs fervōribus ignem

circum sē, nūllō quī sit fulgōre notātus,

aestifer ut tantum radiōrum exaugeat ictum.

Nec ratiō sōlis simplex et rēcta patēscit,

quō pactō aestīvīs ē partibus aegocerōtis

brūmālīs adeat flexūs atque inde revertēns

canceris ut vertat mētās ad sōlstitiālīs,

lūnaque mēnsibus id spatium videātur obīre,

annua sōl in quō cōnsūmit tempora cursū.

nōn, inquam, simplex hīs rēbus reddita causa est.

nam fierī vel cum prīmīs id posse vidētur,

Dēmocritī quod sāncta virī sententia pōnit,

quantō quaeque magis sint terram sīdera propter,

tantō posse minus cum caelī turbine ferrī;

ēvānēscere enim rapidās illīus et ācrīs

imminuī supter vīrīs, ideōque relinquī

paulātim sōlem cum posteriōribus signīs,

īnferior multō quod sit quam fervida signa.

et magis hōc lūnam: quantō dēmissior ejus

cursus abest procul ā caelō terrīsque propinquat,

tantō posse minus cum signīs tendere cursum.

flaccidiōre etiam quantō jam turbine fertur

īnferior quam sōl, tantō magis omnia signa

hanc adipīscuntur circum praeterque feruntur.

proptereā fit ut haec ad signum quodque revertī

mōbilius videātur, ad hanc quia signa revīsunt.

fit quoque ut ē mundī trānsversīs partibus āēr

alternīs certō fluere alter tempore possit,

quī queat aestīvīs sōlem dētrūdere signīs

brūmālīs usque ad flexūs gelidumque rigōrem,

et quī rēiciat gelidīs ā frīgoris umbrīs

aestiferās usque in partīs et fervida signa.

et ratiōne parī lūnam stēllāsque putandum est,

quae volvunt magnōs in magnīs orbibus annōs,

āeribus posse alternīs ē partibus īre.

nōnne vidēs etiam dīversīs nūbila ventīs

dīversās īre in partīs īnferna supernīs?

quī minus illa queant per magnōs aetheris orbīs

aestibus inter sē dīversīs sīdera ferrī?

At nox obruit ingentī cālīgine terrās,

aut ubi dē longō cursū sōl ultima caelī

impulit atque suōs efflāvit languidus ignīs

concussōs itere et labefactōs āere multō,

aut quia sub terrās cursum convortere cōgit

vīs eadem, suprā quae terrās pertulit orbem.

Tempore item certō roseam Mātūta per ōrās

aetheris aurōram differt et lūmina pandit,

aut quia sōl īdem, sub terrās ille revertēns,

anticipat caelum radiīs accendere temptāns,

aut quia conveniunt ignēs et sēmina multa

cōnfluere ārdōris cōnsuērunt tempore certō,

quae faciunt sōlis nova semper lūmina gignī;

quod genus Īdaeīs fāma est ē montibus altīs

dispersōs ignīs orientī lūmine cernī,

inde coīre globum quasi in ūnum et cōnficere orbem.

nec tamen illud in hīs rēbus mīrābile dēbet

esse, quod haec ignis tam certō tempore possint

sēmina cōnfluere et sōlis reparāre nitōrem.

multa vidēmus enim, certō quae tempore fīunt

omnibus in rēbus. flōrēscunt tempore certō

arbusta et certō dīmittunt tempore flōrem.

nec minus in certō dentēs cadere imperat aetās

tempore et inpūbem mollī pūbēscere veste

et pariter mollem mālīs dēmittere barbam.

fulmina postrēmō nix imbrēs nūbila ventī

nōn nimis incertīs fīunt in partibus annī.

namque ubi sīc fuerunt causārum exōrdia prīma

atque ita rēs mundī cecidēre ab orīgine prīmā,

cōnsequ- quoque jam redeunt ex ōrdine certō.

cōnsequ* Crēscere itemque diēs licet et tābēscere noctēs,

et minuī lūcēs, cum sūmant augmina noctis,

aut quia sōl īdem sub terrās atque supernē

imparibus currēns amfrāctibus aetheris ōrās

partit et in partīs nōn aequās dīvidit orbem,

et quod ab alterutrā dētrāxit parte, repōnit

ejus in adversā tantō plūs parte relātus,

dōnec ad id signum caelī pervēnit, ubi annī

nōdus nocturnās exaequat lūcibus umbrās;

nam mediō cursū flātūs aquilōnis et austrī

distinet aequātō caelum discrīmine mētās

propter signiferī positūram tōtius orbis,

annua sōl in quō conclūdit tempora serpēns,

oblīquō terrās et caelum lūmine lūstrāns,

ut ratiō dēclārat eōrum quī loca caelī

omnia dispositīs signīs ōrnāta notārunt.

aut quia crassior est certīs in partibus āēr,

sub terrīs ideō tremulum jubar haesitat ignis

nec penetrāre potest facile atque ēmergere ad ortūs;

proptereā noctēs hībernō tempore longae

cessant, dum veniat radiātum īnsigne diēī.

aut etiam, quia sīc alternīs partibus annī

tardius et citius cōnsuērunt cōnfluere ignēs,

quī faciunt sōlem certā dē surgere parte,

proptereā fit utī videantur dīcere vērum.

Lūna potest sōlis radiīs percussa nitēre

inque diēs magis hoc lūmen convertere nōbīs

ad speciem, quantum sōlis sēcēdit ab orbī,

dōnique eum contrā plēnō bene lūmine fulsit

atque oriēns obitūs ejus super ēdita vīdit;

inde minūtātim retrō quasi condere lūmen

dēbet item, quantō propius jam sōlis ad ignem

lābitur ex aliā signōrum parte per orbem;

ut faciunt, lūnam quī fingunt esse pilāī

cōnsimilem cursūsque viam sub sōle tenēre.

est etiam quārē propriō cum lūmine possit

volvier et variās splendōris reddere fōrmās;

corpus enim licet esse aliud, quod fertur et ūnā

lābitur omnimodīs occursāns officiēnsque,

nec potis est cernī, quia cassum lūmine fertur.

versārīque potest, globus ut, sī forte, pilāī

dīmidiā ex partī candentī lūmine tīnctus,

versandōque globum variantīs ēdere fōrmās,

dōnique eam partem, quaecumque est ignibus aucta,

ad speciem vertit nōbīs oculōsque patentīs;

inde minūtātim retrō contorquet et aufert

lūciferam partem glomerāminis atque pilāī;

ut Babylōnica Chaldaeum doctrīna refūtāns

astrologōrum artem contrā convincere tendit,

proinde quasi id fierī nequeat quod pugnat uterque

aut minus hoc illō sit cūr amplectier ausīs.

dēnique cūr nequeat semper nova lūna creārī

ōrdine fōrmārum certō certīsque figūrīs

inque diēs prīvōs aborīscī quaeque creāta

atque alia illīus reparārī in parte locōque,

difficile est ratiōne docēre et vincere verbīs,

ōrdine cum possintās] tam certō multa creārī.

it Vēr et Venus et Veneris praenūntius ante

pennātus graditur, Zephyrī vestīgia propter

Flōra quibus māter praespargēns ante viāī

cūncta colōribus ēgregiīs et odōribus opplet.

inde locī sequitur Calor āridus et comes ūnā

pulverulenta Cerēs et etēsia flābra aquilōnum.

inde Autumnus adit, graditur simul Euhius Euān.

inde aliae tempestātēs ventīque sequuntur,

altitonāns Volturnus et Auster fulmine pollēns.

tandem Brūma nivēs adfert pigrumque rigōrem

reddit. Hi- sequitur crepitāns hanc dentibus algū.

Hi* quō minus est mīrum, sī certō tempore lūna

gignitur et certō dēlētur tempore rursus,

cum fierī possint tam certō tempore multa.

Sōlis item quoque dēfectūs lūnaeque latebrās

plūribus ē causīs fierī tibi posse putandum est.

nam cūr lūna queat terram sēclūdere sōlis

lūmine et ā terrīs altum caput obstruere ēī,

obiciēns caecum radiīs ārdentibus orbem,

tempore eōdem aliud facere id nōn posse putētur

corpus, quod cassum lābātur lūmine semper?

sōlque suōs etiam dīmittere languidus ignīs

tempore cūr certō nequeat recreāreque lūmen,

cum loca praeteriit flammīs īnfēsta per aurās,

quae faciunt ignīs interstinguī atque perīre?

et cūr terra queat lūnam spoliāre vicissim

lūmine et oppressum sōlem super ipsa tenēre,

mēnstrua dum rigidās cōnī perlābitur umbrās,

tempore eōdem aliud nequeat succurrere lūnae

corpus vel suprā sōlis perlābier orbem,

quod radiōs interrumpat lūmenque profūsum?

et tamen ipsa suō sī fulget lūna nitōre,

cūr nequeat certā mundī languēscere parte,

dum loca lūminibus propriīs inimīca per exit?

Quod superest, quoniam magnī per caerula mundī

quā fierī quicquid posset ratiōne resolvī,

sōlis utī variōs cursūs lūnaeque meātūs

nōscere possēmus quae vīs et causa ciēret,

quōve modō possent offectō lūmine obīre

et neque opīnantīs tenebrīs obdūcere terrās,

cum quasi cōnīvent et apertō lūmine rūrsum

omnia convīsunt clārā loca candida lūce,

nunc redeō ad mundī novitātem et mollia terrae

arva, novō fētū quid prīmum in lūminis ōrās

tollere et incertīs crērint committere ventīs.

Prīncipiō genus herbārum viridemque nitōrem

terra dedit circum collīs campōsque per omnīs,

flōrida fulsērunt viridantī prāta colōre,

arboribusque datum est variīs exinde per aurās

crēscendī magnum inmissīs certāmen habēnīs.

ut plūma atque pilī prīmum saetaeque creantur

quadripedum membrīs et corpore pennipotentum,

sīc nova tum tellūs herbās virgultaque prīmum

sustulit, inde locī mortālia saecla creāvit

multa modīs multīs variā ratiōne coorta.

nam neque dē caelō cecidisse animālia possunt,

nec terrestria dē salsīs exīsse lacūnīs.

linquitur ut meritō māternum nōmen adepta

terra sit, ē terrā quoniam sunt cūncta creāta.

multaque nunc etiam existunt animālia terrīs

imbribus et calidō sōlis concrēta vapōre;

quō minus est mīrum, sī tum sunt plūra coorta

et majōra, novā tellūre atque aethere adulta.

prīncipiō genus ālituum variaeque volucrēs

ōva relinquēbant exclūsae tempore vernō,

folliculōs ut nunc teretīs aestāte cicādae

linqunt sponte suā vīctum vītamque petentēs.

tum tibi terra dedit prīmum mortālia saecla.

multus enim calor atque ūmor superābat in arvīs.

hoc ubi quaeque locī regiō opportūna dabātur,

crēscēbant uterī terram rādīcibus aptī;

quōs ubi tempore mātūrō patefēcerat aetās

infantum, fugiēns ūmōrem aurāsque petessēns,

convertēbat ibī nātūra forāmina terrae

et sūcum vēnīs cōgēbat fundere apertīs

cōnsimilem lactis, sīcut nunc fēmina quaeque

cum peperit, dulcī replētur lacte, quod omnis

impetus in mammās convertitur ille alimentī.

terra cibum puerīs, vestem vapor, herba cubīle

praebēbat multā et mollī lānūgine abundāns.

at novitās mundī nec frīgora dūra ciēbat

nec nimiōs aestūs nec magnīs vīribus aurās.

omnia enim pariter crēscunt et rōbora sūmunt.

Quārē etiam atque etiam māternum nōmen adepta

terra tenet meritō, quoniam genus ipsa creāvit

hūmānum atque animal prope certō tempore fūdit

omne quod in magnīs bacchātur montibus passim,

āeriāsque simul volucrēs variantibus formīs.

sed quia fīnem aliquam pariendī dēbet habēre,

dēstitit, ut mulier spatiō dēfessa vetustō.

mūtat enim mundī nātūram tōtius aetās

ex aliōque alius status excipere omnia dēbet

nec manet ūlla suī similis rēs: omnia migrant,

omnia commūtat nātūra et vertere cōgit.

namque aliud putrēscit et aevō dēbile languet,

porrō aliud succrēscit et ē contemptibus exit.

sīc igitur mundī nātūram tōtius aetās

mūtat, et ex aliō terram status excipit alter,

quod potuit nequeat, possit quod nōn tulit ante.

Multaque tum tellūs etiam portenta creāre

cōnāta est mīrā faciē membrīsque coorta,

androgynēm, interutrās necutrumque utrimque remōtum,

orba pedum partim, manuum viduāta vicissim,

mūta sine ōre etiam, sine voltū caeca reperta,

vīnctaque membrōrum per tōtum corpus adhaesū,

nec facere ut possent quicquam nec cēdere quōquam

nec vītāre malum nec sūmere quod foret ūsus.

cētera dē genere hōc mōnstra ac portenta creābat,

nēquīquam, quoniam nātūra absterruit auctum

nec potuēre cupītum aetātis tangere flōrem

nec reperīre cibum nec jungī per Veneris rēs.

multa vidēmus enim rēbus concurrere dēbēre,

ut prōpāgandō possint prōcūdere saecla;

pābula prīmum ut sint, genitālia deinde per artūs

sēmina quā possint membrīs mānāre remissīs,

fēminaque ut maribus conjungī possit, habēre,

mūtua quī mūtent inter sē gaudia uterque.

Multaque tum interiisse animantum saecla necesse est

nec potuisse propāgandō prōcūdere prōlem.

nam quaecumque vidēs vēscī vītālibus aurīs,

aut dolus aut virtūs aut dēnique mōbilitās est

ex ineunte aevō genus id tūtāta reservāns.

multaque sunt, nōbīs ex ūtilitāte suā quae

commendāta manent, tūtēlae trādita nostrae.

prīncipiō genus ācre leōnum saevaque saecla

tūtāta est virtūs, volpēs dolus et fuga cervōs.

at levisomna canum fīdō cum pectore corda,

et genus omne quod est veterīnō sēmine partum

lānigeraeque simul pecudēs et būcera saecla

omnia sunt hominum tūtēlae trādita, Memmī;

nam cupidē fūgēre ferās pācemque secūta

sunt et larga suō sine pābula parta labōre,

quae damus ūtilitātis eōrum praemia causā.

at quīs nīl hōrum tribuit nātūra, nec ipsa

sponte suā possent ut vīvere nec dare nōbīs

ūtilitātem aliquam, quārē paterēmur eōrum

praesidiō nostrō pāscī genus esseque tūtum,

scīlicet haec aliīs praedae lucrōque jacēbant

indupedīta suīs fātālibus omnia vinclīs,

dōnec ad interitum genus id nātūra redēgit.

Sed neque Centaurī fuerunt nec tempore in ūllō

esse queunt duplicī nātūrā et corpore bīnō

ex aliēnigenīs membrīs compācta, potestās

hinc illinc partīs ut sat pār esse potīssit.

id licet hinc quamvīs hebetī cognōscere corde.

prīncipiō circum tribus actīs impiger annīs

flōret equus, puer hautquāquam; nam saepe etiam nunc

ūbera mammārum in somnīs lactantia quaeret.

post ubi equum validae vīrēs aetāte senectā

membraque dēficiunt fugientī languida vītā,

tum dēmum puerīlī aevō flōrenta juventās

officit et mollī vestit lānūgine mālās;

nē forte ex homine et veterīnō sēmine equōrum

cōnfierī crēdās Centaurōs posse neque esse,

aut rapidīs canibus succīnctās sēmimarīnīs

corporibus Scyllās et cētera dē genere hōrum,

inter sē quōrum discordia membra vidēmus;

quae neque flōrēscunt pariter nec rōbora sūmunt

corporibus neque prōiciunt aetāte senectā

nec similī Venere ārdēscunt nec mōribus ūnīs

conveniunt neque sunt eadem jūcunda per artūs.

quippe vidēre licet pinguēscere saepe cicūtā

barbigerās pecudēs, hominī quae est ācre venēnum.

flamma quidem vērō cum corpora fulva leōnum

tam soleat torrēre atque ūrere quam genus omne

visceris in terrīs quodcumque et sanguinis extet,

quī fierī potuit, triplicī cum corpore ut ūna,

prīma leō, postrēma dracō, media ipsa, Chimaera

ōre forās ācrem flāret dē corpore flammam?

quārē etiam tellūre novā caelōque recentī

tālia quī fingit potuisse animālia gignī,

nīxus in hōc ūnō novitātis nōmine inānī,

multa licet similī ratiōne effūtiat ōre,

aurea tum dīcat per terrās flūmina vulgō

flūxisse et gemmīs flōrēre arbusta suesse

aut hominem tantō membrōrum esse impete nātum,

trāns maria alta pedum nīsūs ut pōnere posset

et manibus tōtum circum sē vertere caelum.

nam quod multa fuēre in terrīs sēmina rērum,

tempore quō prīmum tellūs animālia fūdit,

nīl tamen est signī mixtās potuisse creārī

inter sē pecudēs compactaque membra animantum,

proptereā quia quae dē terrīs nunc quoque abundant

herbārum genera ac frūgēs arbustaque laeta

nōn tamen inter sē possunt complexa creārī,

sed rēs quaeque suō rītū prōcēdit et omnēs

foedere nātūrae certō discrīmina servant.

Et genus hūmānum multō fuit illud in arvīs

dūrius, ut decuit, tellūs quod dūra creāsset,

et majōribus et solidīs magis ossibus intus

fundātum, validīs aptum per vīscera nervīs,

nec facile ex aestū nec frīgore quod caperētur

nec novitāte cibī nec lābī corporis ūllā.

multaque per caelum sōlis volventia lustra

volgivagō vītam tractābant mōre ferārum.

nec rōbustus erat curvī moderātor arātrī

quisquam, nec scībat ferrō mōlīrier arva

nec nova dēfodere in terram virgulta neque altīs

arboribus veterēs dēcīdere falcibus rāmōs.

quod sōl atque imbrēs dederant, quod terra creārat

sponte suā, satis id plācābat pectora dōnum.

glandiferās inter cūrābant corpora quercūs

plērumque; et quae nunc hībernō tempore cernis

arbita pūniceō fierī mātūra colōre,

plūrima tum tellūs etiam majōra ferēbat.

multaque praetereā novitās tum flōrida mundī

pābula dūra tulit, miserīs mortālibus ampla.

at sēdāre sitim fluviī fontēsque vocābant,

ut nunc montibus ē magnīs dēcursus aquāī

clāricitat lātē sitientia saecla ferārum.

dēnique nōta vagīs silvestria templa tenēbant

nymphārum, quibus ē scībant ūmōris fluenta

lūbrica prōluviē largā lavere ūmida saxa,

ūmida saxa, super viridī stillantia muscō,

et partim plānō scatere atque ērumpere campō.

necdum rēs ignī scībant tractāre neque ūtī

pellibus et spoliīs corpus vestīre ferārum,

sed nemora atque cavōs montīs silvāsque colēbant

et fruticēs inter condēbant squālida membra

verbera ventōrum vītāre imbrisque coāctī.

nec commūne bonum poterant spectāre neque ūllīs

mōribus inter sē scībant nec lēgibus ūtī.

quod cuique obtulerat praedae fortūna, ferēbat

sponte suā sibi quisque valēre et vīvere doctus.

et Venus in silvīs jungēbat corpora amantum;

conciliābat enim vel mūtua quamque cupīdō

vel violenta virī vīs atque inpēnsa libīdō

vel pretium, glandēs atque arbita vel pira lēcta.

et manuum mīrā frētī virtūte pedumque

cōnsectābantur silvestria saecla ferārum

missilibus saxīs et magnō pondere clāvae.

multaque vincēbant, vītābant pauca latebrīs;

saetigerīsque parēs sūbus silvestria membra

nūda dabant terrae nocturnō tempore captī,

circum sē foliīs ac frondibus involventēs.

nec plangōre diem magnō sōlemque per agrōs

quaerēbant pavidī pālantēs noctis in umbrīs,

sed tacitī respectābant somnōque sepultī,

dum roseā face sōl īnferret lūmina caelō.

ā parvīs quod enim cōnsuērant cernere semper

alternō tenebrās et lūcem tempore gignī,

nōn erat ut fierī posset mīrārier umquam

nec diffīdere, nē terrās aeterna tenēret

nox in perpetuum dētractō lūmine sōlis.

sed magis illud erat cūrae, quod saecla ferārum

īnfēstam miserīs faciēbant saepe quiētem.

ējectīque domō fugiēbant saxea tēcta

spūmigerī suis adventū validīque leōnis

atque intempestā cēdēbant nocte paventēs

hospitibus saevīs īnstrāta cubīlia fronde.

Nec nimiō tum plūs quam nunc mortālia saecla

dulcia linquēbant lāmentīs lūmina vītae.

ūnus enim tum quisque magis dēprēnsus eōrum

pābula vīva ferīs praebēbat, dentibus haustūs,

et nemora ac montīs gemitū silvāsque replēbat

vīva vidēns vīvō sepelīrī vīscera bustō.

at quōs effugium servārat corpore adēsō,

posterius tremulās super ulcera taetra tenentēs

palmās horriferīs accībant vōcibus Orcum,

dōnique eōs vītā prīvārant vermina saeva

expertīs opis, ignārōs quid volnera vellent.

at nōn multa virum sub signīs mīlia ducta

ūna diēs dabat exitiō nec turbida pontī

aequora līdēbant nāvīs ad saxa virōsque.

nam temere in cassum frūstrā mare saepe coortum

saevībat leviterque minās pōnēbat inānīs,

nec poterat quemquam placidī pellācia pontī

subdola pellicere in fraudem rīdentibus undīs.

improba nāvigiī ratiō tum caeca jacēbat.

tum pēnūria deinde cibī languentia lētō

membra dabat, contrā nunc rērum cōpia mersat.

illī inprūdentēs ipsī sibi saepe venēnum

vergēbant, nunc dant aliīs sollertius ipsī.

Inde casās postquam ac pellīs ignemque parārunt

et mulier conjūncta virō concessit in ūnum

cognita sunt, prōlemque ex sē vīdēre creātam,

tum genus hūmānum prīmum mollēscere coepit.

ignis enim cūrāvit, ut alsia corpora frīgus

nōn ita jam possent caelī sub tegmine ferre,

et Venus inminuit vīrīs puerīque parentum

blanditiīs facile ingenium frēgēre superbum.

tunc et amīcitiem coepērunt jungere aventēs

fīnitimī inter sē nec laedere nec violārī,

et puerōs commendārunt muliebreque saeclum,

vōcibus et gestū cum balbē significārent

imbēcillōrum esse aequum miserērier omnīs.

nec tamen omnimodīs poterat concordia gignī,

sed bona magnaque pars servābat foedera castē;

aut genus hūmānum jam tum foret omne perēmptum

nec potuisset adhūc perdūcere saecla propāgō.

At variōs linguae sonitūs nātūra subēgit

mittere et ūtilitās expressit nōmina rērum,

nōn aliā longē ratiōne atque ipsa vidētur

prōtrahere ad gestum puerōs īnfantia linguae,

cum facit ut digitō quae sint praesentia mōnstrent.

sentit enim vim quisque suam quod possit abūtī.

cornua nāta prius vitulō quam frontibus extent,

illīs īrātus petit atque īnfēstus inurget.

at catulī panthērārum scymnīque leōnum

unguibus ac pedibus jam tum morsūque repugnant,

vix etiam cum sunt dentēs unguēsque creātī.

ālituum porrō genus ālīs omne vidēmus

fīdere et ā pennīs tremulum petere auxiliātum.

proinde putāre aliquem tum nōmina distribuisse

rēbus et inde hominēs didicisse vocābula prīma,

dēsipere est. nam cūr hic posset cūncta notāre

vōcibus et variōs sonitūs ēmittere linguae,

tempore eōdem aliī facere id nōn quīsse putentur?

praetereā sī nōn aliī quoque vōcibus ūsī

inter sē fuerant, unde īnsita nōtitiēs est

ūtilitātis et unde data est huic prīma potestās,

quid vellet facere ut scīrēt animōque vidēret?

cōgere item plūrīs ūnus victōsque domāre

nōn poterat, rērum ut perdiscere nōmina vellent.

nec ratiōne docēre ūllā suādēreque surdīs,

quid sit opus factō, facile est; neque enim paterentur

nec ratiōne ūllā sibi ferrent amplius aurīs

vōcis inaudītōs sonitūs obtundere frūstrā.

postrēmō quid in hāc mīrābile tantopere est rē,

sī genus hūmānum, cui vōx et lingua vigēret,

prō variō sēnsū variā rēs vōce notāret?

cum pecudēs mūtae, cum dēnique saecla ferārum

dissimilīs soleant vōcēs variāsque ciēre,

cum metus aut dolor est et cum jam gaudia glīscunt.

quippe etenim licet id rēbus cognōscere apertīs.

inrītāta canum cum prīmum magna Molossum

mollia ricta fremunt dūrōs nūdantia dentēs,

longē aliō sonitū rabiēs restricta minātur,

et cum jam lātrant et vōcibus omnia complent;

at catulōs blandē cum linguā lambere temptant

aut ubi eōs lactant, pedibus morsūque potentēs

suspēnsīs tenerōs imitantur dentibus haustūs,

longē aliō pactō gannītū vōcis adūlant,

et cum dēsertī baubantur in aedibus, aut cum

plōrantēs fugiunt summissō corpore plāgās.

dēnique nōn hinnītus item differre vidētur,

inter equās ubi equus flōrentī aetāte juvencus

pinnigerī saevit calcāribus ictus Amōris

et fremitum patulīs sub nāribus ēdit ad arma,

et cum sīc aliās concussīs artibus hinnit?

postrēmō genus ālituum variaeque volucrēs,

accipitrēs atque ossifragae mergīque marīnīs

flūctibus in salsō vīctum vītamque petentēs,

longē aliās aliō jaciunt in tempore vōcēs,

et cum dē vīctū certant praedāque repugnant.

et partim mūtant cum tempestātibus ūnā

raucisonōs cantūs, cornīcum ut saecla vetusta

corvōrumque gregēs ubi aquam dīcuntur et imbrīs

poscere et interdum ventōs aurāsque vocāre.

ergō sī variī sēnsūs animālia cōgunt,

mūta tamen cum sint, variās ēmittere vōcēs,

quantō mortālīs magis aequum est tum potuisse

dissimilīs aliā atque aliā rēs vōce notāre!

Illud in hīs rēbus tacitus nē forte requīrās,

fulmen dētulit in terram mortālibus ignem

prīmitus, inde omnis flammārum dīditur ārdor;

multa vidēmus enim caelestibus īnsita flammīs

fulgere, cum caelī dōnāvit plāga vapōris.

et rāmōsa tamen cum ventīs pulsa vacillāns

aestuat in rāmōs incumbēns arboris arbor,

exprimitur validīs extrītus vīribus ignis,

ēmicat interdum flammāī fervidus ārdor,

mūtua dum inter sē rāmī stirpēsque teruntur.

quōrum utrumque dedisse potest mortālibus ignem.

inde cibum coquere ac flammae mollīre vapōrē

sōl docuit, quoniam mītēscere multa vidēbant

verberibus radiōrum atque aestū victa per agrōs.

Inque diēs magis hī vīctum vītamque priōrem

commūtāre novīs mōnstrābant rēbus et ignī,

ingeniō quī praestābant et corde vigēbant.

condere coepērunt urbīs arcemque locāre

praesidium rēgēs ipsī sibi perfugiumque,

et pecudēs et agrōs dīvīsēre atque dedēre

prō faciē cujusque et vīribus ingeniōque;

nam faciēs multum valuit vīrēsque vigēbant.

posterius rēs inventa est aurumque repertum,

quod facile et validīs et pulchrīs dēmpsit honōrem;

dīvitiōris enim sectam plērumque sequuntur

quam lubet et fortēs et pulchrō corpore crētī.

quod sīquis vērā vītam ratiōne gubernet,

dīvitiae grandēs hominī sunt vīvere parcē

aequō animō; neque enim est umquam pēnūria parvī.

at clārōs hominēs voluērunt sē atque potentēs,

ut fundāmentō stabilī fortūna manēret

et placidam possent opulentī dēgere vītam,

nēquīquam, quoniam ad summum succēdere honōrem

certantēs iter īnfēstum fēcēre viāī,

et tamen ē summō, quasi fulmen, dēicit ictōs

invidia interdum contemptim in Tartara taetra;

invidiā quoniam ceu fulmine summa vapōrant

plērumque et quae sunt aliīs magis ēdita cumque;

ut satius multō jam sit pārēre quiētum

quam regere imperiō rēs velle et rēgna tenēre.

proinde sine in cassum dēfessī sanguine sūdent,

angustum per iter luctantēs ambitiōnis;

quandoquidem sapiunt aliēnō ex ōre petuntque

rēs ex audītīs potius quam sēnsibus ipsīs,

nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante.

Ergō rēgibus occīsīs subversa jacēbat

prīstina majestās soliōrum et scēptra superba,

et capitis summī praeclārum īnsigne cruentum

sub pedibus vulgī magnum lūgēbat honōrem;

nam cupidē conculcātur nimis ante metūtum.

rēs itaque ad summam faecem turbāsque redībat,

imperium sibi cum ac summātum quisque petēbat.

inde magistrātum partim docuēre creāre

jūraque cōnstituēre, ut vellent lēgibus ūtī.

nam genus hūmānum, dēfessum vī colere aevum,

ex inimīcitiīs languēbat; quō magis ipsum

sponte suā cecidit sub lēgēs artaque jūra.

ācrius ex īrā quod enim sē quisque parābat

ulcīscī quam nunc concessum est lēgibus aequīs,

hanc ob rem est hominēs pertaesum vī colere aevum.

inde metus maculat poenārum praemia vītae.

circumrētit enim vīs atque injūria quemque

atque unde exorta est, ad eum plērumque revertit,

nec facile est placidam ac pācātam dēgere vītam

quī violat factīs commūnia foedera pācis.

etsī fallit enim dīvum genus hūmānumque,

perpetuō tamen id fore clam diffīdere dēbet;

quippe ubi sē multī per somnia saepe loquentēs

aut morbō dēlīrantēs protraxe ferantur

et cēlāta diū in medium et peccāta dedisse.

Nunc quae causa deum per magnās nūmina gentīs

pervulgārit et ārārum complēverit urbīs

suscipiendaque cūrārit sollemnia sacra,

quae nunc in magnīs flōrent sacra rēbus locīsque,

unde etiam nunc est mortālibus īnsitus horror,

quī dēlūbra deum nova tōtō suscitat orbī

terrārum et fēstīs cōgit celebrāre diēbus,

nōn ita difficile est ratiōnem reddere verbīs.

quippe etenim jam tum dīvum mortālia saecla

ēgregiās animō faciēs vigilante vidēbant

et magis in somnīs mīrandō corporis auctū.

hīs igitur sēnsum tribuēbant proptereā quod

membra movēre vidēbantur vōcēsque superbās

mittere prō faciē praeclārā et vīribus amplīs.

aeternamque dabant vītam, quia semper eōrum

subpeditābātur faciēs et fōrma manēbat,

et tamen omnīnō quod tantīs vīribus auctōs

nōn temere ūllā vī convincī posse putābant.

fortūnīsque ideō longē praestāre putābant,

quod mortis timor haut quemquam vexāret eōrum,

et simul in somnīs quia multa et mīra vidēbant

efficere et nūllum capere ipsōs inde labōrem.

praetereā caelī ratiōnēs ōrdine certō

et varia annōrum cernēbant tempora vertī

nec poterant quibus id fieret cognōscere causīs.

ergō perfugium sibi habēbant omnia dīvīs

trādere et illōrum nūtū facere omnia flectī.

in caelōque deum sēdēs et templa locārunt,

per caelum volvī quia nox et lūna vidētur,

lūna diēs et nox et noctis signa sevēra

noctivagaeque facēs caelī flammaeque volantēs,

nūbila sōl imbrēs nix ventī fulmina grandō

et rapidī fremitūs et murmura magna minārum.

Ō genus īnfēlīx hūmānum, tālia dīvīs

cum tribuit facta atque īrās adjūnxit acerbās!

quantōs tum gemitūs ipsī sibi, quantaque nōbīs

volnera, quās lacrimās peperēre minōribus nostrīs!

nec pietās ūlla est vēlātum saepe vidērī

vertier ad lapidem atque omnīs accēdere ad ārās

nec prōcumbere humī prōstrātum et pandere palmās

ante deum dēlūbra nec ārās sanguine multō

spargere quadrupedum nec vōtīs nectere vōta,

sed mage pācātā posse omnia mente tuērī.

nam cum suspicimus magnī caelestia mundī

templa super stēllīsque micantibus aethera fīxum,

et venit in mentem sōlis lūnaeque viārum,

tunc aliīs oppressa malīs in pectora cūra

illa quoque expergēfactum caput ērigere īnfit,

nē quae forte deum nōbīs inmēnsa potestās

sit, variō mōtū quae candida sīdera verset;

temptat enim dubiam mentem ratiōnis egestās,

ecquaenam fuerit mundī genitālis orīgō,

et simul ecquae sit fīnis, quoad moenia mundī

et tacitī mōtūs hunc possint ferre labōrem,

an dīvīnitus aeternā dōnāta salūte

perpetuō possint aevī lābentia tractū

inmēnsī validās aevī contemnere vīrīs.

praetereā cui nōn animus formīdine dīvum

contrahitur, cui nōn corrēpunt membra pavōre,

fulminis horribilī cum plāgā torrida tellūs

contremit et magnum percurrunt murmura caelum?

nōn populī gentēsque tremunt, rēgēsque superbī

corripiunt dīvum percussī membra timōre,

nē quod ob admissum foedē dictumve superbē

poenārum grave sit solvendī tempus adauctum?

summa etiam cum vīs violentī per mare ventī

induperātōrem classis super aequora verrit

cum validīs pariter legiōnibus atque elephantīs,

nōn dīvum pācem vōtīs adit ac prece quaesit

ventōrum pavidus pācēs animāsque secundās?

nē quīquam, quoniam violentō turbine saepe

correptus nihilō fertur minus ad vada lētī.

usque adeō rēs hūmānās vīs abdita quaedam

opterit et pulchrōs fascīs saevāsque secūrēs

prōculcāre ac lūdibriō sibi habēre vidētur.

dēnique sub pedibus tellūs cum tōta vacillat

concussaeque cadunt urbēs dubiaeque minantur,

quid mīrum sī sē temnunt mortālia saecla

atque potestātis magnās mīrāsque relinquunt

in rēbus vīrīs dīvum, quae cūncta gubernent?

Quod super est, aes atque aurum ferrumque repertum est

et simul argentī pondus plumbīque potestās,

ignis ubi ingentīs silvās ārdōre cremārat

montibus in magnīs, seu caelō fulmine missō,

sīve quod inter sē bellum silvestre gerentēs

hostibus intulerant ignem formīdinis ergō,

sīve quod inductī terrae bonitāte volēbant

pandere agrōs pinguīs et pāscua reddere rūra,

sīve ferās interficere et dītēscere praedā;

nam foveā atque ignī prius est vēnārier ortum

quam saepīre plagīs saltum canibusque ciēre.

quicquid id est, quācumque ē causā flammeus ārdor

horribilī sonitū silvās exēderat altīs

ā rādīcibus et terram percoxerat ignī,

mānābat vēnīs ferventibus in loca terrae

concava conveniēns argentī rīvus et aurī,

aeris item et plumbī. quae cum concrēta vidēbant

posterius clārō in terrā splendēre colōre,

tollēbant nitidō captī lēvīque lepōre,

et similī fōrmāta vidēbant esse figūrā

atque lacūnārum fuerant vestīgia cuique.

tum penetrābat eōs posse haec liquefacta calōre

quamlibet in fōrmam et faciem dēcurrere rērum,

et prōrsum quamvīs in acūta ac tenuia posse

mucrōnum dūcī fastīgia prōcūdendō,

ut sibi tēla parent silvāsque ut caedere possint

māteriemque dolāre et lēvia rādere tigna

et terebrāre etiam ac pertundere perque forāre.

nec minus argentō facere haec aurōque parābant

quam validī prīmum violentīs vīribus aeris,

nē quīquam, quoniam cēdēbat victa potestās

nec poterant pariter dūrum sufferre labōrem.

nam fuit in pretiō magis aes aurumque jacēbat

propter inūtilitātem hebetī mucrōne retūsum;

nunc jacet aes, aurum in summum successit honōrem.

sīc volvenda aetās commūtat tempora rērum.

quod fuit in pretiō, fit nūllō dēnique honōre;

porrō aliud succēdit et ē contemptibus exit

inque diēs magis adpetitur flōretque repertum

laudibus et mīrō est mortālīs inter honōre.

Nunc tibi quō pactō ferrī nātūra reperta

sit facile est ipsī per tē cognōscere, Memmī.

arma antīqua manūs unguēs dentēsque fuērunt

et lapidēs et item silvārum fragmina rāmī

et flamma atque ignēs, post quam sunt cognita prīmum.

posterius ferrī vīs est aerisque reperta.

et prior aeris erat quam ferrī cognitus ūsus,

quō facilis magis est nātūra et cōpia major.

aere solum terrae tractābant, aereque bellī

miscēbant flūctūs et vulnera vasta serēbant

et pecus atque agrōs adimēbant; nam facile ollīs

omnia cēdēbant armātīs nūda et inerma.

inde minūtātim prōcessit ferreus ēnsis

versaque in obprobrium speciēs est falcis ahēnae,

et ferrō coepēre solum prōscindere terrae

exaequātaque sunt creperī certāmina bellī.

et prius est armātum in equī cōnscendere costās

et moderārier hunc frēnīs dextrāque vigēre

quam bijugō currū bellī temptāre perīcla.

et bijugō prius est quam bis conjungere bīnōs

et quam falciferōs armātum ēscendere currūs.

inde bovēs Lūcās turrītō corpore, taetrās,

anguimanūs, bellī docuērunt volnera Poenī

sufferre et magnās Mārtis turbāre catervās.

sīc alid ex aliō peperit discordia trīstis,

horribile hūmānīs quod gentibus esset in armīs,

inque diēs bellī terrōribus addidit augmen.

Temptārunt etiam taurōs in moenere bellī

expertīque suēs saevōs sunt mittere in hostīs.

et validōs partim prae sē mīsēre leōnēs

cum doctōribus armātīs saevīsque magistrīs,

quī moderārier hīs possent vinclīsque tenēre,

nēquīquam, quoniam permixtā caede calentēs

turbābant saevī nūllō discrīmine turmās,

terrificās capitum quatientēs undique cristās,

nec poterant equitēs fremitū perterrita equōrum

pectora mulcēre et frēnīs convertere in hostīs.

inrītāta leae jaciēbant corpora saltū

undique et adversum venientibus ōra patēbant

et nec opīnantīs ā tergō dēripiēbant

dēplexaeque dabant in terram volnere victōs,

morsibus adfīxae validīs atque unguibus uncīs.

jactābantque suōs taurī pedibusque terēbant

et latera ac ventrēs haurībant supter equōrum

cornibus et terram minitantī mente ruēbant.

et validīs sociōs caedēbant dentibus aprī

tēla īnfrācta suō tinguentēs sanguine saevī

[in sē frācta suō tinguentēs sanguine tēla,]

permixtāsque dabant equitum peditumque ruīnās.

nam trānsversa ferōs exībant dentis adāctūs

jūmenta aut pedibus ventōs ērēcta petēbant,

nē quīquam, quoniam ab nervīs succīsa vidērēs

concidere atque gravī terram cōnsternere cāsū.

sī quōs ante domī domitōs satis esse putābant,

effervēscere cernēbant in rēbus agundīs

volneribus clāmōre fugā terrōre tumultū,

nec poterant ūllam partem reddūcere eōrum;

diffugiēbat enim varium genus omne ferārum,

ut nunc saepe bovēs Lūcae ferrō male mactae

diffugiunt, fera facta suīs cum multa dedēre.

Sed facere id nōn tam vincendī spē voluērunt;

quam dare quod gemerent hostēs, ipsīque perīre,

quī numerō diffīdēbant armīsque vacābant,

sī fuit ut facerent. sed vix addūcor ut ante

nōn quierint animō praesentīre atque vidēre,

quam commūne malum fieret foedumque, futūrum.

et magis id possīs factum contendere in omnī

in variīs mundīs variā ratiōne creātīs,

quam certō atque ūnō terrārum quōlibet orbī.

Nexilis ante fuit vestis quam textile tegmen.

textile post ferrum est, quia ferrō tēla parātur,

nec ratiōne aliā possunt tam lēvia gignī

īnsilia ac fūsī, radiī, scāpīque sonantēs.

et facere ante virōs lānam nātūra coēgit

quam muliebre genus; nam longē praestat in arte

et sollertius est multō genus omne virīle;

agricolae dōnec vitiō vertēre sevērī,

ut muliebribus id manibus concēdere vellent

atque ipsī pariter dūrum sufferre labōrem

atque opere in dūrō dūrārent membra manūsque.

At specimen satiōnis et īnsitiōnis orīgō

ipsa fuit rērum prīmum nātūra creātrīx,

arboribus quoniam bācae glandēsque cadūcae

tempestīva dabant pullōrum exāmina supter;

unde etiam libitum est stirpīs committere rāmīs

et nova dēfodere in terram virgulta per agrōs.

inde aliam atque aliam cultūram dulcis agellī

temptābant frūctūsque ferōs mānsuēscere terrā

cernēbant indulgendō blandēque colendō.

inque diēs magis in montem succēdere silvās

cōgēbant īnfrāque locum concēdere cultīs,

prāta lacūs rīvōs segetēs vīnētaque laeta

collibus et campīs ut habērent, atque oleārum

caerula distinguēns inter plaga currere posset

per tumulōs et convallīs campōsque profūsa;

ut nunc esse vidēs variō distīncta lepōre

omnia, quae pōmīs intersita dulcibus ōrnant

arbustīsque tenent fēlīcibus opsita circum.

At liquidās avium vōcēs imitārier ōre

ante fuit multō quam lēvia carmina cantū

concelebrāre hominēs possent aurīsque juvāre.

et zephyrī cava per calamōrum sībila prīmum

agrestīs docuēre cavās īnflāre cicūtās.

inde minūtātim dulcīs didicēre querellās,

tībia quās fundit digitīs pulsāta canentum,

āvia per nemora ac silvās saltūsque reperta,

per loca pāstōrum dēserta atque ōtia dīa.

[sīc ūnum quicquid paulātim prōtrahit aetās

in medium ratiōque in lūminis ēruit ōrās.]

haec animōs ollīs mulcēbant atque juvābant

cum satiāte cibī; nam tum sunt omnia cordī.

saepe itaque inter sē prōstrātī in grāmine mollī

propter aquae rīvum sub rāmīs arboris altae.

nōn magnīs opibus jūcundē corpora habēbant,

praesertim cum tempestās rīdēbat et annī

tempora pingēbant viridantīs flōribus herbās.

tum joca, tum sermō, tum dulcēs esse cachinnī

cōnsuērant; agrestis enim tum mūsa vigēbat.

tum caput atque umerōs plexīs redimīre corōnīs

flōribus et foliīs lascīvia laeta movēbat,

atque extrā numerum prōcēdere membra moventēs

dūriter et dūrō terram pede pellere mātrem;

unde oriēbantur rīsūs dulcēsque cachinnī,

omnia quod nova tum magis haec et mīra vigēbant.

et vigilantibus hinc aderant sōlācia somnō

dūcere multimodīs vōcēs et flectere cantūs

et superā calamōs uncō percurrere labrō;

unde etiam vigilēs nunc haec accepta tuentur.

et numerum servāre genus didicēre, neque hīlō

majōre intereā capiunt dulcēdine frūctum

quam silvestre genus capiēbat terrigenārum.

nam quod adest praestō, nisi quid cognōvimus ante

suāvius, in prīmīs placet et pollēre vidētur,

posteriorque ferē melior rēs illa reperta

perdit et immūtat sēnsūs ad prīstina quaeque.

sīc odium coepit glandis, sīc illa relicta

strāta cubīlia sunt herbīs et frondibus aucta.

pellis item cecidit vestis contempta ferīna;

quam reor invidiā tālī tunc esse repertam,

ut lētum īnsidiīs quī gessit prīmus obīret,

et tamen inter eōs distractam sanguine multō

disperiīse neque in frūctum convertere quīsse.

tunc igitur pellēs, nunc aurum et purpura cūrīs

exercent hominum vītam bellōque fatīgant;

quō magis in nōbīs, ut opīnor, culpa resēdit.

frīgus enim nūdōs sine pellibus excruciābat

terrigenās; at nōs nīl laedit veste carēre

purpureā atque aurō signīsque ingentibus apta,

dum plēbēja tamen sit, quae dēfendere possit.

Ergō hominum genus in cassum frūstrāque labōrat

semper et in cūrīs cōnsūmit inānibus aevum,

nīmīrum quia nōn cognōvit quae sit habendī

fīnis et omnīnō quoad crēscat vēra voluptās;

idque minūtātim vītam prōvēxit in altum

et bellī magnōs commōvit funditus aestūs.

at vigilēs mundī magnum versātile templum

sōl et lūna suō lūstrantēs lūmine circum

perdocuēre hominēs annōrum tempora vertī

et certā ratiōne gerī rem atque ōrdine certō.

Jam validīs saeptī dēgēbant turribus aevum,

et dīvīsa colēbātur discrētaque tellūs,

tum mare vēlivolīs flōrēbat nāvibus pontī,

auxilia ac sociōs jam pactō foedere habēbant,

carminibus cum rēs gestās coepēre poētae

trādere; nec multō prius sunt elementa reperta.

proptereā quid sit prius āctum respicere aetās

nostra nequit, nisi quā ratiō vestīgia mōnstrat.

Nāvigia atque agrī cultūrās moenia lēgēs

arma viās vestēs et cētera dē genere hōrum,

praemia, dēliciās quoque vītae funditus omnīs,

carmina, pictūrās et daedala signa polīta

ūsus et impigrae simul experientia mentis

paulātim docuit pedetemptim prōgredientīs.

sīc ūnum quicquid paulātim prōtrahit aetās

in medium ratiōque in lūminis ērigit ōrās;

namque alid ex aliō clārescere corde vidēbant,

artibus ad summum dōnec vēnēre cacūmen.